ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Το άγραφο πολίτευμα

Το τέλος του πρώτου γύρου της συνταγματικής αναθεώρησης και οι πρόσφατες
εξελίξεις στον χώρο των ελευθεριών, ξανάφεραν στην επικαιρότητα το ζήτημα του
χαρακτήρα του πολιτεύματος.

ΥΠΑΡΧΕΙ μια διάχυτη δυσφορία στο κοινωνικό σώμα, που δεν διευκολύνεται ούτε
από την περί των επουσιωδών τυρβάζουσα πολιτική τάξη ούτε από την
απομακρυσμένη από την πραγματικότητα επιστημονική κοινότητα. Το πρόβλημα
ακούγεται απλό, είναι όμως εξαιρετικά περίπλοκο: πώς γίνεται και ένα πολίτευμα
πράγματι δημοκρατικό και ανοικτό παρουσιάζει τέτοια δυστοκία στη λήψη
αποφάσεων και στην πρόοδο της κοινωνίας;

Η απάντηση που φοριέται πολύ τον τελευταίο καιρό (γιατί και ο εκσυγχρονισμός
έχει το, έστω ντεμοντέ, πρετ-α-πορτέ του), αποδίδει την αιτία όλων των κακών
στη ριζωμένη νοοτροπία του ελληνικού κράτους. Ο «κρατικισμός», νοούμενος ως η
ακαμψία της Δημοσίας Διοίκησης, επηρεάζει σε υπερβολικά μεγάλο βαθμό τις
αποφάσεις στον οικονομικό τομέα, ενώ θεωρείται και υπεύθυνος για την απάθεια
των πολιτών προς τα κοινά. Οι λύσεις δε που προτείνονται ­ κι εδώ η συναίνεση
ξεπερνά τους διαχωρισμούς των κομμάτων ­ είναι η όσο το δυνατό μεγαλύτερη
απομάκρυνση του κράτους από την οικονομική δραστηριότητα (ιδιωτικοποιήσεις,
απελευθέρωση των αγορών, κατάργηση των μονοπωλίων) και το άνοιγμά του διά της
ευρείας μεταβίβασης αρμοδιοτήτων.

Πιστεύω, για δύο κυρίως λόγους, ότι αυτή δεν είναι παρά η μισή αλήθεια. Κατ’
αρχήν, γιατί τα πράγματα δεν είναι ακριβώς έτσι. Η παρέμβαση του κράτους στην
οικονομία, διά της μετεξέλιξης του ρόλου του ως εγγυητή ενός ελάχιστου ορίου
κοινωνικής προστασίας, όχι μόνο δεν είναι εξ ορισμού αντιπαραγωγική, αλλά
αποδεικνύεται ολοένα και πιο απαραίτητη.

Τίποτα εξάλλου δεν εγγυάται ότι ασυγκράτητες ιδιωτικοποιήσεις θα φέρουν
αναγκαστικά και μεγαλύτερη ανάπτυξη σε μια δομή οικονομίας όπως η δική μας.
Κατά δεύτερον, και είναι το σημαντικότερο, γιατί ο «κρατικισμός» δεν είναι
αιτία, αλλά σύμπτωμα και η πραγματική μεταρρύθμιση απαιτεί ψάξιμο και ανατροπή
των αιτιών της αγκύλωσης. Οι δε πραγματικές αιτίες είναι σε μεγάλο βαθμό
κρυμμένες. Βλέπουμε αιχμές τους, αλλά θα πρέπει να πάψουμε κάποια στιγμή να
αδιαφορούμε για τις ρίζες τους.

Υπάρχουν άγραφοι κανόνες που διαμορφώνουν τους όρους του πραγματικού
πολιτεύματος, με τρόπο που να παραλλάσσουν τελικώς την τυπική μορφή του. Θέλω
να πω ότι η πολιτειακή δράση επηρεάζεται λιγότερο από το θετό δίκαιο, την
ερμηνεία και την εξέλιξη των κανόνων που θέτουν το Σύνταγμα και οι νόμοι, και
περισσότερο απ’ ορισμένες παγιωμένες συνθήκες λειτουργίας του πολιτικού
συστήματος, που προέκυψαν μέσα από την ιστορική πορεία, αλλά και ενισχύθηκαν
συστηματικά από την εκάστοτε εξουσία. Σκέφτομαι ιδίως τη μόνιμη συμμετοχή της
κομματικής λογικής στις κυβερνητικές και γενικότερα στις πολιτειακής φύσης
αποφάσεις. Την αλλοίωση της έννοιας του συνδικαλισμού, που οδήγησε από τη
συμμετοχική στην αποδημοσιοποιημένη δημοκρατία. Τη μεταμόρφωση της νομοθετικής
λειτουργίας σε πεδίο όπου καταλήγουν, αλλά δεν επιλύονται ουσιαστικά οι
πολιτικές αμφισβητήσεις.

Τίποτα, πράγματι, δεν προόριζε τα κόμματα να διαποτίσουν σε τέτοιο βαθμό με τη
λογική τους τη λειτουργία του κράτους, ώστε να αποτελούν όχι συνδιαμορφωτές
(αυτός είναι ο ρόλος τους) αλλά καταλύτες των κυβερνητικών αποφάσεων. Τίποτα
δεν προέβλεπε τη μετατροπή της συνδικαλιστικής ηγεσίας σε κύκλωμα άσκησης
δημόσιας εξουσίας. Τίποτα δεν δικαιολογεί την επέκταση των αρμοδιοτήτων της
Βουλής στη ρύθμιση ιδιωτικών εννόμων σχέσεων και την έκλειψη του διαλόγου γύρω
από τις πραγματικά δημόσιες αποφάσεις. Όλα αυτά τα στοιχεία διαμορφώθηκαν από
τον τρόπο που ασκείται η πολιτική στη χώρα μας και επηρεάζουν την ποιότητα
κάθε μεμονωμένης ενέργειας.

Μπορούν να μας βοηθήσουν να εξηγήσουμε, γιατί το αναθεωρητικό διάβημα μοιάζει
τόσο άτολμο και αποσπασματικό. Γιατί αποφάσεις πράγματι γενναίες βουλιάζουν
κάτω από το βάρος της προχειρότητάς τους. Γιατί θεωρείται φυσιολογική η
επέμβαση υπουργού στο έργο της Δικαιοσύνης. Γιατί η ελευθερία είναι πανταχού
παρούσα ως λέξη και συχνότατα απούσα από τη δημόσια συμπεριφορά. Αδυνατούν
πάντως να προβλέψουν πόσο θα αντέξει η Δημοκρατία μας από το πλήγμα που
κατέφερε στην ήδη τραυματισμένη αξιοπιστία της ο βουλευτής που εισέβαλε
οπλισμένος με το περίστροφο και το ήθος του στο υποτιθέμενο ιερό της.

Ο δικηγόρος Κώστας Β. Μποτόπουλος είναι διδάκτωρ του Συνταγματικού

Δικαίου.