Μπαλαντέρ ή εργαλείο;

Κατά τη δεκαετία του 1980 ο ελληνικός λαός, προσδοκώντας δημοκρατία, δηλαδή
ελευθερίες, κοινωνική δικαιοσύνη, δηλαδή ισότητα και εξωτερική πολιτική
στηριγμένη στην εθνική ανεξαρτησία, επέλεξε για τη διακυβέρνηση του τόπου το
σοσιαλιστικό κόμμα, το ΠΑΣΟΚ, το οποίο πέτυχε και στους τρεις ανωτέρω στόχους.

Ο ΣΤΟΧΟΣ του εκδημοκρατισμού επετεύχθη με τρόπο που ευθυγράμμισε την Ελλάδα με
ό,τι είχε σε επίπεδο δημοκρατίας κατακτήσει ο δυτικός κόσμος. Όσον δε αφορά
τον στόχο της κοινωνικής δημοκρατίας, δηλαδή την απόπειρα ισότητας, αυτός
προσεγγίστηκε, αλλά με τρόπο ανορθολογικό. Δηλαδή, δίχως να εγκαθιδρυθούν
μηχανισμοί αναδιανομής του εθνικού εισοδήματος υπέρ των μη προνομιούχων, έγινε
αυθαίρετη διανομή χρημάτων, που ναι μεν ανακούφισε τους οικονομικώς ασθενείς,
αλλά δεν επέτρεψε την ύπαρξη συνέχειας και συνοχής. Τέλος, σε επίπεδο διεθνές
η Ελλάδα συμβόλισε την ύπαρξή της ως ανεξάρτητης φιλειρηνικής φωνής.
Ταυτόχρονα, όμως, με αυτά τα απολύτως θετικά επιτεύγματα εκδηλώθηκαν και τρία
παθολογικά συμπτώματα: α) παγιώθηκε η αδυναμία του πελατειακού κράτους στην
παροχή υπηρεσιών ποιότητας· β) η έλλειψη εμπειρίας της κοινωνίας ως προς τη
λειτουργία της υπό δημοκρατικές συνθήκες συνέτεινε στη μετατροπή των
δημοκρατικών διαδικασιών σε οιονεί συντεχνιακούς μηχανισμούς· γ) και τέλος,
εκδηλώθηκε με ποικίλους τρόπους η αδιαφορία των παραγωγικών τάξεων για την
εθνική οικονομία. Ως συνέπεια όλων αυτών άρχισε να διαμορφώνεται μια ισχυρή
τάση αποστροφής προς την πολιτική. Ταυτόχρονα, η Ελλάδα ζώντας σε
διεθνοποιημένο πλέον περιβάλλον, ως μέλος των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, του ΝΑΤΟ,
της ΔΕΕ κ.λπ., φαινόταν ανίκανη να ανταποκριθεί στις διεθνείς της υποχρεώσεις.
Με άλλα λόγια, η Ελλάδα δεν μετείχε δυναμικά σε μια προσπάθεια συνδιαμόρφωσης
των όρων της ευρωπαϊκής και της διεθνούς εξέλιξης, αλλά αρκέστηκε σε ρόλο
αμυντικό και παθητικό. Έτσι, κατέστη χώρα μη υπολογίσιμη από τους εταίρους
της, δίχως ουσιαστική επιρροή ούτε καν στον άμεσο περίγυρό της.

Το τέλος της δεκαετίας του ’80 και η αρχή της δεκαετίας του ’90
χαρακτηρίζονται από την κερδοσκοπία της Ν.Δ. πάνω σε όλες τις προηγούμενες
αδυναμίες, καθώς και στο σκάνδαλο Κοσκωτά. Να προστεθεί ότι την έλλειψη
ελληνικού ζωτικού ρόλου στο ευρωπαϊκό και διεθνές περιβάλλον άρχισε να
χρωματίζει και να διέπει ο διεθνής ψίθυρος για τη διαφθορά του πολιτικού μας
συστήματος. Η Ελλάδα δυσφημίστηκε ως χώρος ανάξιος αλλά και διεφθαρμένος,
περιγελάστηκε και περιθωριοποιήθηκε. Στο εσωτερικό της χώρας η διεθνής ντροπή
εισπράχθηκε ταυτόχρονα με τη διάψευση των οραμάτων της περασμένης δεκαετίας
και τη διαχειριστική αδυναμία. Σε επίπεδο πολιτικό η προσδοκία στράφηκε προς
τους ηθικολογούντες και φορείς της διαχειριστικής ελπίδας ανθρώπους της
φιλελεύθερης παράταξης. Όμως, η έλλειψη προετοιμασίας τους, η αποδειχθείσα
διαχειριστική τους ανικανότητα, η κοινωνική τους αναλγησία που υπονόμευσε τις
όποιες διαχειριστικές τους προσπάθειες, η δικαστική διαδρομή του σκανδάλου
Κοσκωτά και η νέα γοητεία του Α. Παπανδρέου στέρησαν τη Ν.Δ. από νομιμοποίηση
κι έφεραν εκ νέου τους σοσιαλιστές στην εξουσία. Ωστόσο, το επιτυχές
διαχειριστικό διάβημα του Α. Παπανδρέου σε επίπεδο ελληνικό και διεθνές
επισκιάστηκε από ζητήματα μικροπολιτικής και νεποτισμού. Η πολιτική
λοιδορήθηκε ως ευτελής λειτουργία. Υγιή και μη τμήματα της ελληνικής κοινωνίας
της γύρισαν την πλάτη.

Η κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ, ωστόσο, είχε ήδη αρχίσει να έχει επιτυχίες. Εντούτοις,
κόμμα και κυβέρνηση βρίσκονταν ενώπιον της ανάγκης να συγκεκριμενοποιηθεί το
νέο πολιτικό τους πρόταγμα. Το κενό ηγεμονίας σε επίπεδο πολιτικών θέσεων και
κεντρικού στόχου έπρεπε να καλυφθεί. Νέος πρωθυπουργός, νέος πρόεδρος του
κόμματος και πάλι νέος πρωθυπουργός, εκλεγμένος από τον λαό αυτή τη φορά, ο Κ.
Σημίτης. Αυτές οι σαφείς εξελίξεις στο επίπεδο της καθημερινής πολιτικής δεν
ήταν τυχαίες. Πιστεύω πως δι’ αυτών εκφράστηκε η αντίδραση της ελληνικής
κοινωνίας και του πολιτικού συστήματος στα προαναφερθέντα προβλήματα και τις
ανάγκες. Η βούληση για αποτελεσματική διαχείριση και οπωσδήποτε ανόρθωση
του εθνικού εγωισμού, στο πλαίσιο του διεθνοποιημένου
περιβάλλοντος στο οποίο λειτουργεί πλέον καθημερινά η Ελλάδα,
συγκροτούν το νέο κοινωνικο-πολιτικό πρόταγμα. Αν σε αυτά
προστεθεί η διεθνής και ελληνική αγωνία των σοσιαλιστών για
τον συνδυασμό αποτελεσματικότητας και κοινωνικής δικαιοσύνης,
το σταυρικό δηλαδή πρόβλημα της παγκόσμιας αριστεράς που
βρίσκεται στην εξουσία, τότε έχουμε μπροστά μας όλο το
πολιτικό ζήτημα που αντιμετωπίζει το σύγχρονο ελληνικό
σοσιαλιστικό κόμμα.

Όπως είναι γνωστό στην πολιτική επικοινωνία, όσο λιγότερες αναφορικές
προτάσεις έχει η απόδοση σε σύνθημα ενός προτάγματος τόσο αυτό γίνεται
λειτουργικότερο. Ο εκσυγχρονισμός, λοιπόν, ως σύνθημα αποτύπωσε,
επικοινωνιακώς εύστοχα, όλα τα προηγούμενα. Ποιο είναι όμως το νόημα του όρου;
Τον τελευταίο καιρό γίνεται μέσα από κάποια σοβαρά κείμενα απόπειρα να
καταγραφεί αυτό το νόημα και η δυναμική του. Προσεκτική, όμως, ανάγνωση των
κειμένων αποκαλύπτει ότι στο σκεπτικό των συγγραφέων ο εκσυγχρονισμός ως όρος
κυριαρχεί σε βαθμό μάλιστα τέτοιο, ώστε να ταυτίζεται ή να συγχέεται με άλλους
σημαντικότερους όρους, όπως ο εκδημοκρατισμός ή η κοινωνική δικαιοσύνη. Θέλω
εδώ να διευκρινίσω τα εξής: η δημοκρατία και η κοινωνική δικαιοσύνη αποτελούν
τις θεμελιώδεις συνιστώσες των κρατικών σχηματισμών όπως ο δικός μας. Διεθνώς
δεν έχει ακόμη εντοπισθεί το υποκατάστατό τους. Ο διεθνής διάλογος τόσο στους
φιλελεύθερους όσο και στους σοσιαλιστές αποδεικνύει του λόγου αυτού το αληθές.
Επί πλέον, τα συνταγματικά κείμενα αποδεικνύουν πως στην Ελλάδα όροι
νοηματικώς συγγενείς με τον εκσυγχρονισμό χρησιμοποιούνται από την εποχή του
Καποδίστρια για να αποδώσουν την ανάγκη προσαρμογής της χώρας στους δυτικούς
θεσμούς, που εδώ πολλές φορές μόνο κατ’ όνομα υπήρχαν (π.χ. η Ελλάδα ήταν μία
από τις πρώτες κοινοβουλευτικές δημοκρατίες του κόσμου, παρ’ όλες τις
ιδιόμορφες κοινωνικές της δομές). Κατά την άποψή μου,
λοιπόν, ο εκσυγχρονισμός δεν υποδηλώνει την εφεύρεση ενός
ιδεολογικού μπαλαντέρ αλλά ούτε και αποδίδει απλή προσφυγή σε
διαδικασίες τεχνοκρατικού περιεχομένου. Ως πρόταγμα για το
τέλος αυτής της δεκαετίας και για το πρώτο μισό της
επομένης καταδεικνύει την ανάγκη ολοκλήρωσης των θεσμικών
ελλειμμάτων της χώρας, καθώς και την ανάγκη να
δημιουργηθούν οι προϋποθέσεις ώστε η Ελλάδα να αποκτήσει το
δικό της ιδιαίτερο στίγμα στη σύγχρονη πολιτική γεωγραφία
που κυριολεκτικά βιώνει τη διεθνοποίηση. Με άλλες
λέξεις, ο όρος αυτός νοηματοδοτεί την ανάγκη ολοκλήρωσης
των διαδικαστικών και εργαλειακής φύσης καθυστερήσεων της
χώρας (στην εκπαίδευση, την υγεία, τη διοίκηση,
τις οικονομικές και κοινωνικές δομές, το
συγκοινωνιακό δίκτυο) και συνεπώς υποδηλώνει ότι ως
στόχος, όταν επιτευχθεί, θα εξαντλήσει και θα
δώσει τέλος στη διαδικασιολογία. Παράλληλα, όμως, ως
πολιτικός στόχος που σηματοδοτεί και νοηματοδοτεί
δραστηριότητες που κατευθύνονται από ένα ζωντανό σοσιαλιστικό
κόμμα, υπόσχεται την απελευθέρωση των
εγκλωβισμένων σήμερα ζωτικών δυνάμεων προς τη βαθύτερη
προοπτική της ισότητας και της ελευθερίας.

Την ελληνική πραγματικότητα και τις ανάγκες της, τις οποίες όροι και συνθήματα
προσπαθούν να αποδώσουν, συγκροτούν τα εξής: α) Η κοινωνία μας έχει σοβαρά
προβλήματα. Η ανεργία αρχίζει να γίνεται αισθητή, αφού οι αντοχές της
παραοικονομίας φαίνεται να ξεπερνιούνται· η κατοικία, ως πρόβλημα, αφορά το
30% του λαού, ενώ ένα 20% ζει σε συνθήκες φτώχειας. β) Ένα σύνολο
κοινωνικο-πολιτικών δυνάμεων (αεριτζήδες, νέοι κομματάρχες) συγκροτούν το
παλαιό, που αντιστέκεται στην εξέλιξη. γ) Οι χιλιοειπωμένες καθυστερήσεις στη
διοίκηση, την εκπαίδευση, την οικονομία, την υγεία αποτελούν την κύρια πηγή
της μιζέριας και της διαδικασιολογίας. Παράλληλα, όμως, με αυτά τα αρνητικά,
διακρίνονται πλέον διά γυμνού οφθαλμού και: αα) ο δημιουργικός εθνικός
εγωισμός των Ελλήνων που έχει τις ρίζες του, συνειδητά ή ανεπίγνωτα, στο
παρελθόν και ο οποίος νοηματοδοτεί τους νεωτερισμούς και οπωσδήποτε εμβαπτίζει
(και αναβαθμίζει) στην έννοια της πατρίδας και της εθνικής ταυτότητας κάθε
εκσυγχρονιστική προσπάθεια, καθώς και την καθημερινή διεθνή δραστηριότητα της
χώρας. Η σύγχρονη Ελλάδα δεν κοιτάει προς το Βέλγιο, αφού η ίδια μπορεί να
καταστεί πρότυπο· η Ελλάδα, ως πατρίδα, δεν είναι αντίβαρο στη διεθνοποίηση
και την Ενωμένη Ευρώπη, αλλά αποτελεί κρίσιμη συνιστώσα αυτής της διαδικασίας.
ββ) Οι ευρύτατοι και, πολλοί πλέον, δυναμικοί κοινωνικοί θύλακες: στην
επιστήμη, στις επιχειρήσεις, στην τέχνη, στον αθλητισμό, στην επικοινωνία
συναντά κανείς ολοένα και συχνότερα ανθρώπους ζηλευτούς και καταστάσεις
προωθημένες που κάποιες φορές διεκδικούν με αξιώσεις τις πρώτες θέσεις της
παγκόσμιας κοινωνίας. Οι ανάγκες μας λοιπόν, αλλά και η
εθνική μας υπερηφάνεια, που προκύπτει και λόγω κληρονομιάς,
αλλά και λόγω της συχνά αξιόλογης
δραστηριότητάς μας, πιέζουν προς την πραγμάτωση του
εκσυγχρονισμού, δηλαδή την εξαφάνιση της μιζέριας και την
υπέρβαση της διαδικασιολογίας, ως προσχήματος
πολιτικής. Και είναι σαφές ότι αυτή η διαδικασία θα λειτουργήσει
καταλυτικά προς δύο κατευθύνσεις. Η πρώτη αφορά τη διαμόρφωση του
σύγχρονου ελληνικού δημόσιου χώρου, που θα ευνοεί τη
δημιουργία. Η δεύτερη αφορά το πολιτικό υποκείμενο, τους σοσιαλιστές εν
προκειμένω: θα εγκαθιδρυθεί επιτέλους μια ζωντανή σχέση
ανάμεσα στην πολιτική και τα δυναμικά και πρωτοπόρα κομμάτια της
κοινωνίας. Και έτσι θα έχει δημιουργηθεί ο βασικός όρος για να ξεφύγει
η πολιτική από τα όρια της απλής διαχείρισης: θα έχει δημιουργηθεί η
επιθυμία και ίσως η αγωνία για κάτι σημαντικότερο, για ένα
ιδεολογικό πέταγμα, για μια νέα συνολική κοινωνικο-πολιτική
πρόταση από την πλευρά των σοσιαλιστών, που θα αγκαλιάζει
ολόκληρη την κοινωνία. Σε αυτή την πορεία δεν περισσεύει κανείς.