Νόρμαν Ντέιβις Προκατάληψη η ανωτερότητα της Δυτικής Ευρώπης

Συγγραφέας ενός συναρπαστικού βιβλίου, της ιστορίας της Ευρώπης από την
αρχαιότητα μέχρι σήμερα, ο Νόρμαν Ντέιβις προσπαθεί να δημιουργήσει μία γέφυρα
μεταξύ επιστήμης και τέχνης καθώς, όπως λέει, για αυτόν η συγγραφή ιστορίας
είναι «μια μορφή τέχνης». Ο 55χρονος Βρετανός ιστορικός ρίχνει καινούργιο φως
στην πορεία της γηραιάς ηπείρου και επιτίθεται δριμύτατα στις προκαταλήψεις
για την «ανωτερότητα της Δυτικής Ευρώπης». Μιλά για το μέλλον της γηραιάς
ηπείρου, προειδοποιεί ότι από τις όποιες μελλοντικές αποφάσεις δεν θα πρέπει
να αποκλειστούν οι χώρες της Κεντρικής Ευρώπης και θεωρεί άκαιρη την ΟΝΕ.
Άλλωστε, όπως λέει, η ιστορία ένα πράγμα μας διδάσκει κυρίως: «Ότι τίποτα δεν
είναι προκαθορισμένο».

«ΕΓΩ ήμουν το θύμα», λέει χαμογελώντας ο Νόρμαν Ντέιβις. «Με διάλεξαν για τον
ρόλο του… εκτελεστή». Η ακρίβεια της αντίφασης είναι εντυπωσιακή. Όπως και η
ιστορία που κρύβεται από πίσω της. Όπως και το μέγα ερώτημα που απασχόλησε την
περασμένη εβδομάδα 30 ακαδημαϊκούς από τη Δυτική και την Ανατολική Ευρώπη που
συγκεντρώθηκαν στην Αθήνα: ποια είναι η ευρωπαϊκή ταυτότητα.

Αφορμή το βιβλίο του Γάλλου Ανρί Μαντράς, ο οποίος παρουσίασε τη θεωρία του
για «δύο Ευρώπες». «Όταν ο Ζακ Ντελόρ συζητούσε με συνεργάτες του»,
διευκρινίζει ο Νόρμαν Ντέιβις, «θεώρησαν ότι θα πρέπει να υπάρχει κάποιος ο
οποίος να επιτεθεί σε αυτή την αναχρονιστική άποψη για την Ευρώπη. Και
επέλεξαν εμένα». Όχι τυχαία, άλλωστε. Ο Βρετανός ιστορικός θεωρείται διεθνώς
ως μία από τις πιο σύγχρονες φωνές στον τομέα του.

Ποια είναι τα συμπεράσματά του, λοιπόν, από το διήμερο σεμινάριο που
διοργάνωσε το ΕΚΕΜ και το κέντρο «Notre Europe»; «Ήταν χρήσιμο. Αυτό που με
εντυπωσίασε είναι το πόσο οι αναχρονιστικές και παλαιομοδίτικες απόψεις για
την ταυτότητα της Ευρώπης που δημιουργήθηκαν πριν και κατά τη διάρκεια του
Ψυχρού Πολέμου, παραμένουν. Οι απόψεις, δηλάδη, κάποιων Δυτικοευρωπαίων που
δεν έχουν σκεφτεί ότι οι άλλες χώρες, οι ανατολικές, είναι μέρος της Ευρώπης.
Ο κ. Μαντράς, για παράδειγμα, όταν μιλά για Ευρώπη εννοεί τη δυτική και
αναφέρεται στις υπόλοιπες χώρες ως η “Άλλη Ευρώπη”. Μάλιστα, ο Ζακ Ντελόρ τον
διόρθωσε και βρήκαν έναν συμβιβασμό χρησιμοποιώντας τη φράση “Μέση Ευρώπη”,
που είναι γεωγραφικός όρος. Δεν μπορούσε να δει, άραγε, πόσο προσβλητική ήταν
αυτή η φράση μέσα σε ένα δωμάτιο γεμάτο Ούγγρους, Τσέχους, Έλληνες, Βούλγαρους
και Ρουμάνους; Το χειρότερο και πιο επικίνδυνο στοιχείο όλης αυτής της
ιδεολογίας για τον δυτικό πολιτισμό βρίσκεται στο γεγονός ότι παρουσιάζονται
εξιδανικευμένες, και έτσι ουσιαστικά ψευδείς, εικόνες του παρελθόντος.
Ξεχωρίζουν ό,τι είναι εντυπωσιακό και φιλτράρουν οτιδήποτε μπορεί να θεωρηθεί απωθητικό».

Ο Νόρμαν Ντέιβις θεωρεί ιδιαίτερα επικίνδυνες αυτές τις απόψεις, ειδικά σε μία
εποχή ευρύτερων ανακατατάξεων όπως η δική μας. «Πολλοί συμμερίζονται την
αλαζονική άποψη της δυτικής ανωτερότητας. Και είναι ακόμα χειρότερο στις ΗΠΑ
από ό,τι στην Ευρώπη. Μέχρι πρόσφατα, κάθε Αμερικανός μαθητής έπρεπε να κάνει
ως υποχρεωτικό μάθημα τον Δυτικό Πολιτισμό, όπου ενδιαφέρονται μόνο για όσες
θεωρούν ως “ανώτερες σκέψεις” της Ευρώπης. Και μιλάνε μόνο για τα μεγάλα
επιτεύγματα του δυτικού πολιτισμού, ποτέ δεν αναφέρονται στις άσχημες πλευρές.
Δίδαξα στις ΗΠΑ και αισθάνθηκα προσβεβλημένος από όλα αυτά. Τρεις κουλτούρες
επιλέγουν ως ευρωπαϊκές: αγγλική, γαλλική και γερμανική. Και τα πολιτικά
ενδιαφέροντα των μορφωμένων Άγγλων, Γάλλων και Γερμανών πριν από 200 χρόνια,
στα οποία συμπεριλαμβάνονταν η κλασική Ελλάδα και η αρχαία Ρώμη. Αυτό είναι
όλο. Αλλά τίποτε για τη σύγχρονη Ελλάδα. Η Ελλάδα εξαφανίζεται μαζί με τον
Μέγα Αλέξανδρο. Ύστερα από αυτόν λες και δεν έγινε τίποτα αξιοσημείωτο στη
χώρα σας. Το ίδιο και η Ιταλία, εξαφανίζεται μετά τον Μακιαβέλι. Εγώ είμαι από
την Ουαλία. Οι Ουαλοί, οι Σκωτσέζοι, ακόμα και οι Ιρλανδοί, δεν υπάρχουν. Σε
όλο αυτό το “σχέδιο” για την ανωτερότητα του δυτικού πολιτισμού υπάρχουν
κατώτεροι λαοί. Και αυτό το βρίσκω πολύ προσβλητικό».

Ο Βρετανός ιστορικός μιλά για μια συγκεκριμένη ιστορική θεώρηση των αρχών του
αιώνα μας που «είχε στόχο να διαιωνίσει τις προκαταλήψεις της Δυτικής Ευρώπης
του 19ου αιώνα. Των μεγάλων αυτοκρατορικών δυνάμεων. Στην ίδια την Ευρώπη
αυτές οι προκαταλήψεις έχουν μειωθεί, αλλά δεν εξαφανίστηκαν. Ο Ψυχρός Πόλεμος
αναβίωσε πολλές από αυτές. Έτσι, λοιπόν, έχουμε τη δημοκρατική και ευημερούσα
Δύση και τους υπόλοιπους που θεωρούνται κατώτεροι. Και ολόκληρες γενιές
γαλουχούνται με αυτή την άποψη…».

Μήπως τελικά η ευρωπαϊκή κουλτούρα είναι μύθος; Μήπως είναι πολλές κουλτούρες;
«Όχι, δεν είναι μύθος. Αλλά βασίζεται σε διάφορα γεγονότα. Για παράδειγμα,
λένε ότι ένα από τα κύρια χαρακτηριστικά της Ευρώπης είναι η χριστιανικότητά
της. Λες και η Ανατολική Ευρώπη δεν είναι χριστιανική. Ποια είναι η πιο
θρησκευόμενη χώρα στην ήπειρο; Πιθανώς, η Πολωνία. Και ύστερα μιλάνε για το
ρωμαϊκό δίκαιο. Όμως, η Αγγλία δεν είχε ποτέ ρωμαϊκό δίκαιο… Δεν υπάρχει μία
κοινή συνισταμένη στην ευρωπαϊκή κουλτούρα. Είναι πλουραλιστική».

Ο εθνικισμός, του οποίου ζούμε την αναβίωση τα τελευταία χρόνια, μήπως έρχεται
να επηρεάσει σημαντικά την ευρωπαϊκή ταυτότητα; «Δεν πιστεύω ότι ο εθνικισμός
αναγεννάται. Το απίθανο είναι ότι ένα τεράστιο πολιτικό σύστημα όπως το
κομμουνιστικό, κατέρρευσε με τόσο λίγες εθνικιστικές συγκρούσεις. Από την
πρώην ΕΣΣΔ δημιουργήθηκαν 20 κράτη και μόνο 3-4 έχουν εθνικιστικά προβλήματα.
Για να δούμε όμως τον εθνικισμό στη Δυτική Ευρώπη: πού ζουν τον χειρότερο
εθνικιστικό εφιάλτη; Στην Ισπανία με την ΕΤΑ και στο Μπέλφαστ της Βόρειας
Ιρλανδίας. Μήπως αυτά βρίσκονται στην Ανατολή; Και ύστερα μιλούν για τις
ανατολικοευρωπαϊκές δικτατορίες με μία αφοπλιστική αφέλεια. Μα από πού
ξεκίνησαν οι δικτατορίες; Μπενίτο Μουσολίνι, Μεταξάς, Φράνκο, Σαλαζάρ. Οι
Βρετανοί επέβαλαν στρατιωτικό νόμο στην Ιρλανδία το 1919. Κανείς δεν μιλά για αυτά».

«ΕΥΡΩΠΗ. Μια ιστορία» είναι ο τίτλος του μνημειώδους βιβλίου του Νόρμαν
Ντέιβις που κυκλοφόρησε το 1996 από τις εκδόσεις Oxford University Press. Όπως
χαρακτηριστικά έγραψε ο βρετανικός και αμερικανικός Τύπος, τέτοια βιβλία
εμφανίζονται μία ή δύο φορές τον αιώνα.

Ξεκινά από την εποχή των παγετώνων και φθάνει μέχρι τον Ψυχρό Πόλεμο,
διασχίζει τη Γηραιά Ήπειρο από το Ρέικιαβικ μέχρι τον Βόλγα και ανατρέχει όλες
τις ιστορικές περιόδους από τον Μίνωα έως τη Μάργκαρετ Θάτσερ για να μας
διηγηθεί ολόκληρη την ιστορία της Ευρώπης σε έναν τόμο. Από την εξερεύνηση των
πρώτων 5 εκατομμυρίων ετών της ηπείρου μας στο πρώτο κεφάλαιο, μέχρι τα δύο
τελευταία κεφάλαια όπου εξετάζονται τα γεγονότα του 20ού αιώνα ­ σχεδόν μια
σελίδα ανά έτος ­ ο Ντέιβις μέσα σε 1.365 σελίδες δίνει μια εικόνα της Ευρώπης
αρκετά διαφορετική από αυτήν που έχουμε συνηθίσει ως τώρα.

Δίπλα από τις γνωστές ιστορίες ­ ανθρώπινες, εθνικές και διεθνείς ­ εξετάζει
θέματα που συχνά αγνοούνται: τους ευρωπαϊκούς λαούς χωρίς κράτη, τη σχέση τους
με τις μεγάλες δυνάμεις, τις μειοψηφίες ­ φυλετικές και θρησκευτικές.
Προσπαθεί να αναδείξει όχι μόνο το πολυποίκιλο παρελθόν της Ευρώπης αλλά και
τα διαφορετικά πρίσματα μέσα από τα οποία μπορεί να το δει κανείς.

ΣΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ

Υπάρχουν σχέδια για να δημοσιευθεί το βιβλίο στα ελληνικά; «Άκουσα ότι κάποιοι
ενδιαφέρονται αλλά δεν πρέπει να έχει γίνει κάποια συμφωνία ακόμα. Αυτή τη
στιγμή, πάντως, μεταφράζεται σε πολλές γλώσσες μεταξύ των οποίων και στα
τουρκικά. Η μετάφραση, βέβαια, είναι δύσκολη. Νομίζω ότι σε αυτό συμβάλλει και
ο ποιητικός τρόπος γραφής που χρησιμοποιώ».

Πόσος χρόνος χρειάστηκε για τη συγγραφή του; «Το έγραφα 4 χρόνια, αλλά η
έρευνα κράτησε όλη μου τη ζωή». Πώς πήρε την απόφαση για κάτι τόσο
μεγαλεπήβολο; «Πήγα μια μεγάλη βόλτα και το σκέφτηκα καλά», απαντά με το
φλεγματικό βρετανικό χιούμορ. «Ήταν μια πολύ ασυνήθιστη εμπειρία. Πολλοί λίγοι
ιστορικοί έχουν την ευκαιρία να γράψουν για ένα θέμα τέτοιου μεγέθους. Είχα
την τύχη να μελετήσω ένα θέμα που δεν ήταν τόσο της μόδας όταν ήμουν φοιτητής
­ πολωνική ιστορία.

Τότε αποφάσισα να γράψω την 1000ετή πολωνική ιστορία ­ επίσης ασυνήθιστη
εμπειρία. Αυτή ήταν η μαθητεία μου στο να διαμορφώσω μια μεγάλη σύνθεση: έμαθα
πώς να αντιμετωπίζω τεράστιους όγκους πληροφοριών, πώς να συμπυκνώνω την
ιστορία, πώς να γράφω βιβλίο άρτιο επιστημονικά αλλά και ευκολοδιάβαστο».

Ο ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Τελικά τι είναι αυτό που κάνει Ευρωπαίο, έναν Ευρωπαίο; «Είναι η σημασία που
αποδίδει στη σχέση του με τον πολιτισμό που αποκαλούμε ευρωπαϊκό. Αυτή η σχέση
ίσως μερικές φορές είναι πιο πολύ μυθική απ’ ό,τι πραγματική. Αλλά η πίστη
είναι πραγματική. Ποτέ δεν μπορείς να φτάσεις στον ορισμό του τι είναι
ευρωπαϊκό με κοινωνικοοικονομικούς όρους».

Είναι δηλαδή αρκετό για μένα να πιστέψω ότι είμαι Ευρωπαία; «Είναι, για την
προσωπική σου ταυτότητα. Η Ευρώπη ως κοινότητα είναι στις πρώτες φάσεις της
δημιουργίας της. Και θα επιβιώσει μόνο εάν υπάρχουν αρκετά άτομα μέσα σε αυτήν
που πιστεύουν στο ποιοι είναι και στο τι κάνουν. Όλες οι πολιτικές κοινότητες
απαιτούν πίστη. Η ΕΣΣΔ πέθανε από φυσικό θάνατο, όταν έχασαν την πίστη τους σε
αυτήν οι άνθρωποι που την κυβερνούσαν. Η Ευρώπη είναι μια νέα οντότητα που
αυτή τη στιγμή θα μεγαλώνει και θα συνεχίζει μόνο εάν η πίστη στον εαυτό της
είναι ισχυρή».

Η ΟΝΕ

Και η περίφημη Οικονομικη και Νομισματική Ένωση; «Πιστεύω ότι είναι άκαιρη. Θα
έπρεπε να προγραμματιστεί για αργότερα. Θα χωρίσει την Ευρώπη, ακόμα και την
Ευρωπαϊκή Ένωση σε χώρες που μπορούν και σ’ αυτές που δεν μπορούν να
ανταποκριθούν στις απαιτήσεις. Δεν είναι ξεκάθαρος ο λόγος για τον οποίο οι
ηγέτες της Ε.Ε. αποφάσισαν να προχωρήσουν τόσο γρήγορα. Ίσως αισθάνονται ότι
πρέπει να έχουν μια ενιαία οικονομική σφαίρα ­ το ευρώ που θα συναγωνιστεί το
δολάριο. Και αυτό τους έσπρωξε σε μια πρόωρη νομισματική ένωση. Μπορεί να
πετύχουν, μπορεί και όχι. Θα πρέπει να καταλάβουν όμως, ότι θα είναι
καταστροφικό να αφήσουν την Κεντρική Ευρώπη απέξω.

Γιατί τότε θα υπάρξουν σημαντικά προβλήματα. Εάν θέλουν να διευρυνθούν θα
πρέπει να πληρώσουν. Δεν γίνεται να περιμένουν από τις φτωχές χώρες να
αναλάβουν το κόστος της ένταξης στην ΟΝΕ. Δεν μπορούν να κτίζουν τοίχους και
να περιμένουν από τους κακόμοιρους της άλλης πλευράς να προσπαθούν να
σκαρφαλώνουν όλο και ψηλότερα».

Εάν η ιστορία μας διδάσκει κάτι, τι μπορεί να μας πει για το μέλλον της
Ευρώπης; «Μας διδάσκει ότι τίποτα δεν είναι προκαθορισμένο. Κάθε σχέδιο έχει
πιθανότητες επιτυχίας ή αποτυχίας, ανά πάσα στιγμή…».

Το εξώφυλλο του βιβλίου του Ντέιβις «Ευρώπη μια ιστορία» που μεταφράζεται σε πολλές γλώσσες

ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ, μέχρι πρόσφατα, Σλαβικών και Ανατολικοευρωπαϊκών Σπουδών στο
Πανεπιστήμιο του Λονδίνου, ο Νόρμαν Ντέιβις εγκατέλειψε την έδρα του για να
αφιερωθεί στη συγγραφή ιστορικών βιβλίων, με κύριο χαρακτηριστικό, όπως
σπεύδει να τονίσει, το να είναι κατανοητά από το ευρύ κοινό.

«Τα ιστορικά βιβλία δεν αρκεί να είναι επιστημονικά σοβαρά αλλά πρέπει να
απευθύνονται σε όλους. Υπάρχει και ένα άλλο ζήτημα, βέβαια. Το εάν η ιστορία
είναι επιστήμη ή μορφή τέχνης. Οι περισσότεροι ιστορικοί στην εποχή μας
μαθαίνουν ότι η ιστορία είναι επιστήμη και ότι πρέπει να βασίζεις τα πάντα σε
ντοκουμέντα και να τα αναλύεις.

Όμως ακριβώς λόγω του μεγάλου αριθμού των πληροφοριών ­ στη Βρετανία π.χ.
κυκλοφορούν 5.000 ιστορικές επιθεωρήσεις και εκδίδονται 10.000 ιστορικά βιβλία
κάθε χρόνο ­ μπορείς να περάσεις όλη σου τη ζωή διαβάζοντας και να μην τα
εξαντλήσεις. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα οι περισσότεροι επαγγελματίες ιστορικοί
να υπερ-εξειδικεύονται σε κάποιο θέμα και να απομονώνονται από το κοινό».

Τελικά όμως η ιστορία είναι επιστήμη ή τέχνη; «Και τα δύο. Ο ιστορικός δεν
είναι μόνο ποιητής. Ο συγγραφέας μπορεί να γράψει ό,τι θέλει, ο ιστορικός
πρέπει να έχει καλά διασταυρωμένα γεγονότα. Δεν μπορεί να γράφεις όμως σε μια
γλώσσα που κανείς δεν μπορεί να καταλάβει. Κατά την άποψή μου ένας ιστορικός
χάνει τον χρόνο του εάν οι γνώσεις του δεν είναι διαθέσιμες στο ευρύ κοινό. Το
να γράφεις μικρά επιστημονικά άρθρα είναι αρκετό για τον μισό σου χρόνο αλλά
μέρος του υπόλοιπου χρόνου πρέπει να το αφιερώνεις στο να εξαπλώσεις τη γνώση
στον κόσμο. Κάθε αναγνώστης έχει φίλτρα στο μυαλό του, μύθους για την ιστορία,
προκαταλήψεις και προτιμήσεις. Πρέπει με έναν ελκυστικό τρόπο γραφής ο
ιστορικός να μπορεί να διαπεράσει αυτά τα φίλτρα».