ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Μεταπτυχιακές φτώχειες…

Η οργάνωση συστηματικών μεταπτυχιακών σπουδών εμφανίζει σημαντική χρονική και
ποιοτική υστέρηση στη χώρα μας. Οι συνέπειες αυτής της υστέρησης αφορούν τόσο
τη φοιτητική μετανάστευση με στόχο την απόκτηση μεταπτυχιακών τίτλων σπουδών
όσο και τον ελλειμματικό χαρακτήρα των διαδικασιών αναπαραγωγής του ίδιου του Πανεπιστημίου.

Η ΕΥΘΥΝΗ της πολιτείας δεν αφορά μόνο τη χαμένη δεκαετία του ’80 (δεν
ενεργοποιήθηκαν οι διατάξεις του Νόμου 1268 για τις μεταπτυχιακές σπουδές)
αλλά και τις άκριτες και ad hoc εγκρίσεις 120 προγραμμάτων μεταπτυχιακών
σπουδών στο διάστημα 1990 – 1995, χωρίς ουσιαστικές προϋποθέσεις
χρηματοδότησης. Είναι χαρακτηριστικό ότι τα προγράμματα αυτά, τα οποία σήμερα
τα παρακολουθούν 5.000 μεταπτυχιακοί φοιτητές, χρηματοδούνται με 1,5
εκατομμύριο δρχ. ετησίως το καθένα, δηλαδή 12.000 δρχ. ανά φοιτητή!

Παράλληλα το τοπίο των μεταπτυχιακών σπουδών αλλάζει από το 1988 ραγδαία, μέσα
από τις αθρόες εγκρίσεις νέων προγραμμάτων (150 προγράμματα) με υψηλές
χρηματοδοτήσεις από το ΕΠΕΑΕΚ σε τομείς προτεραιοτήτων που θέτει το
επιχειρησιακό πρόγραμμα. Έτσι δημιουργούνται νέες διαφοροποιήσεις, ανισότητες
και πολλαπλές ταχύτητες (π.χ. με ή χωρίς δίδακτρα). Η οργάνωση των
μεταπτυχιακών σπουδών όμως δεν είναι δυνατόν να υπαγορεύεται, και μάλιστα
αποκλειστικά, από τις ανάγκες της αγοράς ή από τη ζήτηση.

Η έλλειψη εκπαιδευτικού σχεδιασμού και ακαδημαϊκής στρατηγικής σε κάθε ίδρυμα
έχει οδηγήσει σε μια σειρά από προβλήματα που δεν έχουν συζητηθεί στην
πανεπιστημιακή κοινότητα:

α. Το πρώτο πρόβλημα αφορά την τάση να επικρατήσουν προγράμματα επαγγελματικής
εξειδίκευσης μειωμένης διάρκειας (12 – 24 μήνες) με προσανατολισμό τις ανάγκες
της αγοράς και να υποβαθμιστούν προγράμματα θεωρητικής εμβάθυνσης και
διεπιστημονικής προσέγγισης. Σε σχέση με τις συνεχώς διαφοροποιούμενες ανάγκες
της κοινωνίας το Πανεπιστήμιο οφείλει αφενός να ανταποκριθεί στους νέους
χωρισμούς και εξειδικεύσεις των επιμέρους επιστημών και αφετέρου να επαναθέτει
το αίτημα της άρσης της εξειδίκευσης μέσα από τη διεπιστημονικότητα, τη
συστηματική και σφαιρική γνώση και τη βασική έρευνα σε συνθήκες ελευθερίας
διαλόγου και κριτικής.

β. Το δεύτερο πρόβλημα αφορά την τάση αποποίησης της ευθύνης του κράτους για
την εξασφάλιση της στοιχειώδους δημόσιας χρηματοδότησης των μεταπτυχιακών
σπουδών. Η εισαγωγή διδάκτρων σε πολλά μεταπτυχιακά προγράμματα, πολλές φορές
μάλιστα ιδιαίτερα υψηλών, π.χ. 1,5 εκατ. δρχ. ετησίως ανά σπουδαστή, και η
επιταγή βιωσιμότητας του κάθε προγράμματος μετά το πέρας της αρχικής
χρηματοδότησής του (συνήθως μέσω του ΕΠΕΑΕΚ) από ίδιους πόρους (π.χ. δίδακτρα,
χορηγίες κ.ά.) τείνουν στη δημιουργία πολλαπλών ταχυτήτων και νέων ανισοτήτων.

Τα προβλήματα αυτά απαιτούν άμεση συζήτηση από την πανεπιστημιακή κοινότητα,
ιδιαίτερα τώρα εν όψει του νέου σχεδίου νόμου του υπουργείου Παιδείας για την
αναμόρφωση του θεσμικού πλαισίου του μεταπτυχιακών σπουδών στη χώρα μας. Το
σχέδιο αυτό θέτει τουλάχιστον από πλευράς της πολιτείας ένα ενιαίο ορθολογικό
πλαίσιο ρυθμίσεων, περιορίζοντας τις παρεμβάσεις του ΥΠΕΠΘ και μεταφέροντας
την ευθύνη λειτουργίας των μεταπτυχιακών σπουδών στα ΑΕΙ (μέσω εσωτερικών
κανονισμών). Ταυτόχρονα προβλέπει την υποχρέωση της πολιτείας για την κάλυψη
των λειτουργικών τους δαπανών μέσω του τακτικού προϋπολογισμού των ΑΕΙ, κατά
τρόπο ανάλογο με τις προπτυχιακές σπουδές, αναγνωρίζοντας έτσι τη σημασία της
δημόσιας χρηματοδότησης (σε αντιδιαστολή με τα δίδακτρα). Τέλος, προσφέρει τη
δυνατότητα στα τμήματα να οργανώσουν κύκλους σεμιναρίων και σπουδών για
υποψήφιους διδάκτορες χωρίς να απαιτείται η προηγούμενη λήψη μεταπτυχιακού
διπλώματος εξειδίκευσης.

Η πρόταση αυτού του ενιαίου θεσμικού πλαισίου κανόνων για τις μεταπτυχιακές
σπουδές είναι σίγουρο ότι θα δημιουργήσει αντιδράσεις. Όχι μόνο
δικαιολογημένες που μπορεί να πηγάζουν από ένα αίτημα ευελιξίας και περαιτέρω
ενίσχυσης της διοικητικής αυτοτέλειας των ΑΕΙ ούτε από μια κριτική στις
λεπτομερείς και ενδεχομένως γραφειοκρατικές ρυθμίσεις ορισμένων διατάξεων του
σχεδίου νόμου. Εκτιμούμε ότι θα υπάρξουν αντιδράσεις, ιδιαίτερα από εκείνες
τις ισχυρές ομάδες συμφερόντων που έχουν διαμορφωθεί μέσα στα ΑΕΙ και θέτουν
πρωτίστως το ατομικό εις βάρος του συλλογικού, την εξειδικευμένη γνώση εις
βάρος της συστηματικής και σφαιρικής κριτικής γνώσης, τον ανταγωνισμό χωρίς
όρους εις βάρος της συνεργασίας και της διεπιστημονικότητας.

Τα ζητήματα αυτά απαιτούν έναν ουσιαστικό διάλογο τόσο στα πανεπιστημιακά
όργανα όσο και ευρύτερα.

Ο Παναγιώτης Γετίμης είναι καθηγητής στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.