1000 – 2000 Οι μεγάλες στιγμές της χιλιετίας που φεύγει

Τώρα θα μου πείτε: χριστιανέ μου, ακόμη δεν αποχαιρετήσαμε καλά-καλά το 1997
κι εσύ θέλεις να αρχίσουμε τις ανασκοπήσεις του αιώνα και της χιλιετίας; Ακόμη
δεν έχουμε συνηθίσει να αλλάζουμε το τελευταίο ψηφίο της χρονιάς κι εσύ θέλεις
να μας φέρεις αντιμέτωπους με τον εφιάλτη να πρέπει να αλλάζουμε και τα
τέσσερα; Θα συμφωνήσετε όμως ότι το δικό μου «λάθος» είναι λιγότερο σοβαρό από
εκείνο που θα διαπραχθεί τη νύχτα της 31ης Δεκεμβρίου 1999 προς 1η Ιανουαρίου
2000: να γιορταστεί δηλαδή η αλλαγή της χιλιετίας έναν ακριβώς χρόνο νωρίτερα.
Επιπλέον, αν πιστέψουμε τον Ιταλό αστρονόμο Τζιοβάνι Μπαράτα, ο Χριστός
γεννήθηκε 12 χρόνια νωρίτερα απ’ ό,τι νομίζουμε. Σύμφωνα με τους υπολογισμούς
του, που βασίστηκαν σε πολυετείς μελέτες βιβλικών πηγών, μόλις μπήκαμε στο
2010. Άρα, η σημερινή ανασκόπηση όχι μόνο δεν είναι πρόωρη, αλλά θα έπρεπε να
έχει γίνει δέκα χρόνια νωρίτερα… Και όλα αυτά, βέβαια, αφορούν τους
Χριστιανούς ­ γιατί στο Ισραήλ η φετινή χρονιά είναι το 5759 και στην Ιαπωνία,
το Χεϊσέι 10. Αυθαίρετες λοιπόν οι ημερομηνίες. Αυθαίρετες και οι επιλογές των
σημαντικότερων γεγονότων και προσώπων. Μόνες αντικειμενικές είναι οι
στατιστικές. Όπως, για παράδειγμα, ότι ο πληθυσμός της ανθρωπότητας αυξήθηκε
τα χίλια τελευταία χρόνια από 300 εκατομμύρια σε 5,9 δισεκατομμύρια. Ή ότι το
προσδόκιμο ζωής αυξήθηκε την ίδια περίοδο από τα 30 χρόνια στα 62. Η Ευρώπη
του 1001 δεν είχε καμιά σχέση με τη σημερινή. Η ελληνορωμαϊκή πνευματική και
τεχνική κληρονομιά είχε χαθεί και η γνώση ήταν περιορισμένη στα μοναστήρια. Οι
ευγενείς και οι αστοί είχαν μεν αρχίσει να διαβάζουν, αλλά τα βιβλία ήταν
λιγοστά. Μεγάλη πνευματική ανάπτυξη γνώριζε αντίθετα ο ισλαμικός κόσμος.
Αξιοποιώντας μεταφράσεις αρχαίων ελληνικών κειμένων αλλά και τις προόδους της
γειτονικής Κίνας στην ιατρική και τις τέχνες, Άραβες διανοητές άνοιξαν νέους
δρόμους στην ιατρική, τα μαθηματικά και τη φυσική. Στην αρχή της χιλιετίας, ο
Πέρσης φιλόσοφος Ιμπν-Σίνα ανακάλυψε ότι η φυματίωση είναι μεταδοτική. Η
ανακάλυψη αυτή έκανε όμως εκατό χρόνια για να φθάσει στην Ευρώπη. Η ροή των
πληροφοριών από την Ασία, την Αφρική και τη Λατινική Αμερική προς την Ευρώπη
ήταν αργή ή ανύπαρκτη. Οι Τολτέκοι έκτιζαν τεράστιες πυραμίδες στο Μεξικό,
αλλά ελάχιστοι γνώριζαν την ύπαρξή τους. Ο Λέιφ Έρικσον διέπλευσε την απόσταση
από τη Γροιλανδία μέχρι τη Βόρεια Αμερική, αλλά η είδηση δεν διέσχισε ποτέ τα
σύνορα της Σκανδιναβίας.

Η αίθουσα παρατήρησης του Γαλιλαίου στη Φλωρεντία

Πώς φθάσαμε από εκείνους τους πολιτισμούς, που στηρίζονταν κυρίως στη
θρησκεία, στην εποχή του Internet; Κατά το περιοδικό LIFE, που σ’ ένα ειδικό
του τεύχος έκανε μια πολύ ενδιαφέρουσα ιστορική αναδρομή της δεύτερης
χιλιετίας, το γεγονός που σφράγισε αυτή την περίοδο ήταν η εκτύπωση της Βίβλου
από τον Ιωάννη Γουτεμβέργιο, το 1455. Ο Γερμανός τεχνίτης δεν εφηύρε την
τυπογραφία, η οποία είχε ανακαλυφθεί στην Κίνα του 8ου αιώνα. Δεν εφηύρε τα
κινητά τυπογραφικά στοιχεία (το είχε κάνει πολύ πριν από αυτόν, γύρω στο 1040,
ο Κινέζος τυπογράφος Πι Σενγκ) ούτε καν τα κινητά μεταλλικά τυπογραφικά
στοιχεία (τα είχαν εφεύρει οι Κορεάτες τον 14ο αιώνα). Αυτό που κατασκεύασε ο
Γουτεμβέργιος ήταν το πρώτο δυτικό σύστημα τυπογραφίας με κινητά τυπογραφικά
στοιχεία που λειτούργησε σωστά και αποτελεσματικά. Λειτούργησε τόσο καλά, ώστε
μέχρι το 1500 είχαν ήδη τυπωθεί και κυκλοφορούσαν κάπου μισό εκατομμύριο
βιβλία. Λειτούργησε τόσο αποτελεσματικά, ώστε έμεινε αναλλοίωτο επί 350
περίπου χρόνια.

Το αριστούργημα του Γουτεμβέργιου ήταν η Βίβλος των 42 γραμμών, που βρίσκεται
σήμερα στο Μουσείο Γουτεμβέργιου στο Μάιντς. Δεν μπόρεσε όμως να το
αξιοποιήσει οικονομικά, αφού το 1455 ο χρηματιστής Γιόχαν Φουστ που του είχε
δανείσει 800 γκίλντερ κέρδισε μία δίκη εις βάρος του και απέκτησε τον έλεγχο
όλου του εκτυπωτικού του υλικού.

Λουί Παστέρ

Στη δεκάδα των σημαντικότερων γεγονότων της χιλιετίας περιλαμβάνονται ακόμη ­
πάντα σύμφωνα με το LIFE ­ η συνάντηση του Χριστόφορου Κολόμβου με την
Αμερική, το 1492, που οδήγησε στη δημιουργία ενός νέου, οικουμενικού
πολιτισμού. Η «εξέγερση» του Λούθηρου, με τις 95 θέσεις που συνέταξε και
θυροκόλλησε στην εκκλησία των Αγίων Πάντων, στις 31 Οκτωβρίου 1517. Η έναρξη
της Βιομηχανικής Επανάστασης, με την ατμομηχανή που τελειοποίησε ο Τζέιμς Βατ
το 1769. Η παρατήρηση των δορυφόρων του Δία από τον Γαλιλαίο, το 1610.

Η ανακάλυψη του μικροβίου που προκαλεί τη φυματίωση από τον Γερμανό επιστήμονα
Ρόμπερτ Κοχ, το 1882. Η χρησιμοποίηση για πρώτη φορά πυρίτιδας σε όπλα από την
κινεζική δυναστεία Σονγκ, γύρω στο 1100. Η διακήρυξη της ανεξαρτησίας των 13
Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής, το 1776. Η άνοδος του Χίτλερ στην εξουσία, το
1933. Και η πρώτη αναφορά στη ναυτική πυξίδα από τον Κινέζο Τσου Γιου, το 1117.

Μια απλή παρατήρηση αρκεί για να διαπιστώσει κανείς ότι ο 20ός αιώνας
εκπροσωπείται αποκλειστικά σ’ αυτό το «τοπ-τεν» από έναν παρανοϊκό δικτάτορα
που μετέτρεψε τη γενοκτονία σε πολυεθνική βιομηχανία, προκαλώντας τον θάνατο
17 εκατομμυρίων στρατιωτών και 60 εκατομμυρίων αμάχων. Η σχετική σπουδαιότητα
του αιώνα μας στο πλαίσιο αυτής της χιλιετίας είναι λοιπόν μικρή. Στην αμέσως
επόμενη δεκάδα περιλαμβάνονται μόλις τρία γεγονότα του 20ού αιώνα: η πρώτη
εκπομπή της τηλεόρασης (1928), η εκτόξευση των ατομικών βομβών στη Χιροσίμα
και το Ναγκασάκι (1945) και η κατασκευή του πρώτου αυτοκινήτου «για τις μάζες»
από τον Χένρυ Φορντ (1908).

Και πρέπει να φθάσουμε στην 99η θέση για να συναντήσουμε, προτελευταίο και
καταϊδρωμένο, έναν «λευκό τραγουδιστή με φωνή μαύρου», τον Έλβις Πρίσλεϋ
φυσικά, που το 1954 τραγούδησε το πρώτο του τραγούδι: ήταν το «Thats All Right
Mama», και το αφιέρωσε στη μητέρα του για τα γενέθλιά της. Εκείνο τον χρόνο θα
γεννιόταν το ροκ-εντ-ρολ, που μεταξύ άλλων θα έδινε στη Βρετανία τον πρώτο
ροκ-εντ-ρολ ιππότη, τον Σερ Πωλ ΜακΚάρτνεϋ, και στις Ηνωμένες Πολιτείες τον
πρώτο ροκ-εντ-ρολ πρόεδρο: τον Μπιλ Κλίντον.

Λούθηρος

Κανείς από τους δύο δεν περιλαμβάνεται στα 100 πρόσωπα που σημάδεψαν τη
χιλιετία. Η επιλογή είναι κι εδώ αυθαίρετη ­ οπωσδήποτε όμως πιο αντικειμενική
από τον διαγωνισμό του περιοδικού ΤΙΜΕ για την ανάδειξη της Προσωπικότητας του
Αιώνα. Οι Τούρκοι θεώρησαν πως παρουσιαζόταν μπροστά τους μια μοναδική
ευκαιρία να εξαπολύσουν τον προπαγανδιστικό τους μηχανισμό και, με προτροπή
του προέδρου Ντεμιρέλ και του Τύπου, άρχισαν να ψηφίζουν μαζικά υπέρ του Κεμάλ
Ατατούρκ. Στην κατηγορία «Ήρωες και Τυχοδιώκτες», ο Κεμάλ προηγείται άνετα με
πάνω από 1.200.000 ψήφους και ποσοστό 53%, έναντι 371.000 ψήφων του Νέλσον
Μαντέλα και 233.000 ψήφων του Γιούρι Γκαγκάριν. Στην κατηγορία «Ηγέτες και
Επαναστάτες» υπολείπεται του Ουίνστον Τσώρτσιλ κατά 10.000 ψήφους. Μόνο στις
κατηγορίες των Καλλιτεχνών, των Τιτάνων και των Επιστημόνων δεν είναι πρώτος ο
Κεμάλ. Οι υπεύθυνοι του αμερικανικού περιοδικού τραβούν τα μαλλιά τους.

Χριστόφορος Κολόμβος

Κι εμείς, αντί να διασκεδάσουμε με την αφέλεια των γειτόνων, αποφασίσαμε να
μπούμε με τη σειρά μας στο παιχνίδι. Ο μόνος τρόπος να αποφύγουμε μια νέα
εθνική ήττα ­ είπαν κάποιοι υπερπατριώτες ­ είναι να ψηφίσουμε κι εμείς μαζικά
τον Τσώρτσιλ, αφού είναι ο μόνος που μπορεί να τα βάλει με τον ιδρυτή της
Τουρκικής Δημοκρατίας. Ξεχνάμε ότι η τελική επιλογή, που θα ανακοινωθεί στις
31 Δεκεμβρίου 1999, ανήκει στο ΤΙΜΕ ­ που μπορεί να έχει πολλά ελαττώματα,
αλλά ασφαλώς γνωρίζει την αίσθηση του γελοίου.

Τόμας Έντισον

Προς το παρόν, πάντως, μπορούμε να κοιμόμαστε ήσυχοι: για το περιοδικό LIFE,
το πρόσωπο που άλλαξε περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο τον ρου της ιστορίας
των χιλίων τελευταίων ετών δεν είναι ο Κεμάλ, αλλά ο Τόμας Έντισον. Χάρις σ’
αυτόν, η χιλιετία που άνοιξε υπό το φως των λαμπάδων θα κλείσει εν μέσω
λαμπρού φωτός. Δεύτερος έρχεται ο Χριστόφορος Κολόμβος και ακολουθούν ο
Λούθηρος, ο Γαλιλαίος, ο Λεονάρντο ντα Βίντσι, ο Ισαάκ Νεύτων, ο Μαγγελάνος, ο
Λουί Παστέρ, ο Δαρβίνος και ο Τόμας Τζέφερσον.

Πρέπει να φθάσουμε στη μέση σχεδόν του καταλόγου, για την ακρίβεια στην 41η
θέση, για να συναντήσουμε μια γυναίκα: την Αγγλίδα Φλόρενς Νάιτινγκεϊλ, που
θεμελίωσε το επάγγελμα των αδελφών νοσοκόμων. Άλλες εννέα μόλις γυναίκες θα
βρουν τη θέση τους σ’ αυτό το πάνθεον. Ένδειξη προκατάληψης των υπευθύνων της
έρευνας; Η αντανάκλαση της κοινωνικοπολιτικής πραγματικότητας αυτής της
χιλιετίας όπου ­ όπως σημείωσε η Βιρτζίνια Γουλφ ­ οι γυναίκες αποτέλεσαν σε
μεγάλο βαθμό «τον καθρέφτη μέσα από τον οποίο η εικόνα των ανδρών
παρουσιαζόταν σχεδόν διπλάσια της πραγματικής»;

Η χιλιετία είναι λοιπόν ανδροκρατική, αλλά και ευρωκεντρική: μόλις οι 17 από
τους 100 πρωταγωνιστές της δεν έχουν ευρωπαϊκές ρίζες. Το εμφανέστερο ιστορικό
κίνημα αυτής της περιόδου υπήρξε η άνοδος της Δύσης ­ χάρη στην τεχνολογία και
τις ιδέες, βέβαια, που δανείστηκε από άλλους λαούς.

Ποιες ήταν αυτές οι ιδέες; Δύσκολο έργο η ανθολόγησή τους. Τα βρετανικά λεξικά
Harper Collins και η εφημερίδα «Τάιμς» ανέλαβαν μια λιγότερο φιλόδοξη
πρωτοβουλία: να συγκεντρώσουν τις 100 λέξεις που υποτίθεται πως χαρακτήρισαν
τα 100 τελευταία χρόνια. Από τον κατάλογο αυτό θα μπορούσε ίσως να αναδειχθεί
η «λέξη του αιώνα». Και στη συνέχεια να γίνει το ίδιο και για τους
προηγούμενους αιώνες.

Ο κατάλογος συντάχθηκε, αλλά προκάλεσε μεγάλες αντιδράσεις. Αν λέξεις όπως
τζαζ (για το 1909), ρομπότ (1920), τηλεόραση (1926), πενικιλίνη (1929), ΝΑΤΟ
(1950), μπικίνι (1965) συναντούν τη γενική ομοφωνία, δεν συμβαίνει το ίδιο με
άλλες, λιγότερο προφανείς επιλογές. Πώς είναι δυνατόν ­ διερωτώνται
γλωσσολόγοι, ιστορικοί και λεξικογράφοι ­ να υποστηρίζεται ότι το 1912
χαρακτηρίζεται από τη λέξη «σχιζοφρένεια» όταν εκείνη τη χρονιά βυθίστηκε ο
Τιτανικός; Γιατί να επιλεγεί το πολωνικό συνδικάτο Αλληλεγγύη ως η
χαρακτηριστικότερη λέξη του 1980 και όχι τα «Ρηγκανόμικς», η οικονομική
επανάσταση δηλαδή που ξεκίνησε ο Ρόναλντ Ρήγκαν; Το γεγονός που σημάδεψε το
1982 ήταν η εφεύρεση του CD ή μήπως η κατασκευή του γαλλικού πυραύλου
θαλάσσης-αέρος Εξοσέτ που αποδείχθηκε αποφασιστικής σημασίας στον πόλεμο των Φώκλαντ;

Από τη διαμάχη αυτή αντιλαμβάνεται κανείς τι θα γινόταν αν κάποιος αναλάμβανε
να επεξεργαστεί το Λεξικό της Χιλιετίας. Να επαναλάβουμε λοιπόν αυτό που
είπαμε στην αρχή: οι επιλογές γεγονότων, προσώπων και λέξεων που σημαδεύουν
μια ιστορική περίοδο είναι εξίσου αυθαίρετες με τον καθορισμό αυτής της
περιόδου. Τα κριτήρια που χρησιμοποιούνται είναι πολλά και οι υποκειμενικοί
παράγοντες παίζουν συχνά αποφασιστικό ρόλο. Τα επετειακά αφιερώματα δεν είναι
έτσι παρά μια αφορμή για έναν ευρύτερο προβληματισμό. Δεν θέλουν να δώσουν
«γραμμή» ­ αλλά να ανοίξουν συζητήσεις.