ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Ούτε τρόμος ούτε πανικός

Πρέπει να μας φοβίζει το επερχόμενο τέλος της χιλιετίας; Ή, αντίθετα, να
χαιρόμαστε που τελειώνει αυτός ο ματωμένος αιώνας; Ο Ουμπέρτο Έκο συνιστά ψυχραιμία.

Ουμπέρτο Έκο: «Τίποτα δεν δείχνει ότι ο κόσμος ανησυχεί για την αλλαγή της χιλιετίας»

ΛΙΜΟΙ, πόλεμοι, σφαγές. Έρχεται η Αποκάλυψη; «Αυτό το θέαμα δεν θα υπάρξει»,
βεβαιώνει ο Ιταλός σημειολόγος, που παίζει στα δάκτυλα τον Πλάτωνα και τον
Σωκράτη, κτυπάει φιλικά στην πλάτη τον Θωμά τον Ακινάτη και, άρα, κάτι θα
ξέρει παραπάνω από τους κοινούς θνητούς. Οι τελευταίοι, άλλωστε, δεν μοιάζει
να ανησυχούν ιδιαίτερα που πλησιάζει το 2000. Όσοι έχουν τις οικονομικές
δυνατότητες θα εκμεταλλευθούν την ευκαιρία για να περάσουν μια νύχτα σε κάποιο
ξενοδοχείο των νήσων Σαμόα ή των Φίτζι. Άλλοι θα περιμένουν τα μεσάνυχτα για
να ανοίξουν την πιο ακριβή σαμπάνια. Πολλοί θα γλεντήσουν, θα χορέψουν, θα
πατήσουν έστω το κλάξον του αυτοκινήτου τους. Τα περί τρόμου και πανικού,
όμως, αποτελούν δημιουργήματα του Τύπου.

Υπάρχει κάτι το παράδοξο, σημειώνει ο Έκο στο πλαίσιο μιας σειράς
«Συνεντεύξεων για το τέλος των καιρών» που κυκλοφόρησε πρόσφατα στη Γαλλία από
τις εκδόσεις Fayard. Η αλλαγή της προηγούμενης χιλιετίας είχε συνοδευτεί από
κάποιες, έστω περιθωριακές και μεμονωμένες, εκδηλώσεις φόβου σε διάφορα σημεία
της γης, υποκινημένες και οργανωμένες από θρησκευτικές αιρέσεις. Ο
θεματοφύλακας όμως της ιδεολογίας και της μνήμης, η Εκκλησία, έκανε τα πάντα
για να μην καταγραφούν αυτές οι εκδηλώσεις στα βιβλία Ιστορίας, να μείνουν
μυστικές, να μη μιλήσει κανείς γι’ αυτές. Σήμερα, τέτοιοι φόβοι δεν υπάρχουν.
Αλλά ο νέος θεματοφύλακας της ιδεολογίας και της μνήμης, τα μέσα ενημέρωσης,
κάνει τα πάντα για να μιλούν όσο το δυνατόν περισσότεροι γι’ αυτούς.

Πώς εξηγείται αυτή η διαφορά; Είναι θέμα συνθημάτων. Τότε, η Εκκλησία έλεγε:
«Κυρίως όχι θόρυβος!». Σήμερα, τα μέσα ενημέρωσης λένε: «Όσο περισσότερος
θόρυβος γίνεται!».

Ο συγγραφέας του «Ονόματος του Ρόδου» διαφωνεί, όμως, και με μια άλλη ευρέως
διαδεδομένη αντίληψη: ότι το αίμα που χύθηκε στον αιώνα μας ήταν περισσότερο
από οποιαδήποτε άλλη περίοδο της Ιστορίας. Τα αντιεβραϊκά πογκρόμ κατά την
είσοδο των Σταυροφόρων στην Ιερουσαλήμ, για παράδειγμα, συνοδεύτηκαν από
σφαγές αναλογικά μεγαλύτερες εκείνων του 20ού αιώνα. Αυτό που χαρακτηρίζει τα
εγκλήματα του αιώνα μας είναι η βιομηχανική τους οργάνωση, το γεγονός ότι
υπάρχουν ακόμη άνθρωποι που ισχυρίζονται ότι δεν ήξεραν τίποτα, δεν είχαν
ενεργό ανάμειξη, υπέγραψαν απλώς ένα κομμάτι χαρτί. Η ωμότητα έχει σήμερα
διαφορετικό χαρακτήρα, είναι πιο άνανδρη, λιγότερο μεγαλειώδης. Η νύχτα του
Αγίου Βαρθολομαίου, όμως, δεν ήταν λιγότερο ωμή από ένα βομβαρδισμό με ναπάλ.
Και ο Σαίξπηρ δεν περίμενε την εποχή μας για να χαρακτηρίσει τη ζωή «ένα
θορυβώδες και οργισμένο παραμύθι, που το αφηγείται ένας ηλίθιος».

Υποκριτικός, ναι. Αλλά ο εικοστός αιώνας είναι πιο ηθικός από πολλούς άλλους,
καταλήγει ο Έκο. Η αλληλεγγύη σε πλανητική κλίμακα σ’ αυτόν τον αιώνα
εμφανίστηκε. Έστω κι αν παραμένει συχνά μια επιθυμία, μια υποχρέωση, μια τύψη.