Μια αρσακειάς στην τέχνη και την αντίσταση

«Ανέτειλε» με την αυγή του εικοστού αιώνα! Και πάντα μαζί, συμφιλιωμένοι
και πιασμένοι χέρι χέρι βαδίζουν τώρα προς τη Δύση… Εκατόχρονη, παρά δυο
μόνο ανάσες, λαμπερή και αιώνια θεατρίνα, η Νίτσα Τσαγανέα ­ η κυρά κι
αρχόντισσα των μικρών κινηματογραφικών θριάμβων και των μεγάλων θεατρικών
στιγμών ­ βιώνει με έναν μοναδικό τρόπο όσα η ζωή της δώρισε και όσα ο θάνατος
και η λησμονιά τής πήραν πίσω…

Νίτσα Τσαγανέα. Για τον σύζυγό της: «Έφυγες εσύ και με θωρείς, αλλά δεν ξέρεις πως μαζί σου ήρθα…»

ΧΡΟΝΙΑ ολόκληρα μιλάει με τον θεό και τρέμει μη και κάποια στιγμή πει ψέματα
«και σταματήσει τότε να μου αποκρίνεται». Τον θάνατο δεν τον φοβάται ­ ο φόβος
του θανάτου είναι «μισός θάνατος». Και στην παραίτηση αντιστέκεται, όσο έχει
«ζώσα πνοή» μέσα της. Αλλά να, είναι κάτι στιγμές που ακόμα και εκείνη, που
τόσους ζωντανούς θρήνησε και τόσους νεκρούς αποχαιρέτησε, θα προτιμούσε μαζί
τους να είχε φύγει. Είναι στιγμές που η μοναξιά του καλλιτέχνη, της γυναίκας
που απέμεινε έτη πολλά δίχως σύντροφο, της μητέρας που είναι εν ζωή δίχως
κόρη, της εκατόχρονης κυράς με τα κενά της μνήμης, ρίχνουν την αυλαία ενός
παιχνιδιού δίχως κανόνες και η ζωή «πληγώνει», μετράει αντίστροφα…

Ατιθάσευτη από τον χρόνο ­ παρά τη σκεβρωμένη της πλάτη και τα μικρά της
προσεκτικά βήματα ­ με βλέμμα πότε γλυκό και πότε γερακίσιο, φωνή που
χαΐδεύεται και ποιητικό όνειρο που αψηφά το κύμα, η ξεχωριστή σύντροφος του
Χρήστου Τσαγανέα κρατά ζεστή τη θέση του στο διπλανό ντιβάνι ­ με τις
φωτογραφίες του, τα σκόρπια δικά της χειρόγραφα, τους ξεχασμένους στίχους και
τα θεατρικά πεπραγμένα. Σ’ αυτό το στενάχωρο αλλά ευρύχωρο για τις αναμνήσεις
της δυάρι ­ της οδού Λευκωσίας, στη ράχη της Πλατείας Αμερικής ­ το ρολόι τού
χρόνου αναφέρεται στη δεκαετία του ’70. Τότε που εκείνη από τη σκηνή αποχώρησε…

ΗΜΟΥΝ ΤΡΟΤΣΚΙΣΤΡΙΑ

Οι ακατάστατες αναμνήσεις, ο μόνος της σύνδεσμος με το παρελθόν ­ πομπός και
δέκτης του παρόντος. Η εγγονή της, η Μαριαλένα Οικονομίδη και τα δισέγγονα της
γηραιάς κυρίας, οι μόνες ολοζώντανες επιβεβαιώσεις μιας αέναης ύπαρξης. Τίποτα
δεν χάθηκε, όλα έχουν μια συνέχεια, όλα συνεχίζουν να ρέουν και να υπάρχουν…

Μακριά η ιστορία και μακρύτερες οι διαδρομές τής Νίτσας Τσαγανέα ­ που
εμφανίστηκε εν τω κόσμω τούτο ως Ελένη Λάσκαρη. Από την εποχή που πήγαινε στο
Αρσάκειο έως σήμερα, είδε μια Μικρασιατική Καταστροφή, τα απομεινάρια δύο
παγκοσμίων πολέμων, έναν εμφύλιο… Κι έγραψε τις δικές της σελίδες στο κίνημα
της αντίστασης κι ύστερα σ’ αυτό των αριστεριστών που ήθελαν να αλλάξουν τον
κόσμο ­ «αγωνίστρια στους δρόμους ήμουνα, όχι στις θεωρίες και μάλιστα
τροτσκίστρια» ­ στο πλευρό του πρώτου της άνδρα, του ηθοποιού Γιώργου Βιτσώρη
που είναι θαμμένος στο Παρίσι, δίπλα στον τάφο του Λ. Τρότσκι ως σύντροφος και
συναγωνιστής του. Απ’ αυτόν τον άνδρα απέκτησε μια κόρη, την Λιάνα Βιτσώρη που
πήρε κι αυτή στα χέρια της την θεατρική σκυτάλη για να την παραδώσει με τη
σειρά της στη Μαριαλένα ­ κόρη δική της και του περίφημου Γιώργου Οικονομίδη.

Η μνήμη, είναι αλήθεια, πολύ την τυραννά και τονωτικά δεν υπάρχουν ­ παρά μόνο
η δική της αντίσταση στα τεκταινόμενα των παρελθόντων χρόνων. Ημερομηνίες,
γεγονότα, άνθρωποι που παρέλασαν, έργα που παίχτηκαν και ταινίες που χάλασαν
κόσμο συνωστίζονται ως παλαίμαχοι μαχητές στα εκφυλισμένα κύτταρα του
υποσυνείδητου. Τις στιγμές που νικά η διαύγεια και αναδύεται, η γοητευτική
γηραιά κυρία με το παράφορο για τη ζωή πάθος γράφει! Λίγο πριν κοιμηθεί και
λίγο πριν ξυπνήσει, στα μεσοδιαστήματα του ύπνου της αλλά και σε άλλες
αιφνίδιες στιγμές της ημέρας αναφέρεται με μια ιδιότυπη προσωπική γραφή στη
γνώση που εισέπραξε, στον εσωτερικό πλούτο που απέκτησε, στις δοσοληψίες της
με τον Θεό και τους ανθρώπους… Εκατοντάδες σκόρπια σημειώματα παντού: στο
κρεβάτι, στα κομό, στον μπουφέ, στην τραπεζαρία, στο μπάνιο, σε τραπέζια και
τραπεζάκια, δίπλα στο τηλέφωνο, όλα μιλούν για στιγμές που βιώθηκαν και
στιγμές που θα ‘ρθουν ­ ανάμεσα σε αναρίθμητες φωτογραφίες, παράσημα, βραβεία,
τιμητικές αναγνωρίσεις έργου και διακρίσεις. Ακόμα και για εκείνη τη στιγμή
που η μνήμη πλήρως θα την αποπλανήσει υπάρχει η πρόβλεψη, το αναπόφευκτο
σημείωμα: «Με λένε Νίτσα Τσαγανέα. Μένω στην οδό Λευκωσίας (αναφέρεται το
νούμερο). Το τηλέφωνό μου είναι…».

ΤΟ ΚΡΑΣΙ ΑΠΑΡΑΙΤΗΤΟ

Έγραψε ακόμη και το ότι με περίμενε ­ μη και το ξεχάσει στην μια ώρα που θα
μεσολαβούσε. Ένα μικρό λευκό χαρτάκι, αφημένο στο τραπεζάκι, μπροστά στην
αγαπημένη της σκαλιστή πολυθρόνα στο σαλόνι με τρεις λέξεις: «Κοπέλλα από
εφημερίδα». Μου κλείνει το μάτι, έτσι όπως έκλεινε πάντα το μάτι στη ζωή και
αφήνεται στη μοναδική τέχνη που τόσο καλά διδάχθηκε. Κάθε της κίνηση είναι
μοναδικά θεατρική. Παίζει με τις λέξεις, με τα αισθήματα, με τα μυστικά και
τις αλήθειες της. Θεατρικά περιφέρεται κάθε φορά που θέλει κάτι να μου δείξει,
σε κάτι να με μυήσει. Όλα μου τα εμπιστεύεται και για όλα βαστάει κρατούμενα…

Το μπάνιο της είναι πάντα με παγωμένο νερό. Πίνει, λέει, και τρώει τα πάντα ­
«για αυτό τόσο έζησα». Το κρασί, απαραίτητο συστατικό μιας καλής ημέρας ­ δυο
τρία νεροπότηρα! Όσο ζούσε ο αγαπημένος της φίλος Δημήτρης Χορν, της πλήρωνε
το νοίκι. Την έμπρακτη απόδειξη αγάπης συνεχίζει το Ίδρυμα Χορν. Το εισόδημα
της σύνταξης, πενιχρό για τις ανάγκες της. Κάτι της είπαν τελευταίως ότι θα
της δοθεί «αυτή η τιμητική σύνταξη», αλλά δεν είναι και τόσο σίγουρη. Θα
μπορούσε, το ξέρει, να ζει στο σπίτι της εγγονής της αλλά προτιμά να είναι
μόνη. Γιατί έτσι «συντηρείται» η αξιοπρέπεια και η περηφάνια της…

Είναι μαγεία να είσαι μαζί της. Να οσφρίζεσαι αυτό το ανεξάντλητο πάθος που
την κρατά ζωντανή. Να παρακολουθείς τις εναλλαγές στη χροιά της φωνής, την
θεατρική της χάρη, το λίκνισμα των χεριών, τις μεταπτώσεις από το γέλιο στο
δάκρυ και ύστερα το θέριεμα, τον θυμό, την πρόκληση και πρόσκληση που
απευθύνει στο θάνατο, όταν συναντιέται και πάλι με την τεράστια φωτογραφία του
καλού της: «Έφυγες εσύ και με θωρείς αλλά δεν ξέρεις πως μαζί σου ήρθα…».

ΗΤΑΝ ΑΔΥΝΑΤΗ η καταγραφή της θεατρικής της πορείας ­ μέσα από τη δική της
αφήγηση. Σ’ αυτό βοήθησε η εγγονή της και το βιογραφικό λεξικό των Ελλήνων
ηθοποιών του κ. Θεόδωρου Έξαρχου («Αναζητώντας τις Ρίζες», Εκδόσεις Δωδώνη).

Η γηραιά κυρία του σήμερα, σπούδασε στη Σχολή του Ωδείου Λότνερ, πρωτόπαιξε με
τον «Θίασο Νέων», το 1924, στο Παγκράτι, με τον πρώτο της σύντροφο, Γ.
Βιτσώρη, και είναι μέλος του ΣΕΗ από το 1925! Από τους «Φοιτητές» του Γρηγ.
Ξενόπουλου (έπαιξε τη Φανή) και την «Επίταξη» των Άρνολντ – Μπαχ, βρέθηκε στον
θίασο της Μαρίκας Κοτοπούλη ­ το ’27. Από τη «Δεσποινίς Σούζυ Φλιτ» του
Βερνέιγ και τη «Μις Σοκολάτα» του Χαιρόπουλου, μεταπήδησε στον ρόλο της
Δυσδεμόνας στον «Οθέλλο» με τον θίασο του Αιμίλιου Βεάκη κι από εκεί στην
«Κυρία με τις καμέλιες» (Κυβέλη – Δενδραμής), στο «Ρομάντζο», στον
«Αρχισιδηρουργό», στο «Τοπάζ». Επιστρέφει στον θίασο της Κοτοπούλη και
περιοδεύουν στην Αμερική. Γίνεται η Αντρέγιεβνα στον «Γλάρο», η Κόμισσα
Βοροντσόφ στη «Μικρά Αικατερίνη», η κυρία Μπαστιανό στις «Μετραίσσες του
μπαμπά», η Άννα Κέννεντυ στη «Μαρία Στιούαρτ»…

Υποδύθηκε αναρίθμητους ρόλους στη σκηνή αλλά και στο πανί η Νίτσα Τσαγανέα.
Έπαιξε στον «Κακό δρόμο» με την Κυβέλη και την Κοτοπούλη – 1933. Σημαντικοί
κινηματογραφικοί σταθμοί η «Αγνούλα», η «Φωνή της καρδιάς», «οι Γερμανοί
ξανάρχονται», «Ένας ήρωας με παντούφλες», «Η κυρά μας η μαμή», «Ο ακτύπητος
κτυπήθηκε», «Μάρα η τσιγγάνα», η «Κρεβατομουρμούρα».

Όποιον ρόλο κι αν «ενδύθηκε», ό,τι κι αν υποδύθηκε, σε όλα άφηνε τη δική της
σφραγίδα η Νίτσα Τσαγανέα.

Όπως σφραγίζει και με τους τωρινούς της στίχους τη μοναχική της πορεία: «Ψωμί
ξερό, αγάπη γεμάτο, σκέφτεται, σκέφτεται, τι να θυμάται, παλιές χαρές, πίκρες
πολλές, αχ, ευτυχώς, την παίρνει ο ύπνος και τώρα κοιμάται…».