ΣΗΜΑΤΑ

… τέχνη της σκιάς, της αμφιβολίας, είχε την τιμητική της τις προάλλες στην
Αρλ. Εκεί, πλάι στα χωράφια του Βαν Γκογκ, μαζεύτηκαν εκατοντάδες ποντικοί του
μπικ και του κομπιούτερ, στο Συνέδριο Λογοτεχνικής Μετάφρασης, βγαίνοντας για
λίγο απ’ τη σκιά των συγγραφέων τους και διεκδικώντας ­ για λίγο επίσης ­ την
προσοχή του κοινού στο άχαρο έργο που με τόσο πάθος επιτελούν. Διότι η
μετάφραση απαιτεί πάθος. (Και επίσης πολλή, πολλή αυταπάρνηση). Το προϊόν του
μεταφραστή, όπως και του συγγραφέα, μένει. Αλλά κουβαλά μόνιμα τη δυσκολία ή
την ευτυχία της γέννας του, όπως και τα ερωτήματα για τον δρόμο που τράβηξαν
οι λέξεις. Του συγγραφέα ο δρόμος είναι ένας και οριστικός. Της μετάφρασης οι
επιλογές ατελείωτες. Ο «happy» είναι χαρούμενος, είναι ευτυχισμένος,
ευδιάθετος, τυχερός, όλα….

… τρόπο, ο υπ’ αριθμόν 1 Αφορισμός του Ιπποκράτη για την ιατρική και για τον
ρόλο του γιατρού ισχύει θαρρείς και για τον θεράποντα της μετάφρασης: «Ο βίος
βραχύς, η δε τέχνη μακρή ­ έλεγε ο Κώος σοφός. ­ Ο δε καιρός οξύς. Η δε πείρα
σφαλερή, η δε κρίσις χαλεπή». Όλα λοιπόν δύσκολα, το είπαν και στην Αρλ. Όπου
συζητήθηκε και το ερώτημα: Η τέχνη του μεταφραστή έχει πάει μπροστά, τελικά, ή
πίσω; Αλήθεια, είπαν μερικοί, πέρασε πια η εποχή των υψηλών μεταφραστών. Τότε
που μετέφραζε ένας Σατωβριάνδος, ένας Νερβαλ, ένας Μπωντλαίρ. (Όπως πέρασε,
και εδώ, ο καιρός του Ιωάννη Σκυλίτση, του Σμυρνιού λογίου που μας παρέδωσε
τους «Αθλίους» τολμώντας να ονομάσει, εσαεί, τον Jean Valjean Γιάννη Αγιάννη,
την Cosette Τιτίκα, κ.ο.κ.). Πού τέτοια τόλμη/γνώση τώρα. Όχι μόνο τα ονόματα
μένουν αλλόκοτα και ξένα στο μεταφερμένο κείμενο (ενώ, φυσικά, στο πρωτότυπο
δεν είναι), αλλά ακόμη και τα επιφωνήματα. «Άουτς» (!) αναφωνεί ο Αμερικανός
ήρωας που τρυπά το δάχτυλό του. «Όι-όι» ο Ρώσος. Το αχ και το ωχ παραείναι
πεζά για τον μεταφραστή. Η ντόπια γλώσσα πλουτίζεται με σκύβαλα. Και το Α ή το
Ω, τα πιο στοιχειώδη επιφωνήματα της ελληνικής, γίνονται «Ουάου!».

… μίλησαν και γι’ αυτά, αλλά δεν εκτράπηκαν σε παρελθοντολατρία. Παλιά,
είπαν, υπήρχαν και κάποιοι πολύ συζητήσιμοι μεταφραστές. Ο Αμεδαίος Πισό, που
γνώρισε στους Γάλλους τον Ντίκενς, στα 1850, καταργούσε τους ήρωες που δεν του
άρεσαν, έπλαθε καινούργιους, διέγραφε ολόκληρα κεφάλαια και πρόσθετε επεισόδια
δικής του έμπνευσης. Και όμως, στα χέρια του Πισό ο Ντίκενς ­ ή αυτό που
περνούσε για Ντίκενς ­ έκανε θραύση στη Γαλλία. Οι «μεταφράσεις» του γίνονταν
ανάρπαστες. Ο Πισό δεν αρνιόταν ότι ήταν ασεβής. «Δεν είμαι δούλος του
Ντίκενς! ­ έλεγε ­ Ίσα ίσα, τον σώζω».

… Πισό είναι πιο συγκρατημένοι. Καινούργιο φαινόμενο ωστόσο είναι η
«μετάφραση – σκυταλοδρομία» ή, κατ’ άλλο ορισμό, η «μέθοδος του τυφλού και
παραλύτου». Λ.χ., ένας Κινέζος που ξέρει ελάχιστα αγγλικά μεταφράζει Λάο Τσε,
απαίσια, στη γλώσσα του Σαίξπηρ. Έρχεται κατόπιν ένας Άγγλος, γερός
Οξφορδιανός, και κομψαίνει το κείμενο, ώστε να ηχεί λογικό (ιδίως αν τυπωθεί
σε εκλεκτό χαρτί). Αλλά αυτά είναι εξαιρέσεις, είπαν στην Αρλ. Υπάρχουν σήμερα
υπέροχες μεταφράσεις, σε κείμενα άκρως απαιτητικά. Βγαλμένες με μόχθο και
ξενύχτι, μετά από χιλιάδες διλήμματα στη μια λέξη μετά την άλλη. Με γλίσχρη
αμοιβή απ’ τον εκδότη. Και χωρίς ίχνος δόξας. Τρέμει θαρρείς το χέρι του
κριτικού, όταν χαράζει φευγαλέα το όνομα και του μεταφραστή ­ συνήθως σαν να
του κάνει χάρη.