ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Ανάπτυξη και εκσυγχρονισμός

Η ανάπτυξη και ο εκσυγχρονισμός (ο δεύτερος προϋπόθεση της πρώτης και
αντιστρόφως) αποτελούν το θεμέλιο της σημερινής κυβερνητικής πολιτικής, αλλά
και το αυτονόητο ιδεώδες των κομμάτων της αντιπολίτευσης. Αλλά είναι βέβαιο
ότι η ανάπτυξη και ο εκσυγχρονισμός αποτελούν ουδέτερες, καθολικά ευεργετικές
διαδικασίες; Ας επιχειρήσουμε να κατεβούμε από το γενικό – αφηρημένο, στη
συγκεκριμένη πραγματικότητα.

ΚΑΤ’ ΑΡΧΗΝ θα φαινόταν παράδοξο να είναι κανείς εναντίον της ανάπτυξης και του
εκσυγχρονισμού, τόσο του παραγωγικού τομέα όσο και των κρατικών δομών, και
γενικότερα των κοινωνικών σχέσεων. Όμως με ποια κριτήρια, δοθέντος ότι δεν
υπάρχει ανάπτυξη ουδέτερη κοινωνικά; Μια επιθυμητή ανάπτυξη θα έπρεπε,
προφανώς, να ικανοποιεί τις ακόλουθες προϋποθέσεις:

1. Να εξασφαλίζει τη διατήρηση του περιβάλλοντος και να χρησιμοποιεί με
φειδώ τα φυσικά αποθέματα, ώστε να μην υποθηκεύει το μέλλον των επόμενων γενεών.

2. Να δημιουργεί συνθήκες εργασίας που δεν θα ακρωτηριάζουν την
ανθρώπινη προσωπικότητα.

3. Να εξασφαλίζει τα αναγκαία υλικά αγαθά για το σύνολο της κοινωνίας.

4. Να δημιουργεί συνθήκες ζωής που δεν θα υποσκάπτουν την υγεία των πολιτών.

5. Να συμβάλει στην ανάπτυξη ενός συνόλου κοινωνικών σχέσεων, οι οποίες
θα εμπλουτίζουν την ανθρώπινη «ουσία» και θα δίνουν νόημα στην καθημερινή ζωή
των ανθρώπων, συνολικά, ενός νέου, ιστορικά ανώτερου πολιτισμού.

Επειδή η αναπτυξιακή ιδεολογία (και πράξη) δεν αποτελεί ελληνική εφεύρεση (και
προνόμιο!), ας δούμε τι έγινε μεταπολεμικά και τι γίνεται στον σημερινό κόσμο.

Η σημερινή γενικευμένη εμπορευματική παραγωγή αποβλέπει στο κέρδος. Είναι
συνεπώς, και από τη φύση της, ανταγωνιστική. Η μεταπολεμική ανάπτυξη λοιπόν
καθορίστηκε από τον ανταγωνιστικό χαρακτήρα των κεφαλαιοκρατικών σχέσεων (δεν
είναι εδώ ο τόπος να μιλήσουμε για τις πρώτες, παραμορφωμένες σοσιαλιστικές
σχέσεις) με συνέπεια: Η ληστρική οικονομία κατανάλωσε, σε δύο περίπου αιώνες,
το μεγαλύτερο μέρος των φυσικών αποθεμάτων (ενέργειας, μεταλλευμάτων, ξυλείας,
κ.λπ.). Εμόλυνε τη λιθόσφαιρα, την υδρόσφαιρα και την ατμόσφαιρα με τα
παραπροϊόντα και τα κατάλοιπα της ξέφρενης βιομηχανικής παραγωγής. Συνολικά
οδήγησε στην υποβάθμιση του φυσικού και του αστικού περιβάλλοντος θέτοντας,
προοπτικά, σε κίνδυνο την ίδια την επιβίωση του ανθρώπινου είδους. Ταυτόχρονα,
η αυστηρή εξειδίκευση στα σύγχρονα εργοστάσια-κάτεργα, κατακερματίζει τον
εργάτη, τον μετατρέπει σε εξάρτημα της μηχανής, εξουδετερώνει τις φυσικές και
πνευματικές του δυνατότητες. Αλλά, παρ’ όλες τις θυσίες, η σύγχρονη
βιομηχανική παραγωγή δεν εξάλειψε την ανεργία και τη φτώχεια. Αντίθετα, όξυνε
την αντίθεση φτώχειας και πλούτου, τόσο στις μητροπόλεις του καπιταλισμού όσο
και στις «υπανάπτυκτες» χώρες, τις οποίες ο καπιταλισμός εκμεταλλεύεται ως
πηγή πρώτων υλών, φθηνής εργατικής δύναμης και ως αγορές. Αλλά η
υπερσυσσώρευση κεφαλαίων σε συνθήκες λιτότητας, πενίας και πείνας για την
πλειονότητα των ανθρώπινων όντων του πλανήτη, οδηγεί αναπόφευκτα σε κρίσεις.
Οδήγησε στη μόνιμη, έρπουσα και πλανητική κρίση, την οποίαν ζούμε στις ημέρες
μας. Τέλος, η εξάρθρωση των παλαιών μορφών κοινωνικής συμβίωσης δεν οδήγησε σε
νέες ανώτερες μορφές. Οδήγησε στην ερήμωση της υπαίθρου, στη δημιουργία
μεγαλουπόλεων-τεράτων και στη συνακόλουθη εξάρθρωση των κοινωνικών σχέσεων,
στη μοναξιά, στην έλλειψη περιεχομένου και νοήματος στη ζωή των ανθρώπων. Ο
σημερινός άνθρωπος γίνεται όλο και περισσότερο ένα ον μετέωρο, μοναχικό, που
αγωνίζεται να επιβιώσει σε μια ανταγωνιστική κοινωνία. Σε μία κοινωνία όπου
«άνθρωπος προς άνθρωπον λύκος».

Και η Ελλάδα; Η χώρα μας, με τις ιδιαιτερότητές της, δεν αποτελεί εξαίρεση. Τα
ερημωμένα χωριά, οι αβίωτες, άσχημες πόλεις του νέφους, του συνωστισμού, του
τσιμέντου και της μοναξιάς, η αύξουσα ανεργία, η φτώχεια μέσα στον αυξανόμενο
πλούτο, η σαθρή οικονομία (ο παρασιτικός τομέας ξεπερνάει τον παραγωγικό, όπως
δείχνει η σύνθεση του λεγόμενου εθνικού προϊόντος), τα σκάνδαλα, η
προκλητικότητα των νεόπλουτων, η καταστροφή του λαϊκού πολιτισμού και η
επικράτηση του χυδαίου και του βλακώδους, όλα αυτά είναι άμεσες ή έμμεσες
συνέπειες μιας πενηντάχρονης αναπτυξιακής πορείας χωρίς σεβασμό της φύσης και
των ανθρώπων.

Λοιπόν; Εναντίον «της ανάπτυξης και του εκσυγχρονισμού»; Κατ’ αρχήν, υπέρ!
Αλλά ποιας ανάπτυξης; Όχι βέβαια αυτής που καταστρέφει, εξαιτίας του
ανταγωνιστικού χαρακτήρα της, τις δύο μόνιμες πηγές του πλούτου: τη φύση και
τον άνθρωπο. Εναντίον λοιπόν της κεφαλαιοκρατικής ανάπτυξης και υπέρ της
ανάπτυξης σε μια κοινωνία συνεργασίας, συναδέλφωσης και όχι ανταγωνισμού. Η
πρώτη απόπειρα για μια τέτοια κοινωνία απέτυχε (μία από τις αιτίες ήταν και το
ότι αντέγραψε τα αστικά αναπτυξιακά πρότυπα). Αλλά η ιστορία, παρά τα όσα
προβλέπουν οι διάφορες Κασσάνδρες, δεν τελείωσε. Όπως λέει και ο ποιητής, «δεν
αποπαίδισεν η πλάση».

Ο Ευτύχης Μπιτσάκης είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.