ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Το πολύτιμο νερό

Σε μια εποχή νομισματικής κρίσης, αυξημένης ανεργίας και χαμηλών εισοδημάτων,
το να μιλά κανείς για πρόσθετα μέτρα προστασίας του περιβάλλοντος φαντάζει ως
υπερβολική πολυτέλεια. Ιδίως, όταν τα μέτρα αυτά έχουν και οικονομικές επιπτώσεις.

Ομως η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση δεν περιορίζεται μόνο στη σύγκλιση των οικονομιών.
Μια πρόσφατη Οδηγία – πλαίσιο που κατευθύνεται προς έγκριση στο Ευρωπαϊκό
Συμβούλιο απαιτεί συγκλίσεις και ως προς τον τρόπο διαχείρισης των υδατικών
πόρων, αφού κοινή είναι η πεποίθηση ότι η κατάστασή τους συνεχώς χειροτερεύει.
Δεν χρειάζονται άλλωστε ιδιαίτερες γνώσεις για να διαπιστώσει κανείς ότι η
ποιότητα του πόσιμου νερού χρόνο με τον χρόνο υποβαθμίζεται, ενώ μειώνονται
ταυτόχρονα τα διαθέσιμα αποθέματα στους επιφανειακούς και τους υπόγειους
ταμιευτήρες. Η αναθεώρηση τής μέχρι τώρα πολιτικής επιβάλλεται όχι μόνο για
λόγους προστασίας της υγείας των καταναλωτών, αλλά και για την επάρκεια του
νερού στο άμεσο μέλλον.

Με τη νέα πρόταση, χρήσεις νερού δεν θεωρούνται πλέον μόνον οι συμβατικές
(ύδρευση, άρδευση, βιομηχανική χρήση, υδροηλεκτρική ενέργεια) αλλά και εκείνες
που είναι απαραίτητες για τη διατήρηση των οικοσυστημάτων. Η απαίτηση δηλαδή
να υπάρχει στις λίμνες και τα ποτάμια άφθονο και καθαρό νερό φαίνεται πως δεν
ικανοποιείται αυτομάτως, ούτε από τις δυνάμεις της αγοράς ούτε από τις
διαθέσεις της οργανωμένης κοινωνίας. Η χρησιμοθηρική αντίληψη, το νερό ως
συντελεστής και μόνο της παραγωγής, φαίνεται να αμφισβητείται, και νέες αξίες,
όπως η οικολογική και η αισθητική σημασία των παραποτάμιων περιοχών,
προστίθενται στα αγαθά που η έννομη τάξη οφείλει να προστατεύσει.

Μια αποδεκτή ποιότητα νερού είναι ο πρώτος αυτονόητος στόχος. Για την επίτευξή
της απαιτείται πρώτα απ’ όλα καθορισμός «επιπέδων εκπομπών» για τις διάφορες
πηγές ρύπανσης. (Βλέπε βιομηχανικά απόνερα, οικιακά λύματα και απορροές της
γεωργίας). Δυσκολία πρώτη: η Οδηγία δεν κάνει διάκριση ανάμεσα σε σημειακές
και διάχυτες πηγές, ενώ αφήνει διακριτικά στα κράτη την ευχέρεια να θεσπίσουν
όρια ανάλογα με τη «βέλτιστη τεχνολογία». Μια έννοια, που αν μη τι άλλο χωρά
πολύ… νερό και ακόμη περισσότερες ερμηνείες. Δυσκολία δεύτερη: η διαπίστωση
της «καλής ποιότητας του περιβάλλοντος», το οποίο χρήζει ενδεχομένως
προστασίας, είναι διαδικασία με μεγάλο βαθμό υποκειμενισμού, ενώ η σωστή και
συστηματική παρακολούθηση απαιτεί εκτεταμένα δίκτυα μετρήσεων, ικανή και
αποκεντρωμένη διοίκηση και στέρεο επιστημονικό υπόβαθρο που λίγες χώρες είναι
σε θέση να εξασφαλίσουν. Εξάλλου, η πείρα από τον τρόπο με τον οποίο γίνονται
στη χώρα μας οι εκτιμήσεις και οι μελέτες των περιβαλλοντικών επιπτώσεων
δείχνει την απόσταση που υπάρχει μεταξύ των αγαθών προθέσεων των νομοθετών και
της δύσκολα συγκαλυπτόμενης πραγματικότητας.

Ένα σχετικά νέο στοιχείο που εισάγεται με την υπό συζήτηση νομοθεσία, είναι η
περίφημη εσωτερίκευση του εξωτερικού κόστους. Σύμφωνα με την καθ’ όλα νόμιμη
αυτή αρχή, η χρήση του νερού θα πρέπει να τιμολογείται με τρόπο που να καθιστά
δυσβάστακτη, αν όχι απαγορευτική, τη σπατάλη του. Σε αντίθεση με τις δύο
προηγούμενες «συντηρητικές» προσεγγίσεις, η θέσπιση οικονομικών εργαλείων
προσφέρει κίνητρα για συνεχή βελτίωση. Έτσι, σε συνδυασμό μάλιστα με τη μείωση
των αγροτικών επιδοτήσεων, η αύξηση της τιμής του νερού στις πράγματι
υδροβόρες σήμερα γεωργικές καλλιέργειες θα μπορούσε να οδηγήσει σε σημαντική
μείωση της κατανάλωσης και σε ανάλογη μείωση της ρύπανσης των υπόγειων
υδροφορέων. Το εύλογο ερώτημα είναι τι θα γίνει βέβαια με το συνεχώς
συρρικνούμενο εισόδημα των μικρών και μεσαίων αγροτών, καθώς και με τις
αποδόσεις των οριακών εκμεταλλεύσεων. Μια, θεωρητικά τουλάχιστον, λύση θα ήταν
η ανακύκλωση των εσόδων από την «οικολογική φορολόγηση» του νερού, σε
αναδιαρθρώσεις της παραγωγής και σε τεχνικές εξοικονόμησης.

Βέβαια, η αλήθεια είναι πως το πραγματικό έλλειμμα δεν βρίσκεται στη θέσπιση
νόμων, αλλά στη θέληση της κοινωνίας και των εντεταλμένων οργάνων της να τους
εφαρμόσει. Ποιος άραγε θυμάται τον πρωτοποριακό για την εποχή του «νόμο
Πεπονή» του 1987 που προέβλεπε όλα όσα σχεδόν η νέα Κοινοτική Οδηγία έρχεται,
με καθυστέρηση δέκα ετών, να προσπαθήσει να επιβάλει; Κλεισμένος και
ξεχασμένος στα συρτάρια κάποιου φοριαμού, μετά την αποχώρηση του υπουργού,
περιμένει ακόμη τα Προεδρικά Διατάγματα που θα τινάξουν από πάνω του τη σκόνη.