Η χούντα εκμεταλλεύτηκε τον πόλεμο των κομμάτων

Η πολιτική κρίση, που εκδηλώθηκε με τη βασιλική παρέμβαση και την ανατροπή της
κυβέρνησης Γ. Παπανδρέου τον Ιούλιο του 1965, έθετε εκ των πραγμάτων το ζήτημα
της διεξαγωγής νέων εκλογών. Η διενέργεια εκλογών αποτέλεσε από την πρώτη
στιγμή κεντρικό αίτημα της ΕΚ (όπως επίσης και της ΕΔΑ), προσέκρουσε όμως στην
απόλυτη άρνηση των Ανακτόρων, καθώς και του συνόλου σχεδόν των πολιτικών
δυνάμεων που στήριξαν τη βασιλική παρέμβαση.

Μοναδική σχεδόν εξαίρεση στο σημείο αυτό υπήρξε η πρόταση που διατύπωσε
αιφνιδιαστικά στις 2/9/65, τη δεύτερη ημέρα της συνεδρίασης του Συμβουλίου του
Στέμματος, ο Π. Κανελλόπουλος. Παρατηρώντας ότι «είμεθα εις το όριο των
καιρών», ο αρχηγός της ΕΡΕ αποδέχθηκε την άμεση προκήρυξη εκλογών, μέσα σε 45
ημέρες, με μοναδικό όρο τη διεξαγωγή τους από κυβέρνηση της ΕΡΕ. Η πρότασή του
αυτή προκάλεσε όμως την εντονότατη αντίδραση όλων σχεδόν των στελεχών της ΕΡΕ.
Ο Π. Πιπινέλης, που συμμετείχε επίσης στο Συμβούλιο του Στέμματος, διαφώνησε
αμέσως με τον αρχηγό του, ενώ στη σύσκεψη που οργανώθηκε το επόμενο πρωί, όπως
χαρακτηριστικά αναφέρει ο Π. Κανελλόπουλος, «η συζήτηση με τους “επιτελείς”
του κόμματος (…) ήταν για μένα οδυνηρή». Η πρόταση Κανελλόπουλου διατυπώθηκε
λίγες ημέρες μετά την καταψήφιση της κυβέρνησης Τσιριμώκου (28/8) και με
ανοικτό το ενδεχόμενο να μην μπορέσει να σταθεί στη Βουλή ούτε μία τρίτη
βασιλική κυβέρνηση, οπότε «θα ήσαν αναπόφευκτες οι εκλογές και αλλοίμονον εάν
συρόμεθα εις αυτάς» (Π. Κανελλόπουλος προς Κ. Καραμανλή, 20/9/1966).
Ταυτόχρονα, όμως, η πρόταση αυτή θεωρήθηκε ότι περιείχε αιχμή εναντίον του Κ.
Καραμανλή, η επάνοδος του οποίου είχε προβληθεί, αμέσως μετά την καταψήφιση
της κυβέρνησης Τσιριμώκου, ως η μοναδική λύση (ημέρα, 29/8/65). Γι’ αυτό και
το σύνολο των στελεχών της ΕΡΕ που ήταν άμεσα συνδεδεμένοι με τον ιδρυτή της,
καθώς και οι φιλικές τους εφημερίδες, αντιτάχθηκαν έντονα στην πρόταση
Κανελλόπουλου. Ο σχηματισμός της κυβέρνησης Στεφανόπουλου, παρ’ όλο που
προσέφερε μία προσωρινή διέξοδο από την πολιτική κρίση, δεν μετέβαλε ωστόσο τα
βασικά της δεδομένα. Έτσι, ο Κ. Καραμανλής, σε επιστολή του προς τον Κ.
Παπακωνσταντίνου, στις 29/12/65 ανέφερε: «Όταν προσπαθώ με τα σημερινά
δεδομένα να διαγράψω το μέλλον του τόπου, δεν ευρίσκω πώς θα μπορούσε να
επιβιώσει το ελεύθερον πολίτευμα της χώρας». Και με αντίστοιχα δραματικό τόνο,
ο Π. Κανελλόπουλος, σε απόρρητο υπόμνημά του προς τον βασιλιά τον Ιανουάριο
του 1966, θέτει το ερώτημα: «Πότε και υπό ποίας συνθήκας θα φθάσωμεν εις εκλογάς;».

* Το άρθρο για τις «εκλογές που δεν έγιναν» παρουσιάστηκε στο Συνέδριο που
οργάνωσε τον περασμένο Δεκέμβριο η Ελληνική Εταιρεία Πολιτικής Επιστήμης και
το Ίδρυμα Σάκη Καράγιωργα με θέμα το δικτατορικό καθεστώς της 21ης Απριλίου.
Για τις ανάγκες της δημοσίευσης στα «ΝΕΑ» έχουν παραλειφθεί οι βιβλιογραφικές
παραπομπές ­ ο εντοπισμός των οποίων δεν παρουσιάζει ιδιαίτερες δυσκολίες για
όσους είναι εξοικειωμένοι με τη σχετική βιβλιογραφία.

Βασιλική παρέμβαση. Η πολιτική κρίση που δημιουργήθηκε τον Ιούλιο του 1965 δημιούργησε την ανάγκη διεξαγωγής νέων εκλογών

ΕΝΑ βασικό εμπόδιο στο οποίο προσέκρουσε κάθε προσπάθεια για την αποκλιμάκωση
της πολιτικής κρίσης ήταν το γεγονός ότι οι δυνάμεις που υποστήριξαν τη
βασιλική παρέμβαση τον Ιούλιο του 1965 (ΕΡΕ, Κ.Π., ΦΙΔΗΚ) αδυνατούσαν να
συγκροτήσουν ενιαία πολιτική παράταξη, να αποκαταστήσουν σταθερή επικοινωνία
μεταξύ τους και κυρίως να διαμορφώσουν κοινή και συνεκτική γραμμή πλεύσης.

Έτσι, από τον Ιούλιο του 1965 μέχρι τον Απρίλιο του 1967 είναι άπειρα τα
παραδείγματα αλληλοϋπονόμευσης και καθημερινών συγκρούσεων, όχι μόνο μεταξύ
των τριών κομμάτων, αλλά επίσης και στο εσωτερικό τους.

Η αδυναμία αυτή της συντηρητικής παράταξης γινόταν μάλιστα ακόμη εντονότερη
λόγω της έλλειψης επικοινωνίας και της διάχυτης δυσπιστίας που υπήρχε ανάμεσα
στους τρεις κυριότερους εκπροσώπους της ­ τον βασιλιά, τον Π. Κανελλόπουλο και
τον Κ. Καραμανλή:

* Οι σχέσεις Καραμανλή – Ανακτόρων είχαν διακοπεί πλήρως από τον Δεκέμβριο του
1963, ενώ ο Κ. Καραμανλής θεωρούσε τον τότε πολιτικό σύμβουλο του βασιλιά, τον
Κ. Χοϊδά, ως προσωπικό του εχθρό. Μία, έστω και προβληματική, επικοινωνία
μεταξύ Ανακτόρων και Καραμανλή θα αποκατασταθεί μόλις τον Αύγουστο του 1966,
μέσω του Δ. Μπίτσιου.

* Ο βασιλιάς δεν θεωρούσε υποχρέωσή του να ενημερώνει τον Π. Κανελλόπουλο,
όπως συχνά παραπονιέται ο τελευταίος μέχρι τον Σεπτέμβριο του 1966.

* Οι σχέσεις Κ. Καραμανλή και Π. Κανελλόπουλου είχαν περιέλθει σε μεγάλη
ψυχρότητα ήδη από τον Σεπτέμβριο του 1964: «Έχασα εντελώς την επαφήν μου με
τον κ. Κανελλόπουλο (…). Είναι κωμικόν αλλά και επικίνδυνον (…) ότι δεν
έχομεν ούτε την στοιχειώδη κοινωνικήν ή φιλικήν επαφήν» (Κ. Καραμανλής προς Δ.
Βέρρο, 5/9/64). Από τον Οκτώβριο του 1964 μέχρι και τα τέλη του 1966 δεν
υπάρχει καμία επιστολή του Κ. Καραμανλή προς τον Π. Κανελλόπουλο, αλλά και
αντίστροφα δεν υπάρχει καμία αναλυτική πολιτική ενημέρωση του Κ. Καραμανλή από
τον τότε αρχηγό της ΕΡΕ επί ενάμιση χρόνο (από τις 15/3/65 μέχρι τις 20/9/66).

Εκτός όμως από την έλλειψη επικοινωνίας, το κρισιμότερο ζήτημα ήταν ότι οι
δυνάμεις που υποστήριξαν τη βασιλική παρέμβαση υπηρετούσαν και προωθούσαν
διαφορετικές πολιτικές, οι οποίες σε μεγάλο βαθμό ήταν ασύμβατες μεταξύ τους.
Εντελώς σχηματικά, οι εναλλακτικές κοινοβουλευτικές (ή έστω
ημι-κοινοβουλευτικές) εκδοχές που υποστηρίχθηκαν την εποχή εκείνη με στόχο να
αποτρέψουν την επάνοδο της Ε.Κ. στην εξουσία, μπορούν να συνοψισθούν σε τρεις
γενικές κατηγορίες: α) Η ενίσχυση της κυβέρνησης των «αποστατών», ώστε να
αποκτήσει, μέσω εξυπηρετήσεων και κυβερνητικού μηχανισμού, μία σχετικώς
αξιόλογη εκλογική επιρροή, αποσπώντας ψηφοφόρους από την Ε.Κ. Η προοπτική αυτή
αποδείχθηκε όμως ανεδαφική, αφού, ακόμη και με βάση τις ευνοϊκότερες
προβλέψεις, η επιρροή των «αποστατών» δεν ξεπερνούσε το 3-5%. Είναι
χαρακτηριστικό ότι ακόμη και η «Ελευθερία», στο αναλυτικό ρεπορτάζ που
παρουσίασε την 1/1/67 ως «Μνημόνιο», αναφέρει ότι «με απλήν αναλογικήν και
δυναμικόν κομματικό σχήμα δυνατόν να λάβουν και δέκα και περισσοτέρους
βουλευτάς» – αριθμός που αντιστοιχεί σε μία αισιόδοξη πρόβλεψη περίπου 4%.

Ηλίας Τσιριμώκος. Στις 28 Αυγούστου 1965 η κυβέρνησή του καταψηφίζεται

β) Η δεύτερη εναλλακτική πολιτική που προωθήθηκε, σε διάφορες εκδοχές από το
καλοκαίρι του 1965 μέχρι την άνοιξη του 1967, ήταν η συγκρότηση Εθνικού
Μετώπου, κατά κανόνα υπό την ηγεσία του Κ. Καραμανλή. Η λογική που διέπει
αυτήν την πρόταση διατυπώνεται για πρώτη φορά στο κύριο άρθρο που δημοσιεύει η
«Ημέρα», στις 29/8/65 και με το οποίο επαναφέρει στο προσκήνιο το ζήτημα της
επανόδου του Κ. Καραμανλή: «Δεν οδηγούμεθα εις κομματικήν αλλ’ εις εθνικήν
πόλωσιν. Και ένας ηγέτης μόνον έχει την δύναμιν, την αξίαν, το κύρος, να
οδηγήσει το εθνικόν στρατόπεδον εις την συντριβήν του νέου ΕΑΜ». Στο ίδιο
μήκος κύματος φαίνεται ότι βρισκόταν και η πρόταση για τη συγκρότηση «της
λεγόμενης εθνικής κυβερνήσεως», την οποία ο Κ. Καραμανλής θεωρεί, στις
22/8/65, ότι είναι «η ολιγότερον επικίνδυνος λύσις» (επιστολή σε Π. Πιπινέλη).
Δεν προκύπτει σαφώς από τα διαθέσιμα στοιχεία τι θα σήμαινε μία «εθνική
κυβέρνησις», εκτός από το γεγονός ότι τα τρία συνεργαζόμενα κόμματα θα έπρεπε
να συμπράξουν ισότιμα και «να πάψουν αι αποσπώμεναι από το Κέντρον ομάδες
(…) να υβρίζουν τας Κυβερνήσεις της ΕΡΕ» (ό.π.). Ως προς την πολιτική που θα
ακολουθούσε μία τέτοια κυβέρνηση ο Κ. Καραμανλής ανέφερε στον Κ. Τσάτσο
(15/9/65) ότι «ο καρκίνος δεν θεραπεύεται με ασπιρίνες», ενώ ο Π.
Κανελλόπουλος στο Συμβούλιο του Στέμματος τόνιζε ότι «η ύπαρξις και το κύρος
του κράτους εις την ύπαιθρον έχουν μηδενισθή (…) εις το πρόσωπον εκείνου ο
οποίος είναι τεταγμένος να ενσαρκώνη εις την ύπαιθρον το Κράτος, εν τω προσώπω
του χωροφύλακος».

Όμως, η πολιτική ρήξη μεταξύ Ανακτόρων και Καραμανλή καθώς και ο
αντικαραμανλισμός μίας μερίδας των «αποστατών» λειτουργεί αποτρεπτικά για μία
τέτοια λύση. Εξάλλου και ο ίδιος ο Κ. Καραμανλής θεωρεί ως απαραίτητη
προϋπόθεση τον περιορισμό των εξουσιών του Θρόνου και διατυπώνει, ήδη από την
άνοιξη του 1966, ένα τόσο απαιτητικό πρόγραμμα (επιστολή σε Κ. Τσάτσο,
15/5/66), που καθιστά ανέφικτη την αποδοχή του από το σύνολο των πολιτικών
δυνάμεων που είχαν στηρίξει τη βασιλική παρέμβαση.

Η εκδοχή του Εθνικού Μετώπου απέκτησε ουσιαστική υπόσταση το καλοκαίρι του
1966 όταν τα Ανάκτορα κάνουν το πρώτο βήμα με την αποστολή του Δ. Μπίτσιου στο
Παρίσι, ο οποίος συναντάται δύο φορές στις 12/8 και στις 30/9 με τον Κ.
Καραμανλή. Όμως στην προοπτική του Εθνικού Μετώπου αντιτίθενται κορυφαία
στελέχη τη ΕΡΕ, όπως ο Π. Κανελλόπουλος («Παράταξις εις την οποία η ΕΡΕ θα
εδέχετο να συμπαραταχθεί ισοτίμως με διαφόρους “μαϊντανούς”, θα ήτο κάτι το
άχρωμο, το γλοιώδες, το άοσμον», επιστολή σε Κ. Καραμανλή, 20/9/66) και ο Π.
Παπαληγούρας («Είναι κωμικόν να συναφθή εταιρία, της οποίας τα μεν κεφάλαια θα
καταβάλωμεν εξ ολοκλήρου εμείς, τα δε κέρδη θα διανεμηθούν αδελφικώτατα και
μεταξύ των μηδέν προσενεγκόντων», επιστολή σε Κ. Καραμανλή, 22/9/66).

Η προοπτική του Εθνικού Μετώπου αναθερμάνθηκε και πάλι στις αρχές του 1967, με
πρόταση του Κ. Μητσοτάκη με δημόσιες δηλώσεις του Σπ. Μαρκεζίνη καθώς και με
την τρίτη και τελευταία συνάντηση του Δ. Μπίτσιου με τον Κ. Καραμανλή, στις 10/3/67.

Ο Γέρος. Η προσπάθειά του τον Σεπτέμβριο του ’66 να βρεθεί κάποια μορφή συνεργασίας των δύο μεγάλων κομμάτων σκόνταψε στην άρνηση του Καραμανλή

ΟΙ ΒΑΣΙΚΟΙ όμως λόγοι που λειτούργησαν αποτρεπτικά για τη συγκρότηση Εθνικού
Μετώπου φαίνεται πως ήταν:

* Η δυσπιστία του Κ. Καραμανλή ως προς τις προθέσεις του Θρόνου, αφού ως
κρίσιμο στοιχείο για την επάνοδό του θεωρούσε την Αναθεώρηση του Συντάγματος,
που θα συνεπαγόταν τον περιορισμό των βασιλικών εξουσιών.

* Η επιφυλακτικότητα ως προς τις δυνατότητες που υπήρχαν να συσπειρώσει, σε
περίπτωση εκλογών, την πλειοψηφία.

* Η πεποίθησή του ότι προσφορότερη λύση θα ήταν μία «ήπιας» μορφής εκτροπή
αντίστοιχη με αυτή του 1958 στη Γαλλία ή έστω του 1960 στην Τουρκία. Και το
κυριότερο ότι αυτή η «ήπια εκτροπή» έπρεπε να πραγματοποιηθεί από άλλους: «Η
επανεμφάνισίς μου εις την πολιτικήν (…) θα εδημιουργούσε (…) τοιαύτην
οξύτητα ώστε να αναγκασθώ να μεταβάλω την προσωρινήν εκτροπήν εις απροκάλυπτον
δικτατορία. Τούτο όμως, εκτός του ότι δεν το επιθυμώ, το θεωρώ επικίνδυνον διά
την χώραν» (μνημόνιο συνομιλίας με Δ. Μπίτσιο, 30/9/66)

γ) Η εκδοχή της «ήπιας εκτροπής» διατυπώνεται υπό τη μορφή πολιτικού
μανιφέστου στην εκτενή επιστολή που απευθύνει ο Κ. Καραμανλής στον Κ. Τσάτσο
στις 10-15/5/66. Σ’ αυτήν προτείνεται: «Να σχηματιστεί κυβέρνηση από ικανά και
κατάλληλα διά την περίπτωσιν πρόσωπα, η οποία να εξουσιοδοτηθή από την Βουλήν
ή, της Βουλής αρνουμένης, από τον βασιλέα, όπως ασκούσα εκτάκτους εξουσίας και
εντός ευλόγου χρόνου:

1. Προβή εις τολμηράν αναθεώρησιν του Συντάγματος (…).

2. Λάβη τα αναγκαία και γνωστά εις όλους μας μέτρα διά την εξυγίανσιν της
οικονομίας μας (…).

3. Αποκαταστήση τας ουσιαστικάς και ψυχολογικάς συνθήκας ομαλού και ηρέμου
εθνικού βίου.

4. Ρυθμίση ή θέση τουλάχιστον υπό έλεγχον το Κυπριακό (…)

5. Ρυθμίση βασικά διά το μέλλον της χώρας θέματα, όπως το εκπαιδευτικόν και το
εκκλησιαστικόν (…)

6. Προκηρύξη δημοψήφισμα διά την επικύρωσιν των ανωτέρω υπό του λαού και
διενεργήση εν συνεχεία εκλογάς με το κατάλληλον, διά τας περιστάσεις,
εκλογικόν σύστημα».

Ο Κ. Καραμανλής επανέρχεται στις προτάσεις του αυτές στις 25/10/66, σε
επιστολή του προς τον Κ. Τσάτσο: «Έχει δημιουργηθεί κρίσις νομιμότητος, εφόσον
καλώς ή κακώς πιστεύεται ότι η επικράτησις ωρισμένης πολιτικής παρατάξεως θα
έχη ως αποτέλεσμα την ανατροπήν των πάντων. Υπό τας συνθήκας όμως αυτάς (…)
ομαλή δημοκρατική εξέλιξις αποκλείεται. (…) Τούτου δοθέντος θα πρέπει η
εκτροπή αυτή να προληφθή. Η, αν επιχειρηθή, να χειραγωγηθή τόσον από απόψεως
διαδικασίας όσον και από απόψεως σκοπών, για να μην αποβή συμφορά στον τόπον.
Θα πρέπει δηλαδή να είναι σχετικώς νομιμότυπος, κάπως ελεγχομένη και να έχει
ως σκοπόν την ανασύναξιν της δημοκρατίας (…)».

Στο ίδιο πνεύμα βρίσκεται εξάλλου και η απάντηση που έδωσε στις 30/9/66 στον
Δ. Μπίτσιο καθώς και η πρότασή του για σχηματισμό κυβέρνησης
Μαρκεζίνη-Τσακαλώτου, την οποία διατυπώνει στις 10/3/67 στον Δ. Μπίτσιο και
επαναλαμβάνει με σημείωμα που απευθύνει προς τον βασιλιά, μέσω του Αχ.
Καραμανλή, την 1/4/67. Είναι προφανές ότι η εκδοχή της «ήπιας εκτροπής»
ερχόταν σε ριζική αντίθεση με την «επιχείρηση ομαλοποίησης» των σχέσεων
ανάμεσα στα δύο μεγάλα κόμματα που δρομολογήθηκε τον Σεπτέμβριο του 1966. Όπως
παρατηρούσε ο Κ. Τσάτσος στις 3/10/66, απευθυνόμενος στον Κ. Καραμανλή: «θα
ακολουθήσει η ΕΡΕ τη γραμμή Κανελλόπουλου ή τη γραμμή της επιστολής σου». Και
φυσικά η πρόταση για κυβέρνηση Μαρκεζίνη-Τσακαλώτου ακριβώς την παραμονή του
σχηματισμού της κυβέρνησης Κανελλόπουλου, φανερώνει τη διάσταση απόψεων
ανάμεσα στους δύο ηγέτες της ΕΡΕ, ενώ παραμένει ακόμη αδιευκρίνιστο το ακριβές
περιεχόμενο των συζητήσεων που είχε στη Νέα Υόρκη στις αρχές Μαρτίου 1967 ο Κ.
Καραμανλής με τον πτέραρχο Νόρσταντ.

Η διαφαινόμενη αποτυχία και των τριών εναλλακτικων εκδοχών που σχολιάστηκαν
προηγουμένως οδήγησε, ήδη από τις αρχές του 1966, στην αναζήτηση μιας διεξόδου
από την πολιτική κρίση, η οποία θα είχε ως στόχο την «ομαλοποίηση» των σχέσεων
ανάμεσα στα δύο μεγάλα κόμματα καθώς και ανάμεσα στα Ανάκτορα και την Ε.Κ.

* Στις 5/1/66 ο Δ. Μπίτσιος αντικαθιστά, ως πολιτικός σύμβουλος του βασιλιά,
τον Κ. Χοϊδά, γεγονός που γίνεται ευνοϊκά δεκτό και από την αμερικανική πρεσβεία.

* Στις αρχές Φεβρουαρίου τα Ανάκτορα (μέσω του Δ. Μπίτσιου στις 4/2/66) και η
αμερικανική πρεσβεία (με επίσκεψη του Τάλμποτ στο Καστρί, στις 8/2/66),
αποκαθιστούν επαφή με τον Γ. Παπανδρέου. Σύμφωνα με τη μαρτυρία του Δ.
Μπίτσιου, ο Γ. Παπανδρέου του είπε «τώρα η μόνη μου επιθυμία είναι να δω πριν
πεθάνω τον τόπο να επανέρχεται στην ομαλότητα».

Παναγιώτης Κανελλόπουλος. Στις 2 Σεπτεμβρίου του ’65 προτείνει αιφνιδιαστικά την προκήρυξη εκλογών με τον όρο να τις διοργανώσει η ΕΡΕ. Τα υπόλοιπα κόμματα ξεσηκώνονται. Όσο για τον Κων. Καραμανλή, η δυσπιστία του απέναντι στον Θρόνο για την επάνοδό του και την αναθεώρηση του Συντάγματος λειτούργησε αρνητικά στη δημιουργία του Εθνικού Μετώπου

* Την ίδια εποχή υπήρχαν φήμες για μυστικές επαφές μεταξύ Γ. Παπανδρέου και Π.
Κανελλόπουλου, για τις οποίες ο Στ. Στεφανόπουλος ανησυχούσε ότι μπορεί να
οδηγήσουν σε εκλογές. Η προοπτική άμεσων εκλογών φαίνεται ότι υπήρξε την
άνοιξη του 1966 στόχος του Π. Κανελλόπουλου, αφού, όπως ο ίδιος ανέφερε
αργότερα (επιστολή προς Κ. Καραμανλή, 20/9/66) «Εάν (…) προεκηρύσσοντο
εκλογαί (…) την περασμένη άνοιξη, ο βασιλεύς δεν θα είχε τίποτα να φοβηθεί,
όποιο κι αν ήταν το αποτέλεσμα των εκλογών. Το αποτέλεσμα, άλλωστε, δεν θα
ήταν κακό. Κι αν ακόμη δεν ήρχετο πρώτο κόμμα (σχετικώς πλειοψηφούν) η ΕΡΕ,
πάντως δεν θα είχε απόλυτον πλειοψηφίαν ούτε η Ένωσις Κέντρου». Την εκτίμηση
αυτή του Π. Κανελλόπουλου αντέκρουαν όμως οι ελληνικές μυστικές υπηρεσίες,
όπως ανέφερε ο Στ. Στεφανόπουλος στον Τάλμποτ, αλλά και γενικότερα τις
πρωτοβουλίες του Π. Κανελλόπουλου αμφισβητούσαν όχι μόνον ο σκληρός
φιλοκαραμανλικός πυρήνας της ΕΡΕ, αλλά ακόμη και σχετικώς φιλικά προς αυτόν
στελέχη. Χαρακτηριστικά, τον Φεβρουάριο 1966, ο Π. Παπαληγούρας έγραφε στον Κ.
Καραμανλή ότι «Ο Κανελλόπουλος (…) όσα καθημερινώς πράττει, τόσο στα
πολιτικά όσο και στα οργανωτικά, είναι δυστυχώς απερίγραπτα» (26/2/66).

Οι προσπάθειες για εκτόνωση της κρίσης και για την αποκατάσταση κάποιας
συνεργασίας ανάμεσα στα δύο μεγάλα κόμματα απέκτησαν πιο συστηματική μορφή,
όταν τον Σεπτέμβριο 1966 ο Γεώργιος Παπανδρέου διαβίβασε στον βασιλιά μέσω
«τρίτου προσώπου» (το όνομα του οποίου δεν αναφέρει ο Δ. Μπίτσιος και ούτε
έχει γίνει γνωστό από άλλη πηγή) προτάσεις συνδιαλλαγής με στόχο τον
σχηματισμό μεταβατικής κυβέρνησης και την προκήρυξη εκλογών μετά έξι μήνες.
Τις προτάσεις αυτές επανέλαβε στις 29/9 ο Γ. Παπανδρέου στον Φ. Τάλμποτ,
παρουσία του Ανδρέα, στη διάρκεια μίας συνάντησης που κράτησε 2 1/2 ώρες. Για
τις προτάσεις του Γ. Παπανδρέου ενημερώθηκαν αμέσως ο Π. Κανελλόπουλος, ο
οποίος έδωσε θετική απάντηση και ο Κ. Καραμανλής (επίσκεψη Δ. Μπίτσιου, 30/9)
ο οποίος όμως τήρησε αρνητική στάση.

Οι επαφές και οι διαπραγματεύσεις του Δ. Μπίτσιου με τους αρχηγούς των δύο
μεγάλων κομμάτων και άλλους πολιτικούς παράγοντες κράτησαν δύο μήνες
(Οκτώβριος – Νοέμβριος 1966) και κατέληξαν στις 18/12/66 στην υπογραφή
συμφωνίας που προέβλεπε το σχηματισμό μεταβατικής κυβέρνησης με πρωθυπουργό
τον Ιωάννη Παρασκευόπουλο, την οποία θα στήριζαν στη Βουλή και τα δύο μεγάλα
κόμματα και η οποία θα διενεργούσε εκλογές «το βραδύτερον τα τέλη Μαΐου» κατά
προτίμηση με το σύστημα της απλής αναλογικής. Είχαν προηγηθεί δύο μυστικές
συναντήσεις στα Ανάκτορα, η πρώτη όπου κανονίστηκαν οι λεπτομέρειες της
συμφωνίας μεταξύ Π. Κανελλόπουλου, Γ. Παπανδρέου και Δ. Μπίτσιου, και η
δεύτερη όπου επισημοποιήθηκε η συμφωνία και διαμορφώθηκαν οι όροι του
πρωτοκόλλου με τη συμμετοχή και του βασιλιά.

Ο ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ των πολιτικών στρατηγικών και η ανάλυση του συσχετισμού δυνάμεων
στις παραμονές των εκλογών που είχαν προκηρυχθεί για τις 28 Μαΐου 1967 ­ και
φυσικά δεν πραγματοποιήθηκαν ποτέ ­ βασίζεται κυρίως σε μια συγκριτική
ανάγνωση τριών βιβλίων που δημοσιεύτηκαν πέρσι. Πρόκειται για το Αρχείο
Κωνσταντίνου Καραμανλή (ο 6ος τόμος του οποίου καλύπτει την περίοδο
Ιούνιος 1963 – Απρίλιος 1967 και συμπληρώνεται εδώ με αναφορές και σε δύο
αδημοσίευτα έγγραφα της ίδιας περιόδου), τη μαρτυρία του Δ. Μπίτσιου, Στο
όριο των καιρών και τη μελέτη του Αλ. Παπαχελά, Ο βιασμός της ελληνικής
δημοκρατίας. Σε ορισμένα σημεία, τα σχετικά δεδομένα παραβάλλονται και με
τη μαρτυρία του Π. Κανελλόπουλου που περιέχεται στα Ιστορικά Δοκίμια,
καθώς και με στοιχεία δημοσιευμένα από άλλες πηγές ή στις εφημερίδες της εποχής.