ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Διπλό μάθημα ήθους

Φέτος το καλοκαίρι εκτός των άλλων θεατρικών προτάσεων είχαμε την ευκαιρία να
ξαναδούμε την έξοχη παράσταση της «Μήδειας» του Ευριπίδη από την Όπερα Χομπέι
της Κίνας και τον «Υπηρέτη δύο αφεντάδων» του Γκολντόνι από το διάσημο Πίκολο
Τεάτρο του Μιλάνου στη σκηνοθεσία του Στρέλερ.

Δεν πρόκειται σ’ αυτό το χώρο να προσεγγίσω αυτές τις παραστάσεις ως θεατρικά
γεγονότα αλλά ως ηθικά. Θα τις θεωρήσω ως πρόσφορα παραδείγματα για να
σχολιάσω μια υπεύθυνη, γενναία και παιδευτικά γόνιμη στάση απέναντι στα
προϊόντα της πνευματικής ζωής και παράδοσης.

Αν θέλω να επιμείνω ιδιαιτέρως σ’ αυτή τη στάση είναι γιατί φέτος περίσσεψε η
οργή του μέσου πολίτη που θέλει να τέρπεται με την τέχνη εξαιτίας μιας
λυσσαλέας εισβολής στα πνευματικά μας χωράφια του άγριου, κτηνώδους,
απάνθρωπου μεταμοντερνισμού. Ο μεταμοντερνισμός είναι η αισθητική της αγοραίας
χυδαιολογίας, ο χλευασμός κάθε δημιουργικής πνοής και η βασιλεία του κιτς.
Πρόκειται για μια ιδεολογία πανώλη, μια επιδημία τηλεοπτικού γούστου στα
πάντα, ένα δοκίμιο παλιμπαιδισμού. Είναι η αισθητική της κουρελούς και της
κουρελαρίας. Ο μεταμοντέρνος παραγωγός φτύνει πάνω στην ιστορία της τέχνης,
στην ιστορία των μορφών και στην ποικιλία των στυλ.

Σαν καλλιτεχνικός εισαγωγέας γεμίζει την πνευματική αγορά με προϊόντα σούπερ
μάρκετ των τεχνών που σκοπεύουν στο καταναλωτικό ένστικτο. Ταριχεύουν πτώματα,
πετσοκόβουν νεκρά πνευματικά έμβρυα και δημιουργούν τερατώδη μοντέλα αποτρόπαια.

Και ήρθαν οι σεμνοί Κινέζοι, για πολλά χρόνια αποκομμένοι από την ευρωπαϊκή
πνευματική παράδοση. Ανακαλύπτουν ξανά τον τραγικό λόγο και την ταραχή του·
ταλαιπωρημένοι από τις μεταμοντέρνες τάχα επαναστατικές φόρμουλες της
κομματικής τέχνης κατορθώνουν με κύρος, υπευθυνότητα, μέτρο να παντρέψουν τον
αρχαίο τραγικό λόγο και την απέριττη χειρονομία του με τους παραδοσιακούς
κώδικες της κινέζικης όπερας, στη συγκεκριμένη περίπτωση της επαρχίας Χομπέι,
όπου το κυρίαρχο στοιχείο της θεατρικότητας δεν είναι τόσο η ακροβατική
δεξιοτεχνία όπως στην όπερα του Πεκίνου αλλά το πάθος και οι βίαιες συγκρούσεις.

Η αρχαία αττική τραγωδία είναι η λόγια διατύπωση μιας λαϊκής φόρμας,
οπωσδήποτε αποδεκτής από το μεγάλο κοινό, ευανάγνωστης και συμβατής με το ήθος
και το ύφος της πόλεως που την δημιούργησε.

Η κινέζικη όπερα είναι μια λόγια επεξεργασμένη φόρμα με λαϊκές επίσης ρίζες
και λαϊκή αποδοχή. Η «Μήδεια» που είδαμε ήταν διπλά μοντέρνα, γιατί κατόρθωσε
να νομιμοποιηθούν δύο κώδικες διαφορετικοί αλλά εν τέλει συμβατοί και εύφοροι
στον ετεροκαθορισμό τους.

Ο μοντερνισμός έγκειται στο ξάφνιασμα, στο τράνταγμα που δέχεται καθένας όταν
διαπιστώνει πως τα εργαλεία αλλάζοντας χρήση αποδείχνονται λειτουργικά. Η
φόρμα του Ευριπίδη, λίγο τροποποιημένη, έδωσε βάθος υπαρξιακό σε ένα θέατρο
δεξιοτεχνίας και αντίθετα ένας κώδικας εκλεπτυσμένων λειτουργιών έδωσε σκηνικό
κύρος στον λογοτεχνικό πάγιο κώδικα του Ευριπίδη, προϊόν μίξεως παράδοσης και πρωτοτυπίας.

Το ίδιο έκανε και ο Στρέλερ, με τη διαφορά ότι χειριζόταν ένα υλικό της παλιάς
του παράδοσης. Σεβάστηκε πλήρως το κείμενο του Γκολντόνι· το υπηρέτησε μέχρις
εξαντλήσεως των δυνατοτήτων του. Έβλεπε πώς οι απανωτές επανεκτιμήσεις και
επαναπροσεγγίσεις του ίδιου κειμένου έφερναν στην επιφάνεια νέα στρώματα
κρυφών μετάλλων. Δεν υπήρχε τίποτα στην παράσταση του Στρέλερ που δεν πήγαζε
από τον Γκολντόνι και δεν ερμήνευε τις βαθύτερες πτυχές των δημιουργικών του
προθέσεων. Πουθενά κανένα τέχνασμα απέναντι στο κείμενο ή εναντίον του
κειμένου. Η κίνηση, ο ρυθμός των σωμάτων, ό,τι ονομάζουμε παρτιτούρα ανάμεσα
στις γραμμές ήταν μουσικές οπτικές στίξεις του κειμένου, ήταν ανάσες αναγκαίες
που έδιναν στις λέξεις το ζωτικό τους έδαφος ώστε να ζήσουν ως λόγος
προφορικός και ακουστός.

Το έργο διαβάστηκε σαν μουσική σύνθεση και στήθηκε σαν χορευτικό δρώμενο, αλλά
τίποτε δεν ξεκινούσε από τη διάθεση για διακόσμηση, για παράλληλο σχολιασμό,
πολύ περισσότερο για υπονόμευση.

Να γιατί θεωρώ τις δύο παραστάσεις μαθήματα ήθους, γιατί μας δίδαξαν πως η
τέχνη που ερμηνεύει χωρίς να είναι κατώτερη από την πρωτογενή, την προϋποθέτει
και χαίρεται να την ανακαλύπτει και να αποκαλύπτει τις κρυφές σημασίες των
σημείων της. Καλλιτεχνικό ήθος σημαίνει απεριόριστος σεβασμός στο
ερμηνευόμενο. Κάθε υπονόμευσή του είναι πράξη ανήθικη γιατί αποδεικνύει πως ο
παρερμηνευτής ασεβώντας σκοπό είχε την προβολή του εγώ του πάνω στην αυτονομία
του έργου τέχνης.

Οι Κινέζοι μάς γνώρισαν συνταρακτικά το λυρικό πάθος του Ευριπίδη, ο Στρέλερ
μελέτησε με κύρος την τομή παράδοσης και νεωτερισμού στο έργο του Γκολντόνι. Ο
Κινέζος σκηνοθέτης και ο Στρέλερ αφομοιώθηκαν μέσα στο έργο που υπηρέτησαν και
δικαιώθηκαν αναδεικνύοντάς το. Αντίθετα με τα μεταμοντέρνα μαϊμουδάκια που
δείχνουν τον κόκκινο πρωκτό τους στο κοινό για να αποσπάσουν την προσοχή του
από τον Σοφοκλή ή τον Σαίξπηρ.