ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Το μειονέκτημα της δημοκρατίας

Την ώρα που εκατομμύρια άνθρωποι θα καταβροχθίζουν σήμερα τις γαργαλιστικές
λεπτομέρειες από την έκθεση του Κένεθ Σταρ, ένα ερώτημα ­ το πιο βασικό ­
παραμένει μετέωρο και αναπάντητο: γιατί όλα αυτά;

Οι «ματρούσκας». Ο Μπιλ Κλίντον και οι κούκλες του (Μόνικα, Πώλα, Τζένιφερ και Κάθλην), όπως τους φαντάστηκε ο Αμερικανός επιχειρηματίας Ντέηβιντ Σήγκαλ.

ΠΡΙΝ ΑΠΟ 150 ολόκληρα χρόνια, ο Μαρξ είχε εκφράσει την εκτίμηση ότι ο
συνδυασμός του καπιταλισμού και της δημοκρατίας δεν μπορεί να οδηγήσει παρά σε
μια ασταθή μορφή κοινωνίας. Κι αυτό, γιατί η δημοκρατία επιτρέπει (αν δεν
τροφοδοτεί) τη διαρκή λαϊκή πίεση με αίτημα την ανακατανομή του πλούτου.
Συμφωνώντας λίγο-πολύ μ’ αυτή την ανάλυση, και θεωρώντας ως δεδομένο ότι η
αγορά είναι το καλύτερο δυνατό οικονομικό σύστημα, οι «φιλελεύθεροι»
οικονομολόγοι μετά τον Μαρξ αναζητούν από τότε το καταλληλότερο πολιτικό
καθεστώς που επιτρέπει την απρόσκοπτη λειτουργία της αγοράς.

Για τους οικονομολόγους αυτούς, γράφει ο Γάλλος συγγραφέας Ζαν-Πωλ Φιτουσί
στην «Ελ Παΐς», το κυριότερο μειονέκτημα της δημοκρατίας είναι ότι προκαλεί
διαρκώς μια πίεση υπέρ της άμεσης κατανάλωσης, υπέρ ολοένα και πιο δαπανηρών
κοινωνικών προγραμμάτων, με αποτέλεσμα να πλήττονται οι επενδύσεις και η
ιδιωτική πρωτοβουλία. «Μόνο τα κράτη που είναι θεσμικά προστατευμένα από αυτές
τις πιέσεις μπορούν να τους αντισταθούν, και τα δημοκρατικά κράτη δεν ανήκουν
σ’ αυτή την κατηγορία», είπε κάποτε ο Γκάρυ Μπέκερ, νομπελίστας Οικονομίας και
εξέχον μέλος της Σχολής του Σικάγου. Μ’ άλλα λόγια, οι «οικονομικές
ελευθερίες» είναι εγγυημένες μόνο σε ένα περιβάλλον που περιορίζει τις
πολιτικές ελευθερίες. Κι επειδή οι δικτατορίες δεν είναι της μόδας, ο μόνος
τρόπος να επωφεληθεί μια κοινωνία από τα «ευεργετήματα» της αγοράς είναι να
εκχωρήσει ευθύνες και εξουσίες σε θεσμούς που δεν υπόκεινται στη λαϊκή πίεση.

Ένας τέτοιος μη δημοκρατικός και «ανεύθυνος» (αφού δεν είναι υπόλογος σε
κανέναν) θεσμός είναι οι κεντρικές τράπεζες, που εξουδετερώνουν την ανοχή και
την επιείκεια την οποία επιδεικνύουν συχνά οι κυβερνήσεις απέναντι στα
υπερβολικά αιτήματα των ανώριμων λαϊκών στρωμάτων. Ένας άλλος είναι η
δικαστική εξουσία, την οποία εκπροσωπεί σήμερα με τον πιο ακραίο τρόπο ο Κένεθ
Σταρ (αν και συζητήσεις για το «κράτος δικαστών» έχουν γίνει τα τελευταία
χρόνια και σε άλλες χώρες, όπως η Ιταλία, η Γαλλία και η Ελλάδα). Ο
πολλαπλασιασμός όμως τέτοιων ανεξάρτητων θεσμών ανατρέπει την ισορροπία των
εξουσιών που ­ όπως έχει αναλύσει καλύτερα από κάθε άλλον ο Μοντεσκιέ ­
αποτελεί συστατικό στοιχείο της δημοκρατίας. Η πολιτική εξουσία υποχωρεί. Οι
προσωπικές ελευθερίες καταπατώνται. Κι αν ο πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών
υφίσταται έναν εξευτελισμό σαν αυτόν που έκπληκτοι παρακολουθούμε αυτές τις
μέρες, τι θα συνέβαινε άραγε αν στη θέση του βρισκόταν ένας απλός, ανώνυμος πολίτης;

Η υπόθεση «Μόνικαγκεϊτ», καταλήγει ο Φιτουσί, είναι πράγματι σημαντική στον
βαθμό που ξεγυμνώνει το είδος πολιτικού καθεστώτος προς το οποίο συγκλίνουν οι
ευρωπαϊκές δημοκρατικές κοινωνίες. Παρακολουθώντας την να ξετυλίγεται και να
κορυφώνεται, παίρνουμε μια αρκετά ακριβή ιδέα του καθεστώτος του μέλλοντος.