Η προσπάθεια για καταξίωση δεν σταματά ποτέ

«Τις γυναίκες δεν τις ενδιαφέρουν αυτά τα πράγματα…». «Είναι πολύ
απαιτητική επιστήμη για να μπορέσει να ασχοληθεί μια γυναίκα που έχει
οικογένεια…». Και όμως, κάποιες φορές, στη διπλανή αίθουσα ενός Εργαστηρίου
Γενετικής ή Ρομποτικής, στο διπλανό γραφείο του Αστεροσκοπείου μπορεί να
εργάζεται αποτελεσματικά και σκληρά κάποια γυναίκα, με παρουσία που ανατρέπει
την επικρατούσα αντίληψη και μαζί τα αποτελέσματα σχετικών ερευνών. Πρόκειται
για τις «κυρίες των επιστημών», για τις γυναίκες που διακρίνονται σε
επιστημονικές ειδικότητες για τις οποίες δεν έχει προβλεφθεί (στη Γραμματική,
τουλάχιστον) «γένος θηλυκό».

Αποτελούν την εξαίρεση στον κανόνα, τη διάψευση στις έρευνες που θέλουν τις
γυναίκες να «επιμένουν παραδοσιακά», να μένουν μακριά από την υψηλή τεχνολογία
και από επιστήμες «πρωτοποριακές» ή «δύσκολες», σπουδάζοντας «κάτι όχι
ιδιαίτερα απαιτητικό». Φιλολογία για παράδειγμα ή Δίκαιο.

«ΤΑ ΝΕΑ» παρουσιάζουν από σήμερα Ελληνίδες που διακρίνονται στις επιστήμες
του επόμενου αιώνα. Επιστήμονες γένους θηλυκού, οι οποίες μέσα από την
εντατική έρευνα και τη σκληρή δουλειά διακρίνονται σε τομείς που εξελίσσονται
ραγδαία, όπως η Γενετική, η Ρομποτική, οι Ηλεκτρονικοί Υπολογιστές, η
Αστρονομία και η Σεισμολογία. Ο αριθμός τους είναι ακόμη μικρός. Οι άνδρες
συνάδελφοί τους «κερδίζουν» σε αναλογία. Εκείνες επιμένουν, όμως, αγαπούν αυτό
που κάνουν και παθιάζονται. Επιβάλλουν και επιβάλλονται, καταθέτουν τις
γνώσεις, την εφευρετικότητα και τη δημιουργικότητά τους, σε έναν αγώνα
δρόμου… προς το αύριο.

Εργαστήριο Γενετικής. Η κ. Γεωργία Στεφάνου επέλεξε να ασχοληθεί με την απαιτητική επιστήμη της Γενετικής

ΕΝΑΣ ΜΕΓΑΛΟΣ χώρος, γεμάτος απο μικροσκόπια, ηλεκτρονικούς υπολογιστές και
πολύπλοκα εργαλεία, φιλοξενεί το Εργαστήριο Γενετικής, στο Πανεπιστήμιο της
Πάτρας. Τα μέλη του Διδακτικού Εκπαιδευτικού Προσωπικού στο Εργαστήριο είναι
επτά. Από αυτά, μόνον δύο είναι γυναίκες. Άλλωστε είναι λιγοστές οι Ελληνίδες
που επιχειρούν να διαλευκάνουν ένα εξαιρετικά πολύπλοκο όσο και συναρπαστικό
παζλ: αυτό των ανθρώπινων γονιδίων. Η κ. Γεωργία Στεφάνου είναι μία εκ των δύο
κυριών, επίκουρος καθηγήτρια και μέλος του Εργαστηρίου Γενετικής, στο Τμήμα
Βιολογίας του Πανεπιστημίου. Ασχολείται με θέματα Γενετικής απο το 1979.
«Τότε, είχα την ευκαιρία να συνεργαστώ επιστημονικά με τον καθηγητή Γενετικής
και σημερινό πρύτανη του Πανεπιστημίου Πατρών, κ. Σταμάτη Αλαχιώτη». Κοντά
του, ολοκλήρωσε τη διδακτορική της διατριβή, με τίτλο «Θερμοκρασιακή
προσαρμογή των εντόμων και το σύστημα των θερμοεπαγόμενων πρωτεϊνών», το 1983.

ΕΡΕΥΝΑ

Σήμερα, στο πλαίσιο της ερευνητικής της δραστηριότητας, μελετά το πώς επιδρούν
περιβαλλοντικοί παράγοντες (για παράδειγμα χημικές ενώσεις, όπως φάρμακα,
ατμοσφαρικοί ρυπαντές, φυτοφάρμακα, κ.ά.) στο γενετικό υλικό και, με ιδιαίτερο
ενδιαφέρον, στον άνθρωπο.

Σε ηλικία 47 ετών και έχοντας στο ενεργητικό της, εκτός από τις σπουδές στο
Πανεπιστήμιο Αθηνών και το διδακτορικό της στο Πανεπιστήμιο της Πάτρας,
αρκετές δημοσιεύσεις σε επιστημονικά περιοδικά και ανακοινώσεις σε διεθνή
συνέδρια, η κ. Στεφάνου δεν θα χαρακτήριζε ποτέ τον εαυτό της «καταξιωμένο
επιστήμονα». «Ο χώρος της έρευνας είναι μια συνεχής προσπάθεια για καταξίωση
που δεν σταματά ποτέ», εξηγεί η ίδια. «Πάντα κάτι καινούργιο παρουσιάζεται,
κάτι νέο σε τραβά, κάτι περισσότερο πρέπει να κάνεις. Οπωσδήποτε η έρευνα
απαιτεί αφοσίωση και με την έννοια αυτή ο χρόνος που αφιερώνεται είναι
εξαιρετικά μεγάλος».

Η καθημερινότητά της μοιράζεται ανάμεσα σε ώρες εντατικής έρευνας στο
εργαστήριο Γενετικής, στη διδασκαλία προπτυχιακών και μεταπτυχιακών φοιτητών
και, φυσικά, στην οικογένεια. «Ο χρόνος που απαιτούν τα πανεπιστημιακά
καθήκοντα για προπτυχιακή και μεταπτυχιακή εκπαίδευση, έρευνα, συμμετοχή σε
επιστημονικά συνέδρια στο εξωτερικό και διοικητική απασχόληση, είναι
εξαιρετικά πολύς», σημειώνει η κ. Στεφάνου. «Έτσι, πράγματι χρειάζεται μια
υπερπροσπάθεια, ώστε να ισορροπεί κανείς μεταξύ της αφοσίωσης προς τα
πανεπιστημιακά καθήκοντα αλλά και προς την οικογένειά του».

ΣΥΝΕΧΗΣ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ

Επέλεξε να ασχοληθεί με μια επιστήμη ­ κατά κοινή ομολογία ­ απαιτητική.
Πράγματι, όπως λέει και η ίδια, «απαιτείται συνεχής ενημέρωση και μεγάλη
προσπάθεια, ώστε να ανταποκρινόμαστε στις διεθνείς επιστημονικές απαιτήσεις.
Πολλές φορές παρουσιάζονται δυσκολίες που προκύπτουν από την πειραματική φύση
του αντικειμένου, όμως αυτές ξεπερνιούνται με σκληρή προσπάθεια, αλλά κυρίως
μεράκι. Γιατί η επιστημονική έρευνα είναι κάτι που γίνεται μόνο όταν το θέλεις
και το νιώθεις μέσα σου. Δεν επιβάλλεται».

Στον επαγγελματικό χώρο όπου κινείται ουδέποτε αντιμετωπίστηκε διαφορετικά απο
τους άνδρες συναδέλφους της.

Η μειοψηφία των γυναικών στον ερευνητικό αυτό τομέα δεν συγκαταλέγεται ανάμεσα
στις «δυσκολίες». Εκείνες εντοπίζονται αλλού: «Η οικονομική στήριξη από μέρους
της πολιτείας, όσον αφορά την εκπαίδευση και την έρευνα, δεν είναι αυτή που θα
θέλαμε.

Έτσι, η ερευνητική μας ομάδα, με συνεχείς προσπάθειες και συνεργασίες με
αντίστοιχα ευρωπαϊκά εργαστήρια, αντλεί πόρους από την Ευρωπαϊκή Ένωση για την
πραγματοποίηση των ερευνητικών της στόχων».

ΖΗΤΗΜΑΤΑ «ηθικής» δεν απασχόλησαν ποτέ τη σχέση της με την επιστήμη στην οποία
έχει ταχθεί. Η κ. Γεωργία Στεφάνου είναι κατηγορηματική και ξεκάθαρη. Θεωρεί
πως «η Γενετική και η προσπάθεια των ερευνητών που υπηρετούν τη συγκεκριμένη
επιστήμη είναι πάντα προς όφελος του ανθρώπου. Άλλου είδους στόχοι, πέρα από
αυτό, ανήκουν στη σφαίρα της φαντασίας».

Με αυτή τη λογική, τάσσεται υπέρ της κλωνοποίησης ανθρώπων, «με θεραπευτικούς
στόχους κι όχι για να δημιουργήσουμε ανθρώπινα αντίγραφα με συγκεκριμένες
προδιαγραφές που θα επιτελούν συγκεκριμένους σκοπούς».

Πιστεύει στην επιστήμη της και στις μελλοντικές δυνατότητες της Γενετικής. «Η
Γενετική θα δώσει λύσεις ακόμη και σε ασθένειες που μέχρι σήμερα θεωρούνται
ανίατες.

Η γονιδιακή θεραπεία έχει στόχο τη βελτίωση της υγείας και την ποιότητας της
ζωής του ανθρώπου».

Ωστόσο, απέναντι στα γενετικά τροποποιημένα τρόφιμα στέκεται κάπως
επιφυλακτική. Θεωρεί ότι «πρέπει να υπάρξει ενημέρωση και να δοθεί ο
απαραίτητος χρόνος, ώστε να διευκρινισθούν οι πιθανές συνέπειες από την
κατανάλωσή τους». Στην ερώτηση αν η ίδια θα αγόραζε ντομάτες ή φρούτα που
έχουν υποστεί βελτιώσεις στο γενετικό τους υλικό, απαντά πως… προτιμά τα
«φυσικά προϊόντα».

ΑΝΑΜΕΣΑ στην εντατική έρευνα, την επιστήμη, την καριέρα και την οικογένεια
βρίσκεται η… υπερπροσπάθεια. Για την κ. Γεωργία Στεφάνου, επίκουρο
καθηγήτρια στο Εργαστήριο Γενετικής του Πανεπιστημίου της Πάτρας, «η
οικογένειά μου στάθηκε πάντα στο πλευρό μου και με βοήθησε να αντιμετωπίσω τις
όποιες δυσκολίες». «Στήριγμα» στην επαγγελματική της πορεία ήταν τόσο ο
σύζυγος όσο και η κόρη της. «Πλεονέκτημα», το γεγονός ότι ο σύζυγος
δραστηριοποιείται επαγγελματικά στον ίδιο χώρο. «Ο σύζυγός μου, Νίκος
Δημόπουλος, είναι αναπληρωτής καθηγητής στο Τμήμα Βιολογίας του Πανεπιστημίου
Πατρών, αλλά και συνεργάτης μου», λέει η κ. Στεφάνου. «Γνωρίζει πολύ καλά τις
ιδιαιτερότητες που χαρακτηρίζουν το έργο του ερευνητή και δασκάλου και μου
παρέχει κάθε απαραίτητη στήριξη». Η παρουσία τρίτου μέλους στην οικογένειά
τους, της 20χρονης σήμερα Χαράς, δεν ανέτρεψε την επαγγελματική της διαδρομή.
«Η κόρη μας είναι δευτεροετής φοιτήτρια Χημείας και ζώντας σε ένα οικογενειακό
περιβάλλον με δύο πανεπιστημιακούς δασκάλους ως γονείς, εξακολουθεί να μας
προσφέρει την κατανόησή της». Ισορροπώντας ανάμεσα στην ακαδημαϊκή καριέρα και
την οικογένεια, ο ελεύθερος χρόνος, αν και υπάρχει, παραμένει λιγοστός.
«Οπωσδήποτε, ο χρόνος για μικρές προσωπικές απολαύσεις, όπως το διάβασμα ενός
λογοτεχνικού βιβλίου ή η παρακολούθηση μιας καλής κινηματογραφικής ταινίας,
είναι περιορισμένος». Ωστόσο, δεν παραπονιέται, ούτε και… «λαχανιάζει» από
την πίεση της καθημερινότητας. «Κι αυτό γιατί μου αρέσει πραγματικά πολύ αυτό
που κάνω, η κάθε στιγμή της ώρας στο εργαστήριο είναι απόλαυση».

«ΕΙΔΟΣ εν ανεπαρκεία» είναι οι γυναίκες οι οποίες δοκιμάζουν τις δυνάμεις τους
σε «προχωρημένες» επιστήμες, που επιλέγουν να κάνουν καριέρα σε τομείς
πρωτοποριακούς, που ακολουθούν βήμα προς βήμα τις τεχνολογικές και
επιστημονικές εξελίξεις. Εκείνες που αποφάσισαν να είναι η εξαίρεση στον
κανόνα, δοκιμάστηκαν και δοκιμάζονται ακόμη… Ενδόμυχα, όμως, απολαμβάνουν το
γεγονός ότι θεωρούνται «εξαίρεση», διασκεδάζουν με το να κρατούν μια θέση
ανάμεσα στους λίγους και ας τις ψάχνει κανείς με το… τηλεσκόπιο. Στα χρόνια
που πέρασαν, η παρουσία των γυναικών στην Ανωτάτη Εκπαίδευση και την
απασχόληση έγινε σαφώς πιο αισθητή. Πριν από 20 χρόνια, σύμφωνα με στοιχεία
από τη Στατιστική Υπηρεσία της Ευρωπαϊκής Ένωσης,

οι γυναίκες στην Ανωτάτη Εκπαίδευση αποτελούσαν μειονότητα σε όλα τα
κράτη-μέλη. Σήμερα, η μέση αναλογία ανδρών και γυναικών στα Πανεπιστήμια είναι
100 προς 103. Στην Ελλάδα, η αλλαγή είναι ακόμη πιο εντυπωσιακή: σε κάθε 100
άνδρες με ανώτατη μόρφωση αντιστοιχούν 129 γυναίκες!

Παρ’ όλο που αυτοί οι αριθμοί διαφοροποιήθηκαν πολύ μέσα σε λίγα χρόνια, οι
επιλογές των γυναικών παραμένουν «παραδοσιακές».

Ανθρωπιστικές επιστήμες, φιλολογία και ιατρική εξακολουθούν να είναι πρώτα
στις προτιμήσεις τους, ενώ οι φυσικές επιστήμες, τα μαθηματικά ή η μελέτη των
ηλεκτρονικών υπολογιστών, θεωρούνται «ανδρικό προνόμιο».

Έρευνες και στατιστικές αποδεικνύουν πως αυτή η τάση αποτελεί κοινό
χαρακτηριστικό όλων των ευρωπαϊκών χωρών. Σύμφωνα με έκθεση που συνέταξαν το
Δίκτυο Πληροφόρησης για την Εκπαίδευση στην Ευρώπη «Ευρυδίκη» και η Στατιστική
Υπηρεσία των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων Eurostat, «το γεγονός ότι δόθηκαν
περισσότερες ευκαιρίες για περαιτέρω μόρφωση στις γυναίκες δεν άλλαξε ούτε τις
επιλογές στην κατεύθυνση σπουδών ούτε και τις επαγγελματικές διαφορές μεταξύ
ανδρών και γυναικών».

Τα στοιχεία που παρουσιάζονται στην «Ευρυδίκη» υπερτονίζουν την κλίση των
γυναικών προς τις θεωρητικές επιστήμες. Ενδεικτικό είναι πως στην Ελλάδα, μόνο
38% των κοριτσιών σπουδάζουν Μαθηματικά, τη στιγμή που οι γυναίκες οι οποίες
επιλέγουν τη Φιλολογία ή τις Καλές Τέχνες ξεπερνούν σε ποσοστό το 75%.

Κλίση προς τις θετικές επιστήμες δείχνει μόλις των 41% των Ελληνίδων, ενώ
υψηλό (60%) είναι το ποσοστό των γυναικών που στρέφονται προς κλάδους οι
οποίοι σχετίζονται με την εκπαίδευση ή τις υπηρεσίες.