ΣΗΜΑΤΑ

… ποιος ήταν χειρότερος, ο Χίτλερ ή ο Στάλιν (ποιος έβλαψε πιο πολύ την
ανθρωπότητα, ποιος έσφαξε περισσότερα εκατομμύρια αθώων κλπ. κλπ.), τίθεται
ακόμη κάπου κάπου, με ποικίλλοντα βαθμό σοβαρότητας και ανάλογα, βέβαια, με το
πόσο θέλει να ερεθίσει κανείς τον συνομιλητή του. Στον πειρασμό της σύγκρισης
κομμουνισμού – ναζισμού υποπίπτουν και ιστορικοί ­ για να δώσουν συχνά τις πιο
περίπλοκες, αν όχι άκομψες, απαντήσεις. Μια ενδιαφέρουσα σκέψη είναι του
Βέλγου συγγραφέα και διπλωμάτη Σιμόν Λάυς. Δημοσιεύθηκε μάλιστα στο γνωστό
δεξιό γαλλικό περιοδικό «Κομμανταίρ» (που είχε ιδρύσει ο μακαρίτης Ραιυμόν
Αρόν). «Στους συνεργάτες του περιοδικού μας, όπως και στους φίλους μου ­
γράφει ο Λάυς ­ περιλαμβάνονται πολλοί πρώην κομμουνιστές, και είναι κάτι για
το οποίο χαίρω ιδιαιτέρως. Πολύ αμφιβάλλω, όμως, αν στον κύκλο των φίλων μας
θα χωρούσαν ποτέ πρώην ναζιστές».

… «κριτήριο» διαφοράς προτείνει ο Ουΐλλιαμ Πφαφ ­ των «Λος Άντζελες Τάιμς».
Μπορεί ο Λένιν και ο Στάλιν να έκαναν εγκλήματα, γράφει. Μπορεί ο κομμουνισμός
να πρόδωσε ­ ή να προδόθηκε. Αλλά χωρίς αμφιβολία, «οι αφετηρίες και τα
κίνητρα του Μαρξ υπήρξαν ανθρωπιστικά, και αυτό ήταν που τράβηξε τόσο κόσμο
στο κομμουνιστικό κίνημα». Φυσικά οι σκεπτικιστές δεν έλειψαν, από την πρώτη
κιόλας στιγμή. Ο Πφαφ υπενθυμίζει τον Γάλλο επαναστάτη Πιέρ-Ζοζέφ Προυντόν ο
οποίος, λίγο πριν εκδοθεί το «Κομμουνιστικό Μανιφέστο», είχε στείλει μια
επιστολή στον Γερμανό θεωρητικό: «Εγώ προσωπικά, κύριε Μαρξ ­ του έγραφε ­ σας
θαυμάζω πολύ. Οι σκέψεις σας όμως μου γεννούν ένα φόβο σχετικά με την
ελευθερία του ανθρώπου».

… εντελώς παράλογο να συνεξετάζει κανείς τον κομμουνισμό με τον φασισμό,
πιστεύει ο Αμερικανός αρθρογράφος. Και οι δυο αυτές θεωρίες είχαν σωτηριακό
χαρακτήρα. Ήταν ουτοπίες περί «νέου τύπου ανθρώπου», νέου πολιτισμού κλπ., απ’
αυτές που ανήκουν στην παραδοσιακή εκείνη ιδέα της ευρωπαϊκής σκέψης, ότι στην
Ιστορία υπάρχει κάποια κατεύθυνση, ένας στόχος. Και ότι η ανθρωπότητα, ή έστω
ένα μεγάλο μέρος της, θα κατορθώσει τελικά ν’ αλλάξει όλα τα δεδομένα στον
κόσμο. Όμως, μ’ αυτή τη λογική, λέει ο Πφαφ, μήπως είναι καιρός ν’ αρχίσουμε
να συγκρίνουμε τον κομμουνισμό όχι μόνο με τον φασισμό αλλά και με τον
«αμερικανισμό»; Διότι με το ίδιο ακριβώς σκεπτικό κινούνται πλέον και οι ΗΠΑ.
Μήπως η Αμερική δεν θέλει και αυτή να πιστεύει ότι έχει «ιστορική αποστολή»;
Ότι αυτή κατέχει όλες τις απαντήσεις στο αίτημα για μια καλύτερη ζωή;.

… παριστάνει ήδη τον Μεσσία, κατά τον αρθρογράφο. Το μήνυμά της δεν είναι
λιγότερο σωτηριακό απ’ ό,τι ήταν εκείνο του κομμουνισμού. Το αμερικανικό
μοντέλο ­ ο καπιταλισμός της αγοράς ­ προβάλλεται πλέον ως η μοναδική λύση για
όλους. Ουαί και αλλοίμονο σ’ όποιον το αγνοήσει. Ο Βρεταννός ιστορικός Τζων
Γκραίυ, γράφει ο Πφαφ, επισημαίνει ότι η επιμονή των ΗΠΑ να προβάλλονται ως το
(αποκλειστικό) πολιτιστικό και οικονομικό πρότυπο για παγκόσμια χρήση αποτελεί
απ’ ευθείας συνέχεια του ουτοπικού μαρξισμού. Ως αντίδραση μεν σ’ αυτόν ­ αλλά
με επίσης κηρυγματικό χαρακτήρα, και με την ίδια ακριβώς προσδοκία γενικής
αποδοχής. Οι κύκλοι της αμερικανικής διανόησης και όλα εκείνα τα κέντρα στα
οποία χαράσσεται η ευρύτερη αμερικανική πολιτική, καταλήγει ο αρθρογράφος των
«Λ.Α.Τ.», θα έπρεπε να προσέξουν κάπως περισσότερο αυτή την απροσδόκητη λεπτομέρεια.