Προκατάληψη κατά της Ορθοδοξίας

Φρανουσά Τιάλ. Η Ορθοδοξία είναι η θρησκεία στην οποία βρίσκουν την ταυτότητά τους οι λαοί των Βαλκανίων. (Σκίτσο από την «Μοντ»)

Στον κόσμο της Ορθοδοξίας, η θρησκεία καθαγιάζει το έθνος και το έθνος
προστατεύει τη θρησκεία.

Η Ορθοδοξία είναι λοιπόν μια κρατική θρησκεία; αναρωτιέται ο Γάλλος καθηγητής
της Γεωπολιτικής, Φρανσουά Τιάλ. Όμως, στη συνέντευξη που παραχώρησε στη
«Monde», συχνά υποκύπτει στις ίδιες προκαταλήψεις οι οποίες και άλλοτε
εκπορεύθηκαν από δυτικά πολιτικά και εκκλησιαστικά κέντρα, είτε από πρόθεση
είτε από άγνοια της ιστορίας και των παραδόσεων του ορθόδοξου κόσμου.

Διακοσιαπενήντα εκατομμύρια πιστοί σε όλο τον κόσμο. Όμως, είναι η Ορθοδοξία
μια θρησκεία που προοδεύει; Αν και προσήλυτος σε αυτό το δόγμα, όπως και ο
θεολόγος Ολιβιέ Κλεμάν, ο Φρανσουά Τιάλ δεν το πιστεύει. «Δεν πιστεύω», λέει,
«πως η Ορθοδοξία βρίσκεται σε άνοδο. Αντίθετα, θα έλεγα πως βρίσκεται σε
υποχώρηση. Ωστόσο, δεν μπορώ να μην επισημάνω ένα παράδοξο, που την κάνει
διαφορετική. Μπορεί σήμερα ο κόσμος να πηγαίνει λιγότερο στην Εκκλησία, αλλά η
Ορθοδοξία παραμένει ένα πολιτιστικό φαινόμενο που είναι ένα και το αυτό με την
ταυτότητα των ορθόδοξων λαών. Γι’ αυτό θα πρέπει να γίνεται διάκριση ανάμεσα
στην εκκλησιαστική πρακτική και την ταυτότητα της Ορθοδοξίας».

ΚΑΤΑΦΥΓΙΟ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑΣ

Αναζητώντας τους κοινούς δεσμούς των ορθόδοξων λαών, ο Τιάλ «ανακαλύπτει» την
κόκκινη κλωστή που διατρέχει την κοινή ιστορία τους στους απελευθερωτικούς
αγώνες κατά των Οθωμανών, που εκτός από εχθροί ήταν και αλλόθρησκοι. Είναι
αυτό που διαχωρίζει την ιστορική πορεία της Ορθόδοξης Ανατολικής από την
Δυτική Εκκλησία. Από αυτή την ιστορική πορεία απορρέει και ο εθνικός ρόλος της
Ορθοδοξίας. Στη διάρκεια της οθωμανικής κατοχής, η Ορθόδοξη Εκκλησία αποτέλεσε
για τους σκλαβωμένους λαούς ένα καταφύγιο γλώσσας, ένα καταφύγιο ταυτότητας.
Έτσι, μετά την απελευθέρωση παρέμεινε ένας δεσμός σχεδόν «γενετικός» ανάμεσα
στην Εκκλησία και το έθνος.

Παράδειγμα, ο Πατριάρχης της Μόσχας. Το 1992, με πρόσφατη τη διάλυση της
Σοβιετικής Ενωσης, είχε δηλώσει ότι δεν πρόκειται να ανεχθεί άλλες
αυτονομιστικές κινήσεις που θα μείωναν περαιτέρω την εθνική επικράτεια.
Παρόμοια δήλωση θα ήταν αδιανόητη για έναν Δυτικό εκκλησιαστικό ηγέτη,
σημειώνει ο Τιάλ. Και απαντά στο ερώτημα: Είναι λοιπόν η Ορθοδοξία μια κρατική
θρησκεία; «Στην ιστορική της πρακτική, η σλαβική, ελληνική, βαλκανική ή
καυκασιανή Ορθοδοξία, δεν γνώρισαν ποτέ τον διαχωρισμό Εκκλησίας και κράτους,
όπως η Δύση». Προφανώς, ο Τιάλ αναφέρεται στο κράτος με τη στενή έννοια, αφού
είναι γνωστό ότι σε μια από τις κυριότερες δραστηριότητες, όπως είναι η
οικονομία, η Καθολική Εκκλησία διακρίνεται ιδιαίτερα ­ και όχι πάντα διαφανώς
­ με αποτέλεσμα το Βατικανό να ελέγχει ένα μεγάλο μέρος του τραπεζικού
κεφαλαίου στην Ιταλία.

ΑΠΟ ΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΣΤΟ ΠΟΛΙΤΙΚΟ

Όταν ο Τιάλ ­ που είναι και αναπληρωτής γενικός γραμματέας της ομάδας των
Κεντρώων στη γαλλική Γερουσία ­ περνάει από το ιστορικό στο πολιτικό, η
υποκειμενικότητα των πολιτικών υπολογισμών έρχεται να αλλοιώσει την
αντικειμενικότητα των ιστορικών καταγραφών. Χρειάζεται κανείς να ξεχάσει
αιώνες ελληνικής (και δυτικοευρωπαϊκής) ιστορίας για να απαντήσει όπως
απαντάει ο Τιάλ στο ερώτημα: Πόσο είναι συμβατή η κυρίαρχη θέση που κατέχει
στο ελληνικό Σύνταγμα η Ορθόδοξη Εκκλησία με την εικόνα ενός σύγχρονου κράτους
και τη συμμετοχή στην Ευρωπαϊκή Ένωση;

«Οι Έλληνες ανήκουν στην Ευρώπη. Αισθάνονται όμως τους εαυτούς τους
Ευρωπαίους;», λέει ο Τιάλ, υποκύπτοντας στον πειρασμό της αναπαραγωγής
γνωστών, περισσότερο πολιτικών και λιγότερο θρησκευτικών προκαταλήψεων.
«Υπάρχει μια περίπλοκη σχέση ανάμεσα στον Ελληνισμό και την ελληνικότητα. Ο
Ελληνισμός είναι η παγκοσμιότητα του ελληνικού πνεύματος. Η ελληνικότητα είναι
η εξάπλωση του ελληνικού κόσμου με ένα υπερεθνικιστικό όραμα. Η ελληνική
προπαγάνδα ­ που κατά τον Τιάλ προωθεί αυτό που ο ίδιος ορίζει “ελληνικότητα”
­ είναι τρομακτική και έτοιμη να διολισθήσει σε έναν θρησκευτικό αυταρχισμό».

ΟΜΩΣ, πώς αντιλαμβάνεται το «ορθόδοξο μπλοκ» στο οποίο έχει συχνά αναφερθεί σε
σχέση με την Ελλάδα, τη Σερβία και τη Ρουμανία; Δεν είναι μπλοκ με την έννοια
των συμμαχιών και των συνθηκών. Πρόκειται κυρίως για συγκλίσεις και
συνεννοήσεις που μπορούν να συνοψιστούν στα εξής: «Έχουμε τους ίδιους εχθρούς
και είμαστε οι κληρονόμοι του ίδιου βυζαντινο-σερβικού κόσμου». Αυτό ισχύει
και για τον Καύκασο. Πριν από ένα χρόνο υπογράφηκε συμφωνία ανάμεσα στην
Ελλάδα και την Αρμενία. «Εναντίον τίνος; Μα, της Τουρκίας», αναρωτιέται ο Τιάλ
και δίνει ο ίδιος την απάντηση. Η ελληνική και η ρωσική ιεραρχία
αντιμετωπίζουν με επιφύλαξη το λεγόμενο οικουμενικό κίνημα, λέει ο Τιάλ, γιατί
στον ορθόδοξο κόσμο αυτή η ιδέα θεωρείται και μάταιη και επιζήμια. Μάταιη
γιατί οι καθολικοί δεν θα εγκαταλείψουν ποτέ τα πρωτεία του Πάπα και επιζήμια
γιατί με τον διάλογο θα αρχίσει η μόλυνση…

Κάθε αλλαγή αντιμετωπίζεται σαν προδοσία.

Πάντως, ο Τιάλ διαφωνεί με τον Σάμιουελ Χάντινγκτον, που πιστεύει ότι οι
μελλοντικές συγκρούσεις στον πλανήτη θα είναι συγκρούσεις ανάμεσα σε
πολιτισμούς, με άξονα τις διαφορετικές θρησκείες. Για τον Φρανσουά Τιάλ, ο
θρησκευτικός παράγοντας δεν είναι αυτός που μπορεί να προκαλέσει πολέμους,
αλλά που μπορεί να ενισχύσει ή να συνοδεύσει εθνικές συγκρούσεις.