ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Κράτος, Εκκλησία, Έθνος

Είναι γνωστή η τάση του κ. Χριστόδουλου να συνδιαλέγεται λιγότερο με τον λαό
της Εκκλησίας ­ τους πιστούς ­ και περισσότερο με τον «λαό των Ελλήνων», με το
Έθνος. Και να εμφανίζει την Εκκλησία ως τον υπέρτατο εγγυητή των εθνικών
συμφερόντων, αποδίδοντας μάλιστα πιστοποιητικά αυξημένης ή μειωμένης ελληνοφροσύνης.

Η ΔΙΠΛΗ ταύτιση ­ και από την πλευρά της Εκκλησίας και από την πλευρά ισχυρών
κύκλων του επίσιμου Κράτους ­ της Ορθοδοξίας με το Έθνος δημιουργεί ορισμένα ερωτήματα:

α. Στη βάση ποιων δεδομένων, ποιας συλλογικής επεξεργασίας και ποιων
τίτλων εξουσιοδότησης η Εκκλησία θεωρεί εαυτήν έμμεσο συν-διαχειριστή και ex
cathedra ύστατο κριτή της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής;

β. Στη βάση ποιας περί «εθνικού συμφέροντος» αντίληψης η ελληνική
Εκκλησία ­ και προπάντων το ελληνικό Κράτος ­ αφήνουν συμβολικά, αλλά συχνά
και πρακτικά, «εκτός Έθνους»» ένα σημαντικό τμήμα του Έθνους: τις θρησκευτικές
μειονότητες; Ενισχύει τον «ανθρωποκεντρικό» και δημοκρατικό χαρακτήρα της
εθνικής ταυτότητας η διαμόρφωση πολιτών δύο ταχητήτων;

γ. Δεν παραγνωρίζει η ταύτιση του Έθνους με την Ορθοδοξία το μείζον
γεγονός ότι μία εκ των θρησκευτικών μειονοτήτων, η μουσουλμανική, είναι
γεωγραφικά συγκεντρωμένη (γεγονός που αυξάνει την βαρύτητά της) και, από άποψη
εθνοτική, μη ελληνικής προέλευσης; Το κοσμικό κράτος που θρησκεύεται και το
έθνος που προσδιορίζεται θρησκευτικά τείνει μοιραία ­ και με δική του επιλογή
­ να εξωθήσει τους μουσουλμάνους – Έλληνες πολίτες εκτός ελληνικού κράτους,
εκτός ελληνικής πολιτείας, εκτός ελληνικού έθνους. Μήπως η «εθνική» πολιτική
τέτοιου τύπου στρέφεται ενάντια στον εαυτό της; Μήπως τείνει να παράγει
αντεθνικά αποτελέσματα;

δ. Ποια υψηλή περί φιλελευθερισμού αντίληψη υπηρετεί, αλλά και τι τύπο
Κράτους και τι Πολιτεία προωθεί, ο φιλικός προς τις επιλογές Χριστόδουλου
νεο-φιλελευθερισμός της Νέας Δημοκρατίας; Ο φιλελευθερισμός που μετατρέπεται
από συνολικό σύστημα ερμηνείας και οργάνωσης της κοινωνίας σε απλή πολιτική
ενίσχυσης της οικονομίας της αγοράς δεν αρνείται τον εαυτό του;

ε. Εάν η Εκκλησία, σε συνθήκες εκκοσμίκευσης και κρίσης των
θρησκευτικών ταυτοτήτων, έχει ανάγκη το Κράτος, γιατί το Κράτος, διευθυνόμενο
μάλιστα από το ΠΑΣΟΚ, έχει ανάγκη την Εκκλησία και δεν υπλοποιεί τον
«διαχωρισμό»; Η ταύτιση Κράτους – Εκκλησίας σε κάποιες περιόδους (19ος αιώνας,
αρχές εικοστού) είχε ιστορικό νόημα ­ νομιμοποίηση εθνικών στόχων,
νομιμοποίηση της Μεγάλης Ιδέας. Είναι δυνατόν, όμως, στο τέλος του εικοστού
αιώνα, όταν η ελληνική κοινωνία έχει διά πυρός και σιδήρου αποκτήσει τη συνοχή
της ­ συχνά χωρίς τη διαμεσολάβηση ούτε της επίσημης Εκκλησίας ούτε της
Ορθοδοξίας ­ το ελληνικό Κράτος να αντλεί νομιμότητα όχι μόνο από τον ελληνικό
λαό ως πολιτική κατηγορία, αλλά και από το ελληνικό έθνος ως ιερό σύνολο;

Από το 1821 μέχρι την εποποιία της Εθνικής Αντίστασης, από το καθεστώς των
«εθνικοφρόνων» μέχρι την «Ελλάδα των Ελλήνων Χριστιανών», οι κάτοικοι αυτής
της χώρας «έφτιαξαν» βήμα – βήμα την ιστορία τους και την ταυτότητά τους,
συγκροτήθηκαν σε «λαό» και σε «έθνος» ­ και συγκροτούνται κάθε μέρα. Χιλιάδες
μικρά και μεγάλα γεγονότα, εκατομμύρια άνθρωποι με τις πιο αντιφατικές ιδέες
και συμπεριφορές, πλέκουν τον ιστό της νεώτερης ελληνικής ιστορίας. Αυτή η
ιστορία περιέχει ­ ως αναπόσπαστο, και συχνά πολύτιμο, τμήμα της, ως μείζον
πολιτισμικό κεκτημένο ­ την Εκκλησία και την Ορθοδοξία.

Κατά κανένα όμως τρόπο δεν ταυτίζεται με αυτές. Στην αργή και αντιφατική
πορεία συγκρότησης του «λαού» και του «έθνους», πορεία με φωτεινές και
αποκρουστικές όψεις, με το μεγαλείο και τη μικρότητά της, η θεσμική Εκκλησία
ήταν άλλοτε κυριαρχική, άλλοτε απλώς παρούσα, άλλοτε απούσα, άλλοτε ­ ιδίως
πρόσφατα ­ προκλητικά εχθρική. Το παράδοξο, συνεπώς, της μοντέρνας πολιτικής
του σημερινού προκαθήμενου της Εκκλησίας είναι ο ισχυρός αναχρονισμός της. Τη
στιγμή που το «έθνος» του κ. Χριστόδουλου ταυτίζεται όλο και λιγότερο ­ αν
ταυτιζόταν ποτέ ­ με το «έθνος» των Ελλήνων, εγκαλεί ως «εθνάρχης» το «έθνος»,
και όχι ως πιστός τους πιστούς. Ωστόσο, ιστορικά επίκαιρη στάση θα ήταν η
ακριβώς αντίθετη!

Η δημόσια παρουσία του κ. Χριστόδουλου θέτει σε δοκιμασία την Εκκλησία, αλλά
και το ελληνικό Κράτος. Και, προπάντων, φέρει το Κράτος, τα κόμματα, τα
συνδικάτα, τα Πανεπιστήμια, τους πολίτες προ των ευθυνών τους: να
υπερασπισθούν τα κεκτημένα και τις αξίες της ιστορίας του ελληνικού λαού και
του ελληνικού έθνους.

Ο Γεράσιμος Μοσχονάς είναι επίκουρος καθηγητής του Παντείου Πανεπιστημίου.