ΣΗΜΑΤΑ

… ένα τέλος, δεν πρέπει άραγε να έχει τέλος και το τέλος; (Και τι είναι το
τέλος του τέλους: τέλος-τέλος ή νέα αρχή;) Ερωτήματα ­ κάπως σοφιστικά ­ που
απασχολούν όμως, μεταξύ άλλων, όσους πόνεσαν για το περίφημο «τέλος του
μαρξισμού». Το θέμα λοιπόν ξανατίθεται, σε φόντο μάλιστα νέο: Ο τελευτήσας
μαρξισμός, είναι μήπως πιθανό να αναστηθεί μέσα στον καινούργιο καπιταλισμό ­
όπως αυτός διαμορφώθηκε δηλαδή, ακριβώς, από το «τέλος του μαρξισμού»; Οι πιο
ευαισθητοποιημένοι στο θέμα απαντούν ναι. Παρατηρούν μάλιστα ότι δεν είναι
διόλου σίγουρο πως ο μαρξισμός έσβησε ολότελα με την πτώση του Τείχους, το
1989. Μπορεί δηλαδή και να υπάρχει, αδιόρατα. Εκείνο που κατέρρευσε ήταν
ουσιαστικά ο κομμουνισμός, ένα σύστημα που είχε κάνει σωρεία λαθών. Αλλά ο
μαρξισμός δεν ήταν ο κομμουνισμός ­ ήταν μια μόνο από τις συνιστώσες εκείνου.

… εξ άλλου (λένε πάντα οι νοσταλγοί) νοείται σε συνδυασμό με θρίαμβο του
αντιπάλου. Αλλά υπάρχει τέτοιος θρίαμβος; Μπορεί μήπως να πανηγυρίσει κανείς
για τα… επιτεύγματα του ρωσικού καπιταλισμού; Και αν οι καπιταλιστές εξηγούν
ότι στην περίπτωση της Ρωσίας έφταιξε η απειρία της ως προς την ελεύθερη
αγορά, τι έχουν να πουν για τις κρίσεις που μαστίζουν χώρες όπως η Ιαπωνία ή η
Βραζιλία; Μήπως ­ όπως λέγαν άλλοτε οι κομμουνιστές ­ ότι κανένα σύστημα δεν
είναι τέλειο εξ αρχής, και ότι απαιτούνται θυσίες και χρόνος; Ότι πρέπει να
υποφέρει μια γενιά για να σωθούν οι επόμενες; (Για την ακρίβεια, το λένε ήδη:
«Δεν έχει ολοκληρωθεί η μετάβαση στις συνθήκες αγοράς»)…

… λοιπόν ότι ο μαρξισμός ξανάρχεται διατυπώνει στο τελευταίο έκτακτο τεύχος
του αγγλικού «Marxism Today» ο Έρικ Χόμπσμπωμ. (Το περιοδικό έχει κλείσει εδώ
και μήνες, αλλά όλο και πετάει καμμιά σπίθα). Ο διάσημος ιστορικός πιάνει το
νήμα από εκεί που το είχαν αφήσει άλλοι μαρξιστές του φθίνοντος αιώνα μας ­
κυρίως η γερμανική σχολή, που ήταν και η πιο κριτική. Διότι αντιρρήσεις
υπήρχαν ήδη. Οι Δυτικοευρωπαίοι μαρξιστές, κατά περιστάσεις, επέκριναν
εντονώτατα το σοβιετικό μοντέλο. Και δεν πρόβλεπαν σώνει και καλά ήττα του
καπιταλισμού. Του καταλόγιζαν όμως, φυσικά, αδυναμία ­ αν όχι απροθυμία ­ να
πολεμήσει τις ανισότητες, μανιακή προσήλωση στη «θεά» τεχνολογία και αδιαφορία
για την ανάγκη του ανθρώπου να έχει ελεύθερο χρόνο και να δημιουργεί.

… διακρίνει ­ ή μάλλον κηρύσσει ­ ένα μαρξισμό ακόμη πιο ανεκτικό, που
αναλαμβάνει θαρρείς τον καπιταλισμό υπό την προστασία του. Απ’ όλο το
καπιταλιστικό οικοδόμημα, τον ενοχλεί κυρίως η ελεύθερη αγορά. Δεν θέλει όμως
την κατάργησή της, απλώς έλεγχο. Αν ο διεθνής καπιταλισμός μπορεί να παράγει
πλούτο για τους λαούς, ας τον παράγει, λέει ο καθηγητής. Αλλά σε εθνικό
επίπεδο, τα κράτη οφείλουν να αποκαθιστούν τη δικαιοσύνη, και εκεί είναι που
έχει εφαρμογές ο μαρξισμός. Και αν μια εταιρία μπορεί να εξυγιανθεί με
καπιταλιστικά κριτήρια, ας γίνει και αυτό. Αλλά στους κόλπους της και στις
σχέσεις με το σύνολο πρέπει να υπάρχει δικαιοσύνη ­ δουλειά και αυτό του
μαρξισμού. Ο Χόμπσμπωμ κάνει έκκληση επίσης για «επιστροφή στην πολιτική». Η
κοινωνία δεν είναι μόνο οικονομία και χρηματιστήρια. Και οι
σοσιαλ-φιλελεύθεροι, λέει, όπως ο Μπλαιρ, «αυτή η Θάτσερ με παντελόνια», ας
μεριμνήσουν επιτέλους όχι μόνο για την παραγωγή του πλούτου αλλά και για τη
δίκαιη διανομή του.