Εντός ή εκτός των τειχών;

Ο ΛΟΓΟΣ για τα όρια δράσης του επιστήμονα, για τους χώρους διείσδυσης του
επιστημονικού λόγου, για τη διαμεσολαβητική του δράση στην πρακτική εφαρμογή
και τη μετουσίωση της θεωρητικής σκέψης σε τρόπους και μορφές ζωής. Και είναι
παλαιό το ερώτημα. Και δεν θα πάψει να δημιουργεί διχογνωμίες και
αμφισβητήσεις, με τεκμηριωμένη επιχειρηματολογία εκατέρωθεν. Και γι’ αυτούς
που επιμένουν ότι ο επιστήμονας οφείλει να παραμένει εντός των επιστημονικών
και των πανεπιστημιακών του ορίων και για τους άλλους που θέλουν τον
πανεπιστημιακό δάσκαλο να εξέρχεται των τειχών εκφράζοντας δημόσια και
απερίφραστα την άποψή του, ορθώνοντας, ενίοτε, το ανάστημά του και εμμένοντας
στη μετουσίωση της γνώσης σε έλλογη και επιστημονική πράξη. Το ερώτημα έρχεται
ξανά στην επικαιρότητα με αφορμή την έκδοση της «Ελληνικής Πολιτείας» του
Συνταγματολόγου Δημήτρη Τσάτσου.

Πρόκειται για έναν τόμο που περιλαμβάνει άρθρα και δημοσιεύματα του
πανεπιστημιακού δασκάλου και που με περισσή φροντίδα επιμελήθηκαν οι Γ.
Κατρούγκαλος και Ξ. Κοντιάδης και προλογίζει ο Κ. Τσουκαλάς.

Ωστόσο, μέσα από τον μετεξελισσόμενο ρόλο του Πανεπιστημίου, τα όρια μεταξύ
των «τειχών» γίνονται πιο χαλαρά και οι επιστήμονες όλο και περισσότερο
ωθούνται από το Δέον στον Ον, προσπαθώντας να διαποτίσουν το δεύτερο από το
πρώτο.

Αυτή φαίνεται να είναι η προσέγγιση του Δημήτρη Τσάτσου, στην εκτός των τειχών
δράση του.

Εννοώντας, μαζί με τον Θεμιστοκλή Τσάτσο, την Πολιτεία ως μία «εν λειτουργία
συνένωση δικαίου και κοινωνίας» παρεμβαίνει στα επίκαιρα πολιτειακά, πολιτικά
ή συνταγματικά ζητήματα προσεγγίζοντας το Ον μέσα από το Δέον.

Πέρα από το γεγονός ότι τα δημοσιεύματα του Δημήτρη Τσάτσου δίνουν μιαν
ιστορική μαρτυρία των κυριοτέρων προβλημάτων της μεταπολιτευτικής περιόδου,
της τόσο συναρπαστικής και ενδιαφέρουσας, προκύπτει, ακόμη, ένα διπλό όφελος:

Αυτή η «εκτός των τειχών» δράση δεν επιφέρει μόνον επανεξέταση της πράξης μέσα
από θεωρητικά σχήματα, αλλά ταυτόχρονα προκαλεί ανάδραση και αναδιατύπωση της
προβληματικής και με την έννοια αυτή επηρεάζει την «εντός των τειχών» δράση,
δηλ. την ίδια τη θεωρία. Έτσι, το «εκτός» ενσωματώνεται εν πολλοίς στο
«εντός», σε μιαν αμφίδρομη και διαρκή ανατροφοδότηση θεωρίας και πράξης.

Το εγχείρημα όμως των εξορμήσεων αυτών ενέχει πολλαπλούς κινδύνους. Και δεν
εννοούμε μόνο το ενδεχόμενο να ενδώσει κανείς στον γοητευτικό πειρασμό των
media και αντί να ερευνά και να συγγράφει, να αναλίσκεται σε ανούσιες
συζητήσεις, περιφέροντας τον εαυτό τους από το ένα «τηλεοπτικό παράθυρο» στο
άλλο. Άπειρα τα παραδείγματα. Ο λόγος, όμως, δεν είναι γι’ αυτούς. Εξάλλου, οι
περισσότεροί τους ακόμη και στα συγγράμματά τους δημοσιογραφούν.

Τα προβλήματα είναι αλλού. Κατ’ αρχήν ο επιστήμονας που αποφασίζει την εκτός
των τειχών δράση έχει να αναμετρηθεί με την παραδοσιακά ριζωμένη αντίληψη της
πολιτικής ουδετερότητας. Αρνούμενος ωστόσο την πολιτική του ουδετερότητα, τη
συχνά επίπλαστη και επιφανειακή, έχει να αναμετρηθεί με έναν δεύτερο κίνδυνο,
μεγαλύτερο και ουσιώδη:

Να διαφυλάξει την επιστημονική του συνείδηση από κομματικά ή συντεχνιακά
σχήματα, που θα υπέσκαπταν την επιστημονική εγκυρότητα και την αξιοπιστία του
λόγου του.

Πέραν τούτου, όπως ο μη μυημένος στην επιστημονική μέθοδο έχει δυσκολίες να
καθυποτάξει τον εαυτό του στην αυστηρότητα του επιστημονικού λόγου, έτσι και ο
αληθινός επιστήμων και ερευνητής έχει τη δική του δυσκολία: να διαφύγει από
την αυστηρή γλώσσα της επιστήμης και να ενταχθεί στη ρευστότητα της
καθημερινής επικοινωνιακής γλώσσας, να απλοποιεί δηλ. τον επιστημονικό λόγο,
χωρίς να του αφαιρεί την επιστημονικότητα και να εκχυδαΐζει την επιστήμη.
Είναι, επίσης, δύσκολο να αναμετριέσαι και να επικρίνεις την πραγματικότητα
χωρίς να γίνεσαι μεμψίμοιρος και μίζερος, να παρεμβαίνεις αποτελεσματικά,
χωρίς να προκαλείς πόλωση.

Αν λοιπόν μπορούν να εκτιμηθούν σωστά οι πραγματικότητες, τότε η εκτός των
τειχών έξοδος αναδεικνύει τον μεγάλο δάσκαλο, αυτόν που με τον επιστημονικό
του λόγο επεκτείνει τη διδασκαλία του και πέραν των φοιτητικών εδράνων.

Δυστυχώς, όμως, μένουμε με την πικρή διαπίστωση του Δημήτρη Τσάτσου, αυτήν που
διετύπωσε για τον Σάκη Καράγιωργα: «Καθηγητές είμαστε πολλοί, δάσκαλοι λίγοι».
Αυτοί οι λίγοι ξέρουν να συνενώνουν το «εκτός» με το «εντός» σε μια συνθετική
και όχι διαζευκτική σχέση. Και αυτοί οι λίγοι, δεν είναι μόνο κρινόμενοι.
Αποτελούν κριτήριο. Δίνουν το μέτρο και για την ποιότητα και τη συχνότητα της
δημόσιας εμφάνισης.

Ο Ι.Ε. Πυργιωτάκης είναι καθηγητής Κοινωνιολογίας της Εκπαίδευσης,
αντιπρύτανης Πανεπιστημίου Κρήτης.