Κώστας Βουτσάς Ο φόβος μ’ ακολουθεί πάντα

Το «Ανθρωπάκι» έκλεισε φέτος μισό αιώνα στο θέατρο. Ο ζεν πρεμιέ τού «Ο
μπαμπάς εκπαιδεύεται» συμπληρώνει σε λίγο τα 67 χρόνια της ζωής του, που τον
βρίσκουν «ζωντανό» και ζωηρό πάνω στο σανίδι, να κάνει σχέδια για το μέλλον,
αλλά και να προετοιμάζεται για το «θάνατό» του που με απόλυτη ψυχραιμία και
νηφαλιότητα λέει πως δεν μπορεί να αργήσει πολύ να έρθει.

Έχοντας ζήσει… δύο ζωές, μια στα παιδικά και εφηβικά του χρόνια, γεμάτη
στερήσεις και διωγμούς του κομμουνιστή πατέρα του, και μια, από τότε και μετά,
γεμάτη επιτυχίες, αμέτρητες ταινίες και εκδηλώσεις αγάπης και λατρείας από τον
κόσμο, δηλώνει «ικανοποιημένος και γεμάτος άνθρωπος» και προτρέπει τους νέους:
«Δουλειά, πολλή δουλειά, αλληλοσεβασμό και περισσότερη ανθρωπιά».

ΠΕΤΡΕΛΑΙΟ και φρεσκοστρωμένη άσφαλτος. Τις αγαπάει αυτές τις μυρωδιές ο Κώστας
Βουτσάς, γιατί τον ταξιδεύουν πίσω στα παιδικά του χρόνια. Εργολαβίες σε
δρόμους έπαιρνε ο πατέρας του, που είχε να θρέψει τέσσερα στόματα ­ γυναίκα
και τρία παιδιά. Κάθε βράδυ που γύριζε κατάκοπος στο σπίτι, τα παπούτσια του
ήταν πίσσα στην άσφαλτο και τα ρούχα του μύριζαν πετρέλαιο…

Μια τέτοια εργολαβία, εκεί γύρω στον πόλεμο, ήταν που έφερε την οικογένεια στη
Θεσσαλονίκη και ήρθαν οι περιστάσεις έτσι, ώστε να εγκατασταθεί διά παντός. Ο
μικρός μεγάλωσε και ταυτίστηκε με την πόλη, πήρε κάτι από την προφορά της και
τον αέρα της, σε σημείο που πολλοί πιστεύουν ότι είναι Θεσσαλονικιός, αν και
γεννήθηκε και ξεκίνησε το Δημοτικό στην Αθήνα.

«Ήμουν πολύ χαρούμενος και πολύ τυχερός που ζούσα σε μια μικρή πόλη, σε σχέση
με την Αθήνα που χανόσουν». Βλέπετε, ακόμα και με τα μέτρα του ’50, η Αθήνα
ήταν μια μεγάλη πόλη, παρ’ όλο που υπήρχαν γειτονιές ­ της Πλάκας, της
Κυψέλης, της Πανόρμου ­ ήταν μια πόλη που και τότε έτρωγε τα παιδιά της».

Στη Θεσσαλονίκη, τα πράγματα ήταν διαφορετικά: «Προσπαθούσαμε πάντα να είμαστε
καλά παιδιά και να έχουμε σωστή συμπεριφορά γιατί οι οικογένειες και οι
γείτονες γνωρίζονταν αναμεταξύ τους, το σπίτι τους ήταν σπίτι μας και το
φαγητό μας δικό τους, τίποτα δεν έμενε κρυφό και κανένας δεν μπορούσε να χαθεί
ή να κρυφτεί στην ανωνυμία. Αυτό ήταν ένα σπουδαίο δίδαγμα, μια άσκηση
αλληλοσεβασμού, που επηρέασε ολόκληρη τη ζωή μου».

Κι όμως, τα χρόνια της Θεσσαλονίκης αποδείχτηκαν εξαιρετικά δύσκολα… Ο
πατέρας, κομμουνιστής και μπλεγμένος πάντα με τα πολιτικά. «Όταν λέμε
κομμουνιστής, εννοούμε… κομμουνιστής κομμουνιστής. Κόκκινος, κατακόκκινος.
Όχι σαν αυτούς σήμερα. Με ταλαιπωρίες, ξύλο και τέτοια πράγματα. Δεν θα ξεχάσω
ποτέ μια φορά που τον πήραν στην Εθνική Ασφάλεια, στη λεωφόρο Στρατού και μαζί
και μας ­ τη μάνα μου με την αδελφή μου μωρό στην αγκαλιά της και μένα
γαντζωμένο επάνω της. Τον τράβαγαν από γραφείο σε γραφείο και τον χτύπαγαν,
για να τον κάνουν να ομολογήσει, με έναν σιδερένιο χάρακα. Εκείνος ανένδοτος.
Η μάνα μου απ’ έξω φώναζε και παρακάλαγε: “Υπόγραψε Απόστολε, υπόγραψε”. Ή μια
άλλη φορά που ήρθαν στο σπίτι και τον έδειραν αλύπητα κι έτρεχε το αίμα ποτάμι
από το στόμα του. Και μετά τον έστειλαν στη φυλακή κι αργότερα του έδωσαν να
φτιάξει ένα αχούρι στο Ασβεστοχώρι ­ γιατί στο μεταξύ είχε γίνει φυματικός ­
για να στεγάσει την οικογένειά του».

ΠΡΟΚΗΡΥΞΕΙΣ

Σ’ αυτό ακριβώς το αχούρι, σταμάτησε μάλλον άδοξα και η «πολιτική καριέρα» του
νεαρού Κώστα Βουτσά ή η προσπάθειά του να μοιάσει σε κάτι του πατέρα του. Όχι
πως δεν είχαν γίνει απόπειρες. Κι αν δεν πέταξε προκηρύξεις στη ζωή του!
Προκηρύξεις που έγραφε ο πατέρας του μαζί με έναν Αρμένη σύντροφό του σε έναν
κρυφό πολύγραφο. Μετά τις έπαιρνε ο μικρός και η πιτσιρικαρία παρέα του,
πήγαιναν στο σινεμά ­ Τιτάνια, Διονύσια, Παλλάς ­ ανέβαιναν στον εξώστη, τις
πέταγαν και μέχρι να πέσουν στην πλατεία, αυτοί είχαν προλάβει να κατέβουν
κουτρουβαλώντας στα σκαλιά.

Μια μέρα τον έπιασε στο δρόμο ένας χωροφύλακας. Στην τσέπη του αμπέχονού του
βρήκε ένα χαρτί που είχε σημειωμένο, με μολύβι μαύρο φάμπερ, ένα ποίημα των
«αετόπουλων» της ΕΠΟΝ. «Τι είναι αυτό;», τον ρώτησε. «Το βρήκα στη σκαλομασιά
(η σκαλίτσα στο πίσω μέρος του τραμ που ανέβαιναν τα παιδιά για να πάνε τζάμπα
βόλτα)», του απάντησε. Την άλλη μέρα ο χωροφύλακας πήγε στο 2ο Γυμνάσιο που
φοιτούσε ο Βουτσάς και το έδειξε στον γυμνασιάρχη. Μόνο που είχε προσθέσει από
κάτω και τη φράση «Ζήτω η κόκκινη σημαία, κάτω η ελληνική». Τι κι αν έκλαψε,
τι κι αν διαμαρτυρήθηκε ο μικρός. Η εξουσία είχε πάντα δίκιο. Χώρια που από
εκείνη τη στιγμή ήταν και πανταχού παρούσα. Ίσκιος στον ίσκιο του.

Ο ΠΑΓΚΟΣ

Η εξορία ήταν το επόμενο βήμα για τον πατέρα. Η οικογένεια έπρεπε να κάνει
ό,τι περνούσε από το χέρι της για να επιβιώσει. Κι από την προσπάθεια αυτή δεν
υπήρχε περιθώριο να λείπει ο, μαθητής ακόμα, Κώστας Βουτσάς. Στην αρχή στήθηκε
ένας υπαίθριος πάγκος με γυαλικά. Μετά οι δουλειές… επεκτάθηκαν.

Μ’ ένα κασελάκι στον ώμο ο νεαρός πουλούσε τσιγάρα, κάρβουνα κι ό,τι άλλο
έβρισκε. Στις αναδουλειές έκανε τον αβανταδόρο στις υπαίθριες ρουλέτες. Η
οικογένεια μέτραγε και τη δεκάρα. «Η αδελφή μου ήταν ακόμη πολύ μικρή. Ο
μεγάλος μου αδελφός εξαφανισμένος στην ΟΠΛΑ.

Μια εξτρέμ οργάνωση αριστερών, κάτι σαν την 17 Νοέμβρη της εποχής. Για να
εξασφαλίσουμε λίγο πιο φθηνό βούτυρο για τον φυματικό πατέρα μας, πηγαίναμε με
τα πόδια στα βουνά γύρω από τη Θεσσαλονίκη, το παίρναμε από τους κτηνοτρόφους
και ξαναγυρίζαμε με τα πόδια. Χιλιόμετρα ολόκληρα».

Εικόνες και αναμνήσεις που χαράχθησαν ανεξίτηλα στην παιδική του καρδιά και
έπλασαν το χαρακτήρα του. «Θα μπορούσαν και να λειτουργήσουν διαφορετικά. Να
με κάνουν να επαναστατήσω. Να θυμώσω. Σ’ εμένα λειτούργησαν ανάποδα. Μου
σταλάξανε το φόβο μέσα μου. Προσπαθούσα πάντοτε να είμαι προσεκτικός, μην κι
έχω μπλεξίματα.

Σε κάθε επαφή μου με την εξουσία και ό,τι την εκπροσωπεί, νιώθω μια πίεση μέσα
μου. Για χρόνια ολόκληρα, όταν έβλεπα αστυφύλακα έτρεμα, χωρίς να μπορώ να το
ελέγξω. Ακόμη και σήμερα που έχουν αλλάξει τα πράγματα, που οι άνθρωποι ­
ακόμα και οι αστυφύλακες ­ με αγαπούν και μου το δείχνουν, σε πολλές
περιπτώσεις με εξυπηρετούν κιόλας, εγώ νιώθω πως δεν μπορώ εύκολα να φερθώ σαν
φυσιολογικός άνθρωπος. Ο φόβος που είχε κουρνιάσει στην παιδική μου ψυχή, το
βλέπω πως μ’ ακολουθεί ακόμα»…

ΟΠΟΥ ΝΑ ‘ΝΑΙ κλείνει τα 67 χρόνια της ζωής του και σχεδόν μισό αιώνα στο
σανίδι του θεάτρου. Παραμένει ακόμα ένας από τους δύο-τρεις ηθοποιούς της
γενιάς του που κρατιέται στην πρώτη γραμμή. Ετοιμάζεται να ανεβάσει το χειμώνα
μια κωμωδία σε σκηνοθεσία δική του και με συμπρωταγωνιστή τον Μουστάκα, και το
επόμενο καλοκαίρι το «Γιατρός με το στανιό» του Μολιέρου. Τα σχέδια δεν του
λείπουν. Η… συνέχεια τού λείπει.

«Θέλω να ξανανιώσω. Να κάνω κι άλλα πράγματα. Πολλά πράγματα. Νιώθω όμως ότι
τελειώνω καλλιτεχνικά…». Ακούγεται σοκαριστικό, όμως ο ίδιος προφέρει μια
μία τις λέξεις με την ηρεμία που μόνον ένας χορτασμένος και ικανοποιημένος
άνθρωπος θα μπορούσε να διατηρεί. «Για σκεφθείτε το. Πόσο έχω ακόμα; Δύο,
τρία, πέντε χρόνια; Δεν έχω τα τριάντα και τα σαράντα που είχα κάποτε μπροστά
μου. Επόμενο δεν είναι;».

«ΣΤΗ ΣΚΗΝΗ»

«Πρέπει να είμαι προετοιμασμένος για αυτόν το θάνατο. Να μην ξαφνιαστώ και να
μη στενοχωρηθώ όταν δεν θα χτυπάει κάποια στιγμή το τηλέφωνό μου. Έτσι όπως κι
εγώ έσπρωχνα κάποια στιγμή άλλους από το προσκήνιο, λογικό δεν είναι να συμβεί
και σε μένα αυτό; Όσο για το φυσικό μου θάνατο… Θα ήμουν ευτυχής να μείνω
κάποια στιγμή πάνω στη σκηνή. Όχι πως είμαι μανιακός με το θέατρο, αλλά θα
ήταν πολύ ωραία να τελειώσεις πάνω στο σανίδι»…

Το «σανίδι», που πρωτοπάτησε πριν από μερικές δεκαετίες, έτσι τυχαία, από μια
έμπνευση της στιγμής. Ούτε που είχε διανοηθεί να γίνει ηθοποιός. Η στερημένη
και δύσκολη παιδική και εφηβική του ζωή δεν του άφηνε περιθώρια για όνειρα.
Θέατρο; Ούτε λόγος. Δεν είχε δει ούτε μια φορά στη ζωή του. Από κινηματογράφο
όμως άλλο τίποτα. Και δύο και τρία έργα τη φορά. Πάντα λαθραία. Είδωλα δεν
είχε ποτέ στη ζωή του. Του άρεσαν όμως ο Μοντγκόμερι Κλιφτ, ο Τζέιμς Ντιν, η
Άβα Γκάρτνερ, ο Χάμφρεϊ Μπόγκαρτ. Ένα καλοκαίρι φιλοξενείτο ως αθλητής του
Βυζαντινού Αθλητικού Ομίλου της Θεσσαλονίκης σε μια κατασκήνωση στη Μηχανιώνα.
Ήρθε ένας θίασος της πλάκας να δώσει μια παράσταση, ο Βουτσάς παρακολούθησε
στις πρόβες κάποιον να παριστάνει τον μεθυσμένο, δεν του άρεσε καθόλου και
έτσι, για… πλάκα, αντιπρότεινε τη δική του εκδοχή μεθυσμένου.

Αυτό ήταν. Το βράδυ, με όλη τη Μηχανιώνα παρούσα, έγινε πανζουρλισμός. Ένα
καινούργιο αστέρι ανέτελλε στο χώρο του θεάματος. Τον άρπαξαν ο Άλκης Στέας
και ο Λάκης Μιχαηλίδης, ο συγγραφέας, και τον έστειλαν στη δραματική σχολή του
Μακεδονικού Ωδείου. Συγχρόνως έπαιζε σε ερασιτεχνικούς θιάσους και έκανε
περιοδείες στη Βόρεια Ελλάδα με τα μπουλούκια. «Κάθε που το μπουλούκι
ναυαγούσε (δηλαδή το ταμείο του χτυπούσε μείον και διέκοπτε τις παραστάσεις),
εγώ έπιανα δουλειά στο πανηγύρια. Ελάτε με ένα τάλιρο να δείτε τον κόκορα που
χορεύει. Βάζαμε ένα δίσκο στο γραμμόφωνο κι έναν κόκορα πάνω σ’ ένα δίσκο που
είχε από κάτω κάρβουνα, κι έτσι όπως καίγονταν τα πόδια του, ο κόκορας έκανε
βήματα και μεις λέγαμε ότι χόρευε. Τέτοια πράγματα…».

Η ΣΧΟΛΗ

Στη δραματική σχολή στάθηκε πολύ τυχερός. Η δασκάλα του Αγγελική
Τριανταφυλλίδη, μαθήτρια του Ροντήρη, του ενστάλαξε το μικρόβιο του θεάτρου.
«Μ’ έκανε θεατρίνο. Μέχρι σήμερα βασανίζω τους ρόλους που παίζω. Παίρνω τον
ήρωα, τον ψάχνω, τον βάζω στη ζωή μου, τον κάνω βίωμά μου. Δεν κάνω ένα ρόλο.
Γίνομαι ο ρόλος. Και η δασκάλα μου, αλλά και οι εμπειρίες της ζωής μου, μου
έχουν δώσει νομίζω όλες εκείνες τις ευαισθησίες που πρέπει να έχει ένας
θεατρίνος για να μπορεί να πηγαίνει πέρα από τις γραμμές του κειμένου. Δεν
ντρέπομαι να το πω, αλλά νομίζω ότι υπήρξα πολύ καλός ηθοποιός». Βεβαίως, η
πρώτη επιτροπή της Αθήνας που τον εξέτασε για να του δώσει άδεια ασκήσεως του
επαγγέλματος, είχε διαφορετική γνώμη. Γι’ αυτό και τον απέρριψε. Τη δεύτερη
φορά, όλα πήγαν κατ’ ευχήν. «Με είδαν συμπαθητικό παιδί, νέο, ξανθούλη,
γαλανομάτη και μου έδωσαν την άδεια, ως κομψού νέου, να κάνω κανέναν κομπέρ,
τίποτα τέτοιο… Εκεί στα παρασκήνια του ΡΕΞ υπήρχε και μία Κάρμεν, πιανίστα,
πίσω από ένα ριντό μαύρο, που είχε και ελεφαντίαση και μου ανακοίνωσε την
επιτυχία ζητώντας μου να της δώσω και κάτι για τα συχαρίκια. Της έδωσα ένα
εικοσάρικο, αυτό είχα όλο κι όλο μαζί μου, και μετά αναγκάστηκα να πάω μέχρι
το σπίτι του ξαδέλφου μου στην Ηλιούπολη με τα πόδια»…

ΟΙ ΤΑΙΝΙΕΣ

Η συνέχεια ήταν ακόμη καλύτερη. Η Καλή Καλό ­ για την οποία ο Κώστας Βουτσάς
μόνο καλά λόγια έχει να πει ­ τον κατέβασε στην Αθήνα και η επιτυχία δεν
άργησε καθόλου να έρθει. Σε χρόνο-ρεκόρ έγινε φίρμα. Οι ταινίες, αρχής
γενομένης από το «Ο μπαμπάς εκπαιδεύεται», διαδέχονται η μία την άλλη.
Αμέτρητες ταινίες, αμέτρητοι ρόλοι. Δεν ξεχωρίζει κανέναν. Σ’ όλους έχει δώσει
ένα κομμάτι από τον εαυτό του. Είτε ήταν το «Ανθρωπάκι» είτε η «Τούτσι» είτε
οι «Σφήκες» είτε ο «Έρωτας του Οδυσσέα». «Με τα δύο τελευταία ο κόσμος
πιστεύει ότι έκανα στροφή. Δεν επρόκειτο περί αυτού. Εγώ είμαι εδώ για να
παίξω τα πάντα. Όποιος θέλει με φωνάζει, όποιος δεν θέλει δεν μου προτείνει.
Οι αριστοφανικές κωμωδίες κυλούν μέσα στο αίμα των Ελλήνων. Με τον “Έρωτα”
προσπάθησα να δείξω στον κόσμο ότι πρέπει να έχει απαιτήσεις από τους
αγαπημένους του ηθοποιούς. Να τους δοκιμάζει αν μπορούν να κάνουν κι άλλα
πράγματα, ώστε να πείθονται ότι σωστά αγαπούν τον άλφα ή τον δείνα ηθοποιό. Να
μην αρκούνται σε μια τυποποίηση ή σε ένα είδος. Ένα πράγμα δεν θα έπαιζα ποτέ.
Τραγωδία. Γιατί η τραγωδία θέλει θητεία. Δεν μπορεί να παίξει ο καθένας. Ο
Παπαμιχαήλ μπορεί. Ο Τσακίρογλου μπορεί. Ο Κιμούλης αρχίζει σιγά σιγά. Δεν
είναι εύκολο είδος η τραγωδία. Είναι παγίδα μεγάλη που μπορεί να σε εξευτελίσει».

ΚΑΘΙΣΜΕΝΟΣ αναπαυτικά στη σεζ-λονγκ της καμπάνας του, δροσίζεται στη θέα του
Σαρωνικού, διαβάζοντας τον ρόλο του επόμενου χειμώνα. Στις πέντε το απόγευμα
πρέπει να φύγει για το θέατρο. Οι διακοπές του αυτό το καλοκαίρι περιορίστηκαν
στα παράλια της Αττικής.

Δουλεύει ακατάπαυστα. Πολλοί που καταλογίζουν ότι κυνηγάει τη δραχμή χωρίς
σταματημό, εξ ου και οι συχνές εξορμήσεις στην επαρχία. «Ούτε δραχμοκυνηγός
ούτε εργασιομανής είμαι», αντιλέγει γελώντας πλατιά. «Απλώς αναγκαιομανής…
Τον εφηύρα εγώ αυτόν τον όρο. Ξέρεις τι είναι να έχεις τρία κορίτσια. Δώδεκα
χρόνια το σχολείο για την καθεμία, ίσον 36 χρόνια. Να μη μάθουν και τις ξένες
τους γλώσσες: Δύο είναι απαραίτητες σήμερα. Οι δικές μου έμαθαν από τρεις. Να
μην τις κάνεις και ιδιαίτερα; Αφού η μία ήταν αδύνατη στα Μαθηματικά, η άλλη
στα Αρχαία. Μετά είναι και η μαμά που λέει «να μη μάθει το παιδί λίγο πιάνο,
να μην κάνει λίγο γυμναστική, λίγο τένις; Άσε πια το Πανεπιστήμιο.

Έξοδα, σας λέω, πολλά έξοδα. Αναγκαιομανής. Έχω ανάγκη και γι’ αυτό δουλεύω».

Αυτό που παραδέχεται είναι ότι είναι σκληρός στις διαπραγματεύσεις του με τους
ηθοποιούς του θιάσου του: «Θα παλέψουμε πολύ μέχρι να συμφωνήσουμε στο
οικονομικό. Άπαξ όμως και συμφωνήσουμε, ξέρουν ότι μπορούν να κανονίσουν
και… τις δόσεις τους κάθε 1η και 15 του μήνα. Μισθοί, ΙΚΑ, τα πάντα
πληρωμένα στην ώρα τους».

ΑΝΕΚΤΙΚΟΣ

Αυτοχαρακτηρίζεται ως καλοδιάθετος, καλοπροαίρετος και πολύ ανεκτικός
άνθρωπος. «Πάντα προσπαθώ να βλέπω τα πράγματα μπαίνοντας στη θέση του άλλου.
Ξέρεις πόσες διαφορές έχω λύσει έτσι, χωρίς εγωισμούς, με μια μεγαλοσύνη, με
έναν ανδρισμό;». Ένα πράγμα δεν μπορεί να ανεχτεί. Την κοροϊδία και «την
πολιτική, έτσι όπως την έχουν κατακτήσει οι σημερινοί πολιτικοί.

Η ευκολία, η ανεντιμότητα, η προσπάθεια για γρήγορο πλουτισμό. Δεν βλέπετε τι
έγινε και φέτος το καλοκαίρι; Ο καθένας έχει κι από ένα γκαζάκι έτοιμος να
κάψει, να βάλει πασάλους και να κτίσει αυθαίρετα. Και οι πολιτικοί τι κάνουν;
Στην πραγματικότητα, τα ανέχονται όλα αυτά. Το πολύ πολύ να σου πουν “πλήρωσε
και απαλλάσσεσαι”. Όλα για το χρήμα».

Προερχόμενος από «μία οικογένεια κόκκινη, κατακόκκινη», αναπολεί τις μέρες της
παλαιάς Σοβιετικής Ένωσης, όχι γιατί συμφωνούσε με το μοντέλο του υπαρκτού
σοσιαλισμού που εφαρμόστηκε εκεί, αλλά γιατί η χώρα αυτή λειτουργούσε ως
αντίπαλο δέος προς την Αμερική, που αφέθηκε σήμερα να παίζει μόνη της πάνω στη
διεθνή σκακιέρα.

«Στη Σοβιετική Ένωση έκαναν ένα τραγικό λάθος. Δεν έδωσαν σημασία στον
άνθρωπο. Αυτό ελπίζω να έχει γίνει μάθημα και να το προσέξουν στην Κίνα που
εύχομαι και ελπίζω να μετεξελιχθεί σιγά σιγά στο αντίπαλο δέος των Ηνωμένων Πολιτειών».