Ανάμνηση πια το «σουηδικό μοντέλο»

Δεν είναι σπάνιο να ακούσει κανείς να μιλάνε ακόμη για το «σουηδικό μοντέλο»
έξω από τα σύνορα της Σουηδίας. Η έκφραση έχει επιβιώσει, μολονότι δεν έχει
πια πολλή σχέση με την αρχική ιδέα, που κυριάρχησε στη χώρα από τη δεκαετία
του 1950: έναν αποδοτικό συνδυασμό κοινωνικής ισότητας και οικονομικής επιτυχίας.

ΑΠΟ αυτή τη συνταγή δεν απομένουν πια παρά κάποια σκόρπια συστατικά, που μόνο
μερικοί νοσταλγοί και ζηλωτές προσπαθούν κάπου κάπου να σερβίρουν εδώ και εκεί.

ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ

Πώς να ορίσει κανείς αυτό το περίφημο «σουηδικό μοντέλο»; Αν και μπορεί να
ερμηνευτεί με πολλούς τρόπους, η ερευνήτρια του γαλλικού Εθνικού Κέντρου
Κοινωνικών Ερευνών Ζανίν Γκετσί αποτυπώνει τα χαρακτηριστικά του στο έργο της
«Σκανδιναβικά κοινωνικά μοντέλα στη δοκιμασία της Ευρώπης»: «Συνύπαρξη μιας
δυναμικής οικονομίας της αγοράς και ενός ανεπτυγμένου κράτους πρόνοιας. Ύπαρξη
μιας ανεπτυγμένης οικονομίας, στην οποία κυριαρχούν οι ιδιωτικές επιχειρήσεις
στους κόλπους ενός κράτους που διευθύνεται από το Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα.

Στενή συνεργασία ανάμεσα στην εργασία και το κεφάλαιο. Πανίσχυρες και
συγκεντρωτικές συνδικαλιστικές οργανώσεις εργοδοτών και εργαζομένων. Διατήρηση
πλήρους απασχόλησης. Σημαντικός δημόσιος τομέας».

ΟΙ ΠΡΩΤΕΣ ΡΩΓΜΕΣ

Αυτές οι δομές, που ήταν χαρακτηριστικές της Σουηδίας, άρχισαν να υφίστανται
τις πρώτες ρωγμές από τη δεκαετία του 1970.

Μετά το πρώτο πετρελαϊκό σοκ, η πλήρης απασχόληση κατέστη δυνατόν να
διατηρηθεί μόνο χάρη στη μαζική επιδότηση του προβληματικού βιομηχανικού
τομέα.

«Οι δημόσιες δαπάνες, που στα τέλη της δεκαετίας του 1960 δεν ξεπερνούσαν το
ένα τρίτο του ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος, είκοσι χρόνια αργότερα έφτασαν
στα δύο τρίτα», λέει ο Σουηδός οικονομολόγος Άσαρ Λίντμπεκ.

ΕΡΓΑΣΙΑΚΕΣ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΙΣ

Όσο για τους κοινωνικούς εταίρους, το μονοπώλιο της πανίσχυρης Γενικής
Συνομοσπονδίας Εργασίας (LO) έσπασε με την εμφάνιση νέων συνδικάτων για την
υπεράσπιση των συμφερόντων των εργαζομένων στον τριτογενή τομέα. Παράλληλα, οι
εργασιακές συγκρούσεις πολλαπλασιάστηκαν, χωρίς ποτέ να εκτροχιαστούν.

Οι συλλογικές διαπραγματεύσεις είτε υποκαταστάθηκαν από νομικές ρυθμίσεις είτε
αποκεντρώθηκαν σε περιφερειακό επίπεδο και η αρχή της «αμοιβής ανάλογα με την
αξία της εργασίας» εγκαταλείφθηκε, εξηγεί η Ντομινίκ Άνξο, ερευνήτρια στο
Πανεπιστήμιο του Γκέτεμποργκ.

Η χαριστική βολή στο «μοντέλο» δόθηκε με την εξάλειψη της πλήρους απασχόλησης,
στις αρχές της δεκαετίας του 1990. Το ποσοστό της ανεργίας σκαρφάλωσε στο 12%
του ενεργού πληθυσμού, ενώ δέκα χρόνια νωρίτερα δεν ξεπερνούσε το 2%. «Γενική
είναι σήμερα η πεποίθηση ότι το “σουηδικό μοντέλο” είναι πια νεκρό και
τελειωμένο», παραδέχεται ο οικονομολόγος Ρούντολφ Μάιντνερ στο βιβλίο του «Το
τέλος του σουηδικού μοντέλου».

Η ΥΠΟΧΩΡΗΣΗ

Η στροφή που παρατηρήθηκε στη δεκαετία του 1970 είχε επιπτώσεις στον εθνικό
πλούτο, υπογραμμίζει ο Λίντμπεκ. Ανάμεσα στις χώρες του Οργανισμού Οικονομικής
Συνεργασίας και Αναπτύξεως, η Σουηδία υποχώρησε από την τρίτη στη δέκατη
πέμπτη θέση σήμερα όσον αφορά το κατά κεφαλήν εισόδημα. Η ανταγωνιστικότητα
των επιχειρήσεων υποχώρησε και αυτή παρά τις υποτιμήσεις.

Όσο για το γενναιόδωρο κράτος πρόνοιας, που αντλούσε πόρους από τους
υψηλότερους φόρους στον κόσμο, υπέστη και αυτό τις συνέπειες από τη σοβαρή
κρίση που έπληξε τη χώρα στις αρχές της δεκαετίας του 1990.

ΔΗΜΟΣΙΟΣ ΤΟΜΕΑΣ

Με βάση ένα πρόγραμμα λιτότητας, οι κοινωνικές δαπάνες μειώθηκαν δραστικά,
όπως και ο δημόσιος τομέας, προκειμένου να αποκατασταθεί η δημοσιονομική
ισορροπία. Όμως, ο πληθυσμός έμενε προσηλωμένος στο κράτος πρόνοιας.

Στις βουλευτικές εκλογές, τον Σεπτέμβριο του 1998, «το 67% των ψηφοφόρων είχαν
ως κύρια πηγή του εισοδήματός τους το δημόσιο», συνταξιούχοι, δημόσιοι
υπάλληλοι, άνεργοι και φοιτητές που σπούδαζαν με δάνεια, παρατηρεί ο Χανς
Μπέργκστρεμ, αρχισυντάκτης της φιλελεύθερης σουηδικής εφημερίδας «Ντάγκενς Νιχέτερ».

Σύμφωνα με τον Μπέργκστρεμ, αυτή η «πολύ συνειδητή στρατηγική» που
ακολουθούσαν πάντα οι σοσιαλδημοκράτες για να διατηρηθούν στην εξουσία, δεν
τους επέτρεπε να αναδιαρθρώσουν τον δημόσιο τομέα «χωρίς να χάσουν τη λαϊκή
υποστήριξη». Έτσι, στις τελευταίες εκλογές τιμωρήθηκαν για την απόπειρά τους
να βάλουν χέρι στο κοινωνικό κράτος: συγκέντρωσαν το μικρότερο ποσοστό από το
1921 και η κυβέρνηση μειοψηφίας του Γκόραν Πέρσον είναι σήμερα υποχρεωμένη να
εξαρτάται από την κοινοβουλευτική στήριξη των κομμουνιστών και των πρασίνων.

ΑΝΤΙΕΥΡΩΠΑΙΟΙ

Πλαισιωμένη από συμμάχους «αντιαναπτυξιακούς και αντιευρωπαίους, η κυβέρνηση
αποφεύγει αποφάσεις που είναι σημαντικές, αλλά πολιτικά επικίνδυνες»,
υποστηρίζει ο Μπέργκστρεμ. Στην περίπτωση του ευρώ, δεν μπόρεσε ακόμη να
καταλήξει στο τι ακριβώς θέλει.

Όλα αυτά είναι ασυμβίβαστα με έναν από τους ακρογωνιαίους λίθους του
«σουηδικού μοντέλου» που παραμένει ακόμη όρθιος και που λέγεται «κουλτούρα της συναίνεσης».