ΣΗΜΑΤΑ

… που είχε πει ότι ο 20ός αιώνας θα είναι «αιώνας της Αμερικής» ήταν ­ το
1941 ­ ο Χένρυ Λιούς, ο εκδότης του «Τάϊμ» και του «Λάϊφ». Αν οι ΗΠΑ δεχτούν
την πρόκληση των καιρών ­ έλεγε ­ και αν καταφέρουν να παίξουν τον παγκόσμιο
ρόλο που πολλοί περιμένουν απ’ αυτές, τότε η εκατονταετία που λήγει το 2000 θα
μείνει στην Ιστορία ως «αμερικανικός αιώνας». Πολλοί Αμερικανοί, που ακόμη
τότε θεωρούσαν τη χώρα τους υποδεέστερη λ.χ. της Αγγλίας ή της Γαλλίας, πιο
αδύναμη, λιγότερο πολιτισμένη, ειρωνεύονταν τον Λιούς. Σήμερα, οι περισσότεροι
θεωρούν ότι μάλλον είχε δίκιο. Κανένα κράτος, στον καιρό μας, δεν ξεπέρασε τις
ΗΠΑ σε μαζική παραγωγή και μαζική κατανάλωση αγαθών και σε μαζική κουλτούρα.
Καμμιά άλλη δεν έκανε τόσο ευρεία εξαγωγή «τρόπου ζωής». Καμμιάς τα ήθη και οι
μέθοδοι δεν βρήκαν τόσο πολλούς και τόσο πρόθυμους μιμητές σε όλο τον κόσμο.

… λοιπόν μοιάζει στ’ αλήθεια αμερικανικός. Είναι κάτι που ακούγεται σε
πολλούς τόνους, θετικούς ή αρνητικούς, και ελέχθη πάλι αυτές τις μέρες σ’ ένα
συνέδριο ιστορικών στη Λειψία. Και όμως, δεν είναι έτσι, γράφει ο (Αμερικανός)
Ρίτσαρντ Πέλς, καθηγητής στο πανεπιστήμιο της Βόννης. «Τη σκέψη του σύγχρονου
ανθρώπου τη διαμόρφωσαν πολύ περισσότερο οι πόλεμοι και οι ιδεολογικές
συγκρούσεις της Ευρώπης παρά το Χόλλυγουντ και η Ντίσνεϋλαντ». Όχι πως δεν
είχαν και οι ΗΠΑ μερίδιο, γερό μάλιστα, στη φρίκη και στις σφαγές που
σημάδεψαν τον αιώνα. «Και πολέμους είχαμε και σφαγές και ιμπεριαλιστικές
περιπέτειες ­ στην Κούβα, στις Φιλιππίνες, στο Βιετνάμ…».

… όμως, λέει ο Π., να συγκριθούν οι Αμερικανοί με τους Άγγλους, Γάλλους και
Γερμανούς, ακόμη και με τους Ιταλούς, τους Ολλανδούς ή τους Βέλγους, στο είδος
εκείνο του «παλαιικού ιμπεριαλισμού ο οποίος οδηγούσε ­ ώσπου κατέρρευσε ­
στην πολιτική και στρατιωτική καθυπόταξη ολόκληρων ηπείρων». Και το κυριότερο,
οι δύο παγκόσμιοι πόλεμοι πέρασαν ξυστά από την Αμερική, αλλά την Ευρώπη την
τσάκισαν. «Η Αμερική έμεινε άθικτη και ανθηρή ενώ η Ευρώπη, από το 1917 ως το
1989, ουσιαστικά, ζούσε υπό τη σκιά του ενός ή του άλλου τυραννικού μεσσία, με
φόντο γκούλαγκ και στρατόπεδα συγκέντρωσης». Κομμουνισμός και ναζισμός, όπως
και ο Ψυχρός Πόλεμος, ήταν φαινόμενα κυρίως ευρωπαϊκά. Της Ευρώπης ήταν όλο
αυτό το δράμα. Δικά της και τα πάθη.

… και ο πολιτισμός, δική της και η επιστήμη, συγκαταβαίνει ο συγγραφέας.
«Ακόμη και η κατασκευή της ατομοβόμβας, ή ο αφηρημένος εξπρεσιονισμός ή η
λογοτεχνία μας, από τον Χέμινγουαιυ ως τον Πύντσον, πράγματα δηλαδή που
θεωρήθηκαν καθαρώς “αμερικανικά”, δεν θα υπήρχαν χωρίς την επίδραση που οι ΗΠΑ
δέχονταν από το ευρωπαϊκό πνεύμα ή χωρίς τη φυγή επιστημόνων και διανοητών από
την Ευρώπη στην Αμερική. Ούτε θα υπήρχε αμερικανικός κινηματογράφος με τη
σημερινή παγκόσμια απήχηση, αν δεν κατέπλεαν στο Χόλλυγουντ τόσοι και τόσοι
Ευρωπαίοι σκηνοθέτες, παραγωγοί, σκηνογράφοι, συγγραφείς και ηθοποιοί». Έκανε
λάθος λοιπόν ο Λιούς; Όχι εντελώς, λέει ο ιστορικός. Η Αμερική ασκεί ασφαλώς
βαθειά επιρροή στην υφήλιο. «Αλλά στα πεδία της πολιτικής και της διπλωματίας,
εκεί όπου οι λαμβανόμενες αποφάσεις είναι συχνά υπόθεση ζωής ή θανάτου για
εκατομμύρια ανθρώπους, ο αιώνας μας υπήρξε ­ ευτυχώς ή, συνηθέστερα, δυστυχώς
­ ευρωπαϊκός». (R. Pells: «Not Like Us: How Europeans Have Loved, Hated and
Transformed American Culture Since World War ΙΙ»).