ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Εν σκιά θανάτου

Με την κατάργηση της θανατικής ποινής το 1993, φάνηκε ότι η φρικαλέα αυτή
πρακτική ανήκε πλέον, για τη χώρα μας, στο παρελθόν. Αλλά η συζήτηση για την
επαναφορά της έχει αρχίσει. Δεν θα ασχοληθώ εδώ με τους «61». Θα σχολιάσω όμως
τα επιχειρήματα δύο συναδέλφων: του Α. Λοβέρδου και του Θ. Λιανού.

Ο κ. Λοβέρδος θεμελιώνει σε τέσσερα επιχειρήματα την «επιστημονική θέση» (;)
για επαναφορά της θανατικής ποινής.

1. «Η επιβολή της θανατικής ποινής δεν απαγορεύεται από το Σύνταγμα».
Το τυπικό αυτό επιχείρημα στερείται αξίας. Αντιστρέφοντάς το, θα μπορούσε
κανείς να απαιτήσει τον εξανθρωπισμό του Συντάγματος με ρητή διάταξη που θα
απαγορεύει τη θανατική ποινή. Επίσης ο κ. Λοβέρδος σημειώνει ότι το 6ο
Πρωτόκολλο της Σύμβασης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (1950) απαγορεύει τη
θανατική ποινή. Αλλά, προσθέτει, η Ελλάδα δεν το έχει υπογράψει. Τόσο το
χειρότερο λοιπόν για τη χώρα μας.

2. Η θανατική ποινή πρέπει να επανέλθει, προκειμένου να προστατευθούν
«υπέρτατα αγαθά, όπως η ανθρώπινη ζωή και αξιοπρέπεια». Η αντίφαση του
συλλογισμού είναι προφανής: σκοτώνεις προκαταβολικά, για να σώσεις ζωές. Αλλά
η θανατική ποινή λειτουργεί πράγματι αποτρεπτικά; Ο κ. Λοβέρδος καταθέτει ένα
«ακλόνητο στατιστικό δεδομένο»: Στη Γαλλία, μεταξύ 1970 και 1980, είχαμε μόνο
5 δολοφονίες ανηλίκων. Μεταξύ 1984 και 1993, μετά την κατάργηση της θανατικής
ποινής, είχαμε 84 δολοφονίες. (Και ο κ. Λιανός προσθέτει ότι οι δολοφονίες
ανηλίκων αυξήθηκαν στη Γαλλία κατά 17 φορές!). Από καθαρά στατιστική άποψη, το
επιχείρημα είναι αναξιόπιστο, όχι μόνο λόγω του μεγέθους του «δείγματος», αλλά
και διότι αφορά μόνο μία κατηγορία εγκλημάτων και μία μόνο χώρα. Οι διεθνείς
στατιστικές, εξάλλου, θεμελιώνουν το γεγονός ότι η διατήρηση της θανατικής
ποινής δεν μειώνει την εγκληματικότητα. Στις ΗΠΑ, π.χ., 38 Πολιτείες
εφαρμόζουν τη θανατική ποινή. Παρά ταύτα, σε πέντε μόνον από αυτές, 1.500
κατάδικοι περιμένουν να θανατωθούν.

3. Η θανατική ποινή, κατά τον κ. Λοβέρδο, έρχεται να εξισορροπήσει τη
σκληρότητα ορισμένων εγκλημάτων. Κατά τον κ. Λιανό, εξάλλου, «η ποινή αποδίδει
δικαιοσύνη και αποκαθιστά την ισορροπία στην ψυχή όσων υπέφεραν από το
έγκλημα». Αλλά η εκτέλεση του δολοφόνου αποτελεί πράξη απόδοσης δικαιοσύνης, ή
εκδίκησης χωρίς νόημα; Εδώ θα επικαλεσθώ τη γνώμη ενός ειδικού, του καθηγητή
Γ. Πανούση: «Η εκτέλεση αποτελεί μια εκδίκηση χωρίς δικαιοσύνη. Ή, καλύτερα,
συνιστά την υπέρτατη ανηθικότητα της ανθρώπινης δικαιοσύνης, αφού ­
σκοτώνοντας ­ παραβιάζει τον ίδιο νόμο που υποτίθεται ότι υπερασπίζεται».

4. Κατά τον κ. Λοβέρδο, η θανατική ποινή «μειώνει τις περιπτώσεις
αυτοδικίας και βοηθά να γίνει αποδεκτή η αρχή της επιείκειας». Το επιχείρημα
περί αυτοδικίας είναι ισχυρό, δοθέντος ότι τα περιστατικά αυτά είναι
σπανιότατα. Όσο για την αρχή της επιείκειας, ομολογώ ότι δεν καταλαβαίνω πώς
συνδυάζονται οι εξ ορισμού αντιφατικές έννοιες του θανάτου και της επιείκειας.

Τα επιχειρήματα, τα οποία επεχείρησα να σχολιάσω, είναι επιφανειακά, πέρα από
την ψυχρή λογική που τα διέπει, για δύο λόγους:

1. Όπως μαρτυρούν οι στατιστικές, και όπως υποστηρίζει ο κ. Πανούσης,
«με το αίμα και τον φόβο του θανάτου ποτέ κανείς (άνθρωπος ή λαός) δεν
διαπαιδαγωγήθηκε και κανένα κοινωνικό φαινόμενο δεν εξέλιπε». Κύριες πηγές της
εγκληματικότητας είναι, όπως σημείωσα, η φτώχεια, η αμάθεια, η διάλυση των
οικογενειακών και των κοινωνικών σχέσεων, ο ανταγωνιστικός χαρακτήρας των
κοινωνιών, η κρίση των αξιών και ο αντίστοιχα αρνητικός ρόλος των ΜΜΕ. Το
έγκλημα δεν αντιμετωπίζεται με τη θανάτωση του εγκληματία, με την επιστροφή σε
βάρβαρες, πρωτόγονες πρακτικές, αλλά με τη δημιουργία συνθηκών που θα ευνοούν
την πραγμάτωση των θετικών δυνατοτήτων του ανθρώπινου όντος.

2. Η θανάτωση του δολοφόνου δεν αποτελεί πράξη απόδοσης δικαιοσύνης.
Δεν αποκαθιστά κάποια διαταραγμένη «αρμονία». Είναι πράξη εκδίκησης ενός
απρόσωπου μηχανισμού. Αλλά σε ποια ηθική θεμελιώνεται το δικαίωμα της
«νόμιμης» θανάτωσης; Η χριστιανική ηθική απαγορεύει ρητά την αφαίρεση της
ανθρώπινης ζωής. Μία εγκόσμια, μη υπερβατική ηθική, εξάλλου, οφείλει να
αναγορεύσει τη χρονικά πεπερασμένη, φθαρτή ανθρώπινη ζωή, τη μοναδικότατη κάθε
ανθρώπινης ύπαρξης, σε υπέρτατη, αναφαίρετη αξία..

Ο εγκληματίας είναι, από μία άποψη, προϊόν των κοινωνικών συνθηκών και της
ατομικής βιογραφίας του. Αντί να τον εξοντώνουμε, ας θυμηθούμε τις αρχές του
οίκτου και του ελέους.

Ο Ευτύχης Μπιτσάκης είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.