Ο μαύρος Σεπτέμβρης του ’55

Μετά τους βανδαλισμούς. Οι Έλληνες προσπαθούν να σώσουν ό,τι έχει απομείνει στους δρόμους του Πέρα

«Τα πλήθη κρατούσαν στα χέρια τους τσεκούρια, κασμάδες, ρόπαλα. Οι
διαδηλώσεις ­ που μόνο αυθόρμητες δεν ήταν ­ έγιναν σε διάφορα σημεία της
πόλης. Όταν διαλύθηκαν, οργανωμένες ομάδες πλέον κατευθύνονταν στις συνοικίες
που είχαν έντονο το ελληνικό στοιχείο. Η μεγαλύτερη ομάδα κατευθύνθηκε στο
Πέρα, όπου τα σπίτια και τα καταστήματα ήταν ελληνικά κατά 80%. Την άλλη ημέρα
έπρεπε να περνάς πάνω από 40 πόντους ρούχα, γυαλιά, ραδιόφωνα, τραπέζια, που
ήταν πεταγμένα στους δρόμους».

Αναμνήσεις. Η Δέσποινα Ισαακίδου με τη φωτογραφία από τη Β’ τάξη Δημοτικού στο Χατζοπούλειο, στην Πόλη

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ, Σεπτέμβρης του 1955. Η Δέσποινα Ισαακίδου είναι μόλις οκτώ
ετών και μένει με την οικογένειά της σ’ ένα σπίτι στον περίβολο της εκκλησίας
της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στο Σαλματομβρούκ, κοντά στα ιστορικά τείχη της
Πόλης. Σαράντα δύο χρόνια αργότερα, ακόμα δεν μπορεί να συγκρατήσει την ταραχή
της όταν θυμάται εκείνη τη νύχτα της 6ης Σεπτεμβρίου.

«Στις αρχές του Σεπτέμβρη, μία εβδομάδα πριν από τα γεγονότα, ήρθε στη
γειτονιά ο δημοτικός σύμβουλος και άρχισε να σημαδεύει όλα τα ρωμιόσπιτα μ’
έναν κόκκινο σταυρό. Τότε βγήκε η μητέρα μου και τον ρώτησε, γιατί το κάνει
αυτό και δεν σημαδεύει και τ’ άλλα σπίτια. “Έμπα μέσα γκιαούρισσα”, της λέει,
“και μη ρωτάς, γιατί θα φας το κεφάλι σου”. Το βράδυ τα λέει στον πατέρα μου,
που ήταν τσαγκάρης και της απαντά ότι κι αυτός παρατηρεί μια αναταραχή στην
αγορά, έναν αναβρασμό και ότι αισθανόταν πως κάτι δεν πάει καλά».

Υπήρχαν, όμως, κι άλλα σημάδια ότι κάτι πρόκειται να συμβεί. «Ο πατέρας μου
κάθε βράδυ επέστρεφε στο σπίτι από τη δουλειά, γύρω στις 9.30 με 10. Εκείνη
την ημέρα τού είπε ο συνέταιρός του, που ήταν Τούρκος: “Σήκω να φύγεις από τις
6, να πας στο σπίτι, κοντά στη γυναίκα και τα παιδιά σου και να μη φύγεις από
κοντά τους”. Όταν τον ρώτησε γιατί, δεν του απάντησε, αλλά του είπε ότι αν
μπορούσε θα ερχόταν κι αυτός, αργότερα. Καιρό μετά, ο ίδιος του είπε ότι όλα
ήταν προγραμματισμένα, μελετημένα πώς θα γίνουν. Και του αποκάλυψε ότι πριν
από μερικά χρόνια, μέσα στα τεμένη, τους όρκισαν στο Κοράνι, όταν έρθει η
στιγμή και τους δοθεί η εντολή, να μην αφήσουν τίποτε όρθιο από γκιαούρικο σπίτι».

ΟΡΔΕΣ ΒΑΡΒΑΡΩΝ

Η Δέσποινα, οι δύο αδελφοί της και οι γονείς έκατσαν γύρω στις 8 να φάνε. Τότε
έπεσε η πρώτη πέτρα κι έσπασε το τζάμι. «Σε λίγο είδαμε να φτάνουν φορτηγά και
να κατεβαίνουν ορδές βαρβάρων με ρόπαλα, αξίνες, τσεκούρια, κασμάδες και
όρμησαν μέσα στο σπίτι. Τα έκαναν όλα ρημαδιό. Έσπασαν τα πάντα, ξήλωσαν την
οροφή και το πάτωμα, άφησαν μόνο τους τέσσερις τοίχους. Ο μεγάλος μου αδελφός,
που ήταν τότε στα 12, πήδηξε στη διπλανή οικοδομή σε βάθος έξι μέτρων,
σκίζοντας το πρόσωπό του. Ήθελε να κρυφτεί, γιατί νόμιζε ότι γινόταν σφαγή.
Τον είχαμε χαμένο όλη νύχτα. Ο δε μικρός μου αδελφός, που ήταν τότε δύο ετών,
υπέστη σοβαρό ψυχολογικό πρόβλημα και έφθασε στο σημείο να εγκαταλείψει το
σπίτι γιατί κάθε φορά που τον φέρναμε σ’ αυτό νόμιζε ότι θα ορμήξουν μέσα τα πλήθη».

Λίγο αργότερα, έφθασε καταϊδρωμένος και ο φίλος του πατέρα της. «Κάθησε στα
σκαλοπάτια κλαίγοντας και αναθεματίζοντας την ώρα και τη στιγμή που δεν
μπορούσε να μας σώσει. Όταν κατά τις 5 τα ξημερώματα κηρύχθηκε δήθεν ο
στρατιωτικός νόμος, για να μας “προστατεύσουν”, έβαλαν έξι φαντάρους στην
πόρτα. Τι φοβούνταν, μη σπάσει κανείς τα σπασμένα; Κάποια στιγμή ακούω τους
φαντάρους να μιλάνε μεταξύ τους: “Πιάστε εσείς οι τρεις τη μάνα να τη
βιάσετε”, τους έλεγε ο ένας, “κι εμείς οι τρεις θα βιάσουμε την κόρη”. Δεν
μπορώ να σας πω τι αισθάνθηκα. Δεν ήξερα τι σημαίνει αυτό, νόμιζα ότι ήθελαν
να μας σφάξουν κι άρχισα να στριγκλίζω “μη σφάξετε τη μαμά μου, μη σφάξετε τη
μαμά μου”. Εκείνη τη στιγμή έφθασε ένας Τουρκοκρητικός, που όμως δεν
συμπαθούσε τους Τούρκους κι έβαλε τις φωνές. “Αφήστε τη γυναίκα και το παιδί”,
τους λέει, “τι σας φταίνε; Δεν φτάνει η καταστροφή που προκαλέσατε μέχρι
τώρα;”, και μας πήρε σπίτι του να μας γλιτώσει. Για μία εβδομάδα δεν είχαμε
ούτε να ντυθούμε ούτε να φάμε ούτε παπούτσια να φορέσουμε ούτε τίποτα…».

Ο ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ

Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία, 4.348 καταστήματα καταστράφηκαν εκείνη τη
νύχτα από τον κατευθυνόμενο όχλο, 1.004 σπίτια, 27 φαρμακεία, 21 εργοστάσια,
100 ξενοδοχεία κι εστιατόρια, 73 εκκλησίες, 28 σχολεία, ενώ συλήθηκαν και
πολλοί τάφοι. Όλα αυτά σε ποσοστό 90% ήταν ελληνικά, ενώ καταστράφηκαν και
ορισμένα σπίτια και καταστήματα Αρμενίων και Εβραίων. Δεκαέξι Έλληνες
δολοφονήθηκαν, 32 τραυματίστηκαν σοβαρά και περισσότερες από 2.000 Ελληνίδες
έπεσαν θύματα βιασμών. Οι μεγαλύτερες ζημιές έγιναν σε γειτονιές όπως το
Ετζιρνέ Καπί, η Ψομασιά, το Τοπ Καπί, η Βλάγκα και το Φανάρι.

«Επί τέσσερις μήνες μέναμε στο σπίτι της γιαγιάς μας. Στο δικό μας σπίτι
πήγαμε μετά. Ο πατέρας μου είχε καρφώσει με σανίδες τα παράθυρα και δεν είχαμε
καθόλου φως, γιατί η ζημιά στο δίκτυο ήταν τόσο μεγάλη, που χρειάζονταν πολλά
λεφτά για να φτιαχτεί, που δεν είχαμε. Τελείωσα το Δημοτικό διαβάζοντας με
κεριά και λάμπες. Το ’55, μόλις είχαμε αρχίσει να ορθοποδούμε οικονομικά και
πάνω που είπαμε “αντίο φτώχεια”, αναγκαστήκαμε να το πάρουμε πίσω».

ΠΑΡΑΠΛΑΝΟΥΝ

Εκείνο το καλοκαίρι, σ’ όλους τους δρόμους του Πέρα μπορούσε να ακούσει κανείς
ελληνικά τραγούδια. «Πριν από τα Σεπτεμβριανά χάλαγε ο κόσμος με τους δίσκους
του Καζαντζίδη ­ στους δρόμους, στα ταξί, σε σπίτια τούρκικα, γινόταν χαμός με
τη Ζιγκουάλα, τη Μαντουβάλα και άλλα τέτοια τραγούδια. Ακόμη και τώρα, όποτε
τ’ ακούω, συγκινούμαι γιατί έρχονται στο μυαλό μου όλα αυτά. Κάθε φορά που
ακούγονταν πολλά ελληνικά τραγούδια, μετά γινόταν ένα μπαμ. Το ’60, πριν από
τα γεγονότα με την Κύπρο, το ίδιο έγινε. Είναι η τακτική των Τούρκων, να παραπλανούν».

Η Δέσποινα Ισαακίδη έμεινε αρκετά χρόνια ακόμα στην Κωνσταντινούπολη.
Παντρεύτηκε κι έκανε δύο παιδιά. Το καλοκαίρι του 1971 όλη η Τουρκία
συγκλονιζόταν από τη δράση των φοιτητών που έβαζαν βόμβες. Τρεις Κούρδοι
φοιτητές, που έμεναν στο ισόγειο του σπιτιού, συνελήφθησαν ως βομβιστές και η
οικογένεια ετέθη σε κατ’ οίκον περιορισμό. «Αποφασίσαμε πια να φύγουμε. Μέσα
σε 15 ημέρες διαλύσαμε το σπιτικό μας. Ο γιος μου ήταν τότε νεογέννητος.
Κάναμε άρον άρον τη βάπτιση και ήρθαμε στην Ελλάδα».

Τα ελληνικά σπίτια στην Κωνσταντινούπολη ερήμωσαν σιγά σιγά. «Για μένα», λέει
η Δέσποινα Ισαακίδου, «η άλωση της Πόλης έγινε το ’55. Γιατί ύστερα από εκείνα
τα φριχτά γεγονότα ξεσηκώθηκε η Ρωμιοσύνη, φύγαν όλοι, έγινε ο ξεριζωμός…».