ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Αντισυνταγματικές διαφωνίες

Από το 1989, όταν τελείωσε η δεκαπενταετία διακυβέρνησης της χώρας από τους
χαρισματικούς πρωθυπουργούς Κ. Καραμανλή και Α. Παπανδρέου, άλλαξε άρδην ο
τρόπος λειτουργίας του Υπουργικού Συμβουλίου (Υ.Σ.).

Αυτή η αλλαγή εξακολούθησε να διαμορφώνεται και τη διετία 1993-95 όταν
πρωθυπουργός ήταν ο Α. Παπανδρέου, δίχως όμως την παλαιά του ισχύ.

Οι αλλαγές στη λειτουργία της κυβέρνησης από το 1989 είναι δύο: η πρώτη αφορά
τη συλλογική της λειτουργία, η οποία επί δεκαπέντε χρόνια (1974-89) ήταν
ανύπαρκτη. Γι’ αυτήν όμως τη θετική αλλαγή, δηλαδή για τη δυνατότητα
συλλογικής λειτουργίας ενός σύγχρονου Υ.Σ., θα μιλήσουμε σε άλλη στιγμή. Το
σημερινό άρθρο θα σταθεί σε μία δεύτερη αλλαγή, αρνητική αυτήν τη φορά, που
συγκροτείται από την έλλειψη της ενιαίας έκφρασης του Υ.Σ. Σύμφωνα με το
Σύνταγμα και τη διεθνή εμπειρία από τη λειτουργία των κυβερνήσεων, τρεις είναι
μόνον οι τρόποι με τους οποίους εκφράζεται η κοινοβουλευτική κυβέρνηση.

α. Ο δημόσιος λόγος του προέδρου της, δηλαδή του πρωθυπουργού

β. Τα κυβερνητικά ανακοινωθέντα και

γ. Οι συνεντεύξεις και οι δηλώσεις του εκπροσώπου Τύπου της κυβέρνησης.

Μετά το 1989, ωστόσο, η ανωτέρω συνταγματική επιταγή (άρθρα 82, 84 και 85 του
Σ.) και η κατά τα ανωτέρω δεοντολογία λειτουργίας των κοινοβουλευτικών
κυβερνήσεων στη χώρα μας μονίμως ανατρέπεται. Από αυτήν εδώ τη στήλη έχω ήδη
επισημάνει το γεγονός το 1991 (άρνηση Έβερτ να προσυπογράψει κανονιστικές
πράξεις) και το 1994 (δηλώσεις υπουργών αντίθετες με τις αποφάσεις της
κυβέρνησης και του πρωθυπουργού). Ατυχώς αυτή η αρνητική πρακτική συνεχίζεται
και σήμερα και είναι το πρόσφατο παράδειγμα δημόσιου λόγου κυβερνητικού
στελέχους, που ήλθε σε αντίθεση με την πρακτική και τις επιλογές της
κυβέρνησης. Με την ευκαιρία αυτή διατυπώνω εκ νέου τη συνταγματική επιταγή που
αφορά τη λειτουργία της κυβέρνησης, στην οποία ενσωματώνεται απολύτως η
διεθνής κοινοβουλευτική εμπειρία.

Α. Η κοινοβουλευτική κυβέρνηση λειτουργεί υπό το συνταγματικό καθεστώς της
συλλογικής λειτουργίας και της συλλογικής ευθύνης. Αυτό σημαίνει, ότι οι
αποφάσεις λαμβάνονται συλλογικά και η ευθύνη γι’ αυτές αναλαμβάνεται από όλα
τα μέλη του Υ.Σ. Αν κάποιο μέλος διαφωνεί, η διαφωνία εκδηλώνεται μόνο στο
εσωτερικό της κυβέρνησης· ακόμη και στις περιπτώσεις όπου μία κυβερνητική
επιλογή δεν έχει συζητηθεί στο Υ.Σ., αλλά η σχετική πρωτοβουλία ανελήφθη από
την πρωθυπουργό. Το διαφωνούν μέλος της κυβέρνησης ή αναμένει τη συνεδρίαση
του Υ.Σ. για να αποτυπώσει τη διαφωνία του, ή βρίσκει άλλους τρόπους
επικοινωνίας με τον πρωθυπουργό. Δίχως να τροφοδοτεί τη δημοσιότητα.

Β. Ενώ οι περισσότερες κρατικές δραστηριότητες και λειτουργίες γίνονται υπό το
συνταγματικώς επιβαλλόμενο καθεστώς της δημοσιότητας, η λειτουργία της
κυβέρνησης οφείλει να καλύπτεται από την προστασία του απορρήτου. Το απόρρητο
αυτό εξειδικεύτηκε κανονιστικώς από τον ισχύοντα κανονισμό λειτουργίας του
Υ.Σ.· κι αυτό διότι οι κυβερνητικές αποφάσεις πολλές φορές είναι δυσάρεστες
και δεν πρέπει ο υπουργός να λειτουργεί υπό τον φόβο του πολιτικού κόστους.

Γ. Αν ένα μέλος της κυβέρνησης διαφωνεί με χειρισμούς ή επιλογές της και αφού
εκθέσει στο εσωτερικό της τις απόψεις του και δεν κατορθώσει να πείσει, τότε
έχει αποκλειστικά και μόνο δύο επιλογές: ή να παραιτηθεί ή να παραμείνει. Στη
δεύτερη αυτή περίπτωση αναλαμβάνει πλήρη την πολιτική ευθύνη για τις
κυβερνητικές επιλογές και, συνεπώς, δεν του επιτρέπεται να δηλώνει ότι
διατηρεί τις δικές του απόψεις. Η πρακτική σημασία όλου αυτού του
συνταγματικού τρόπου λειτουργίας της κυβέρνησης σημαίνει, ότι αν η Βουλή
αποφασίσει να μεμφθεί την κυβέρνηση, η μομφή καταλαμβάνει όλα της τα μέλη και
είναι αδιάφορο εάν ένας υπουργός διαφώνησε ή συμφώνησε με τις επιλογές της.

Δ. Οι μόνες περιπτώσεις όπου κοινοβουλευτική κυβέρνηση απεδέχθη τον δημόσιο
λόγο της μειοψηφίας, αποτυπώθηκαν στη λειτουργία του αγγλικού Υ.Σ. δύο μόνο
φορές. Εκεί όμως κατά τη συγκρότηση πολυκομματικών κυβερνήσεων συνεφωνήθη να
επιτραπούν οι δημόσιες διαφωνίες όσον αφορά τα οικονομικά και μόνο θέματα.
Πρόκειται για τις γνωστές στη συνταγματική πρακτική περιπτώσεις των
«agreements to differ».

Ε. Για όλα τα κοινοβουλευτικά κράτη όλα τα ανωτέρω εξυπηρετούν μία αδήριτη,
πασίδηλη και απόλυτα παραδεκτή ανάγκη: να διακυβερνάται αποτελεσματικά ο
τόπος. Το επίπεδο δε της κριτικής είναι διπλό. Όσον αφορά το κράτος η
ελέγχουσα Βουλή, όσον δε αφορά την κοινωνία το κυβερνητικό κόμμα.

Ο Ανδρέας Ν. Λοβέρδος είναι αναπληρωτής καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου στο
Πάντειο Πανεπιστήμιο.