Ένας στους τρεις εκκλησιάζεται συχνά

Οι στάσεις των πολιτών απέναντι στην Εκκλησία και οι απόψεις που εκφράζουν για
τον ρόλο και τη λειτουργία της, δεν έχουν μέχρι σήμερα αποτελέσει αντικείμενο
συστηματικής εμπειρικής έρευνας στην Ελλάδα, αλλά ούτε και στον ευρύτερο χώρο
της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Παρ’ όλο που τα ζητήματα αυτά συνιστούν, εδώ και
πολλές δεκαετίες, πεδίο εκτεταμένων μελετών στις χώρες της Δυτικής Ευρώπης και
συγκροτούν πλέον έναν ξεχωριστό επιστημονικό κλάδο (εκκλησιαστική κοινωνιολογία).

ΤΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ που παρουσιάζουν σήμερα «ΤΑ ΝΕΑ» αποτελούν επομένως μια πρώτη
προσπάθεια να ανοίξει η σχετική συζήτηση, ώστε ο πλούσιος θεωρητικός
προβληματισμός που έχει αναπτυχθεί για τον ρόλο της Ορθόδοξης Εκκλησίας στην
Ελλάδα να εμπλουτιστεί και με εμπειρική τεκμηρίωση. Βέβαια, θα πρέπει εξ αρχής
να υπογραμμιστεί, με τη μεγαλύτερη δυνατή έμφαση, ότι η παράθεση στατιστικών
στοιχείων από εμπειρικές έρευνες δεν συνιστά από μόνη της κανενός είδους
ερμηνεία για τη θέση της Εκκλησίας στην ελληνική κοινωνία. Γι’ αυτό και τα
δεδομένα που παρουσιάζονται θα πρέπει να αξιολογηθούν εντασσόμενα σ’ ένα
ευρύτερο θεωρητικό πλαίσιο, κάτι για το οποίο ο υπογράφων οφείλει να
ομολογήσει την πλήρη αδυναμία του και να ζητήσει επομένως, εκ των προτέρων,
την επιείκεια των ειδικών.

Τρεις είναι οι βασικοί άξονες τους οποίους επιχείρησε να διερευνήσει το
«πολιτικό και κοινωνικό βαρόμετρο των ΝΕΩΝ», όσον αφορά την επιρροή της
οργανωμένης Εκκλησίας στην Ελλάδα. Ο πρώτος αναφέρεται στην πράξη του
εκκλησιασμού ­ δηλαδή σε συγκεκριμένο γεγονός που αποτελεί έναν διεθνώς
χρησιμοποιούμενο δείκτη, ο οποίος μετρά την άμεση σχέση που αναπτύσσεται
μεταξύ των πιστών και της Εκκλησίας. Ο δεύτερος σχετίζεται με την εικόνα που
διαχέεται στην κοινή γνώμη ως προς τη λειτουργία της οργανωμένης Εκκλησίας
(«πόσο ανταποκρίνεται, σήμερα, η Εκκλησία στις ανάγκες της ελληνικής
κοινωνίας»). Πρόκειται δηλαδή για έναν δείκτη, ο οποίος αναφέρεται σε απόψεις,
πιθανόν ευμετάβλητες, ανάλογα με τη συγκυρία. Ο τρίτος, τέλος, άξονας είναι
περισσότερο αφηρημένος («πιστεύετε ότι υπάρχει Θεός;») και έχει ως στόχο να
προσεγγίσει, μέσα από μια μεταφυσικού τύπου ερώτηση, ορισμένες βασικές
φιλοσοφικές παραμέτρους που διατρέχουν την κοινή γνώμη, χωρίς αυτό να έχει
άμεση σχέση με την οργανωμένη Εκκλησία, αφού η ερώτηση δεν αναφέρεται στις
συγκεκριμένες δογματικές παραδοχές της χριστιανικής θρησκείας.

ΧΑΜΗΛΟΤΕΡΑ

Σε σχέση με το πρώτο ζήτημα, διαπιστώνεται από τα αποτελέσματα της έρευνας ότι
οι «συχνά εκκλησιαζόμενοι» στην περιφέρεια της πρωτεύουσας (τουλάχιστον 2-3
φορές τον μήνα) αποτελούν μια ευρύτατη μερίδα του πληθυσμού, που
αντιπροσωπεύει κάτι λιγότερο από το 30% του συνόλου. Το ποσοστό αυτό είναι,
βέβαια, σημαντικά μειωμένο, σε σύγκριση με ό,τι συνέβαινε πριν από τριάντα
χρόνια ­ όταν οι «συχνά εκκλησιαζόμενοι» αντιπροσώπευαν περίπου τα 2/3 του
πληθυσμού.

Δεν παύει, όμως, να είναι αρκετά υψηλό και απόλυτα συγκρίσιμο με τα αντίστοιχα
ποσοστά εκκλησιασμού, που καταγράφουν οι έρευνες στις καθολικές χώρες της
Νότιας Ευρώπης (Ιταλία, Γαλλία, Ισπανία, Πορτογαλία).

Επίσης, θα πρέπει να σημειωθεί ότι, όπως προκύπτει από αντίστοιχα δεδομένα
άλλων ερευνών (ευρωβαρόμετρο, έρευνες πολιτικής κουλτούρας του ΕΚΚΕ), τα
ποσοστά εκκλησιασμού στην περιφέρεια της πρωτεύουσας είναι σαφώς χαμηλότερα
από τα αντίστοιχα που παρατηρούνται στην επαρχία (ιδιαίτερα στις ημιαστικές
και αγροτικές περιοχές).

Έτσι, συνολικά, σε πανελλαδικό επίπεδο, οι «συχνά εκκλησιαζόμενοι»
αντιπροσωπεύουν περίπου το 35% του πληθυσμού και το ποσοστό αυτό φαίνεται πως
παραμένει σχετικά σταθερό, τουλάχιστον από τα μέσα της δεκαετίας του ’80, που
υπάρχουν συγκρίσιμα εμπειρικά δεδομένα.

Εκτός όμως από τα συνολικά μεγέθη, αυτό που παρουσιάζει το μεγαλύτερο
ενδιαφέρον είναι η κοινωνική και δημογραφική σύνθεση του «λαού της Εκκλησίας»,
η οποία χαρακτηρίζεται από σημαντικότατες διαφοροποιήσεις, ως προς το φύλο,
την ηλικία και το μορφωτικό επίπεδο. Έτσι οι «συχνά εκκλησιαζόμενοι» άνδρες
αποτελούν το 22,4% του ανδρικού πληθυσμού, ενώ για τις γυναίκες το αντίστοιχο
ποσοστό φθάνει το 33,9%. Επίσης, στα κατώτερα μορφωτικά στρώματα (το πολύ
απόφοιτοι Δημοτικού) οι «συχνά εκκλησιαζόμενοι» αντιπροσωπεύουν το 42,1%, ενώ
δεν ξεπερνούν το 25% για τους αποφοίτους Μέσης και Ανώτατης Εκπαίδευσης.

Η κρισιμότερη, όμως, παράμετρος στο σημείο αυτό φαίνεται να είναι ο παράγοντας
της ηλικίας. Όπως παραστατικότατα φαίνεται στο σχετικό διάγραμμα, τα ποσοστά
εκκλησιασμού παραμένουν σταθερά και σχετικώς χαμηλά (μεταξύ 15% και 20%) μέχρι
την ηλικία των 45 ετών. Και ίσως το κυριότερο, για τις ηλικιακές αυτές
κατηγορίες, οι διαφορές φύλου και μορφωτικού επιπέδου δεν φαίνεται να
επηρεάζουν, παρά μόνον περιθωριακά, τις σχέσεις των ατόμων με την Εκκλησία. Η
εικόνα όμως μεταβάλλεται εντυπωσιακά για τις μεγαλύτερες ηλικίες: το ποσοστό
εκκλησιασμού αυξάνεται απότομα στο 26,5% για τα άτομα ηλικίας 45-54 ετών,
φθάνει το 41,2% για όσους είναι 55-64 ετών και ξεπερνά το 50% μετά τα 65 έτη.
Και το κυριότερο, στις ηλικίες αυτές εμφανίζεται και μια σημαντικότατη
διαφοροποίηση στη συμπεριφορά ανδρών και γυναικών, με αποκλίσεις ποσοστών που
φθάνουν μέχρι και 25% (π.χ. στους άνω των 65 ετών το 64,2% των γυναικών
πηγαίνει συχνά στην εκκλησία, ενώ το αντίστοιχο ποσοστό για τους άνδρες είναι 39,3%).

ΟΙ ΓΕΝΙΕΣ

Το κρίσιμο ερώτημα που προκύπτει από τις προηγούμενες παρατηρήσεις ­ και το
οποίο αφορά άμεσα τις μελλοντικές εξελίξεις ­ είναι αν οι διαφοροποιήσεις που
επισημάνθηκαν προηγουμένως αντανακλούν και ως ποίο βαθμό ένα φαινόμενο γενιάς,
δηλαδή τη σταδιακή εκκοσμίσκευση της ελληνικής κοινωνίας ή αν εκφράζουν κυρίως
ξεχωριστές συμπεριφορές που οφείλονται σε ηλικιακή ωρίμανση. Όμως το ερώτημα
αυτό μόνο με συστηματική διαχρονική παρατήρηση μπορεί να απαντηθεί. Σε σχέση
με το δεύτερο ζήτημα ­ δηλαδή κατά πόσον η Εκκλησία ανταποκρίνεται στις
σημερινές ανάγκες της ελληνικής κοινωνίας ­ τα αποτελέσματα της έρευνας
οδηγούν σε μία μάλλον επαμφοτερίζουσα εκτίμηση. Περίπου το 30% των ερωτηθέντων
αξιολογεί θετικά τη στάση της Εκκλησίας (πολύ και αρκετά ικανοποιημένοι), το
40% τηρεί επιφυλακτική ή ελαφρώς αρνητική στάση (λίγο ικανοποιημένοι), ενώ μια
σημαντική μερίδα, περίπου 27% υιοθετεί μια απόλυτα αρνητική στάση (καθόλου
ικανοποιημένοι). Εξετάζοντας τον βαθμό ικανοποίησης από την Εκκλησία, ανάλογα
με τη συχνότητα του εκκλησιασμού, γίνεται φανερό ότι η επιφυλακτικότητα και η
δυσαρέσκεια δεν αφορούν μόνο το τμήμα του πληθυσμού που είναι απομακρυσμένο
από την Εκκλησία. Ακόμη και μεταξύ εκείνων που πηγαίνουν συχνά στην εκκλησία
υπάρχει μια σημαντικότατη μερίδα, περίπου 4 στους 10, που αξιολογεί μάλλον
αρνητικά τη σημερινή της παρουσία στην ελληνική κοινωνία (λίγο ή καθόλου ικανοποιημένοι).

Συνδυάζοντας κανείς τα δύο αυτά κριτήρια (συχνότητα εκκλησιασμού και
ικανοποίηση) μπορεί να διακρίνει τρεις βασικές ομάδες πληθυσμού που
διαφοροποιούνται σαφώς ως προς την αντιμετώπιση της Εκκλησίας.

Η πρώτη, που αντιπροσωπεύει περίπου το 40% συνόλου, συνιστά τον κατ’ εξοχήν
κόσμο της Εκκλησίας, ο οποίος είτε διατηρεί στενές σχέσεις μ’ αυτήν
(εκκλησιάζεται τουλάχιστον 2-3 φορές τον μήνα) είτε εκφράζεται θετικά για τη
σημερινή της παρουσία. Από αυτούς όμως μόνο οι μισοί συγκροτούν τον
ανεπιφύλακτα θετικό πόλο, που συνδυάζει συχνό εκκλησιασμό και θετική
αξιολόγηση.

Οι υπόλοιποι ή διατηρούν διαλειμματικη σχέση (εκκλησιάζονται μόνο μερικές
φορές τον χρόνο) ή, το σημαντικότερο, αξιολογούν αρνητικά την παρουσία της,
παρ’ όλο που εξακολουθούν να πηγαίνουν συχνά στην εκκλησία. Αποτελούν, δηλαδή,
μια οιονεί εσωτερική αντιπολίτευση, γεγονός που αντανακλάται και στην αρνητική
γνώμη που έχουν για τον Αρχιεπίσκοπο Σεραφείμ.

Η δεύτερη, μεγάλη κατηγορία, που αντιπροσωπεύει περίπου το 30% του πληθυσμού,
είναι αυτοί που τηρούν μια επιφυλακτική και απομακρυσμένη στάση ως προς την
Εκκλησία, πηγαίνοντας απλώς μερικές φορές τον χρόνο και δηλώνοντας «λίγο
ικανοποιημένοι» από τη λειτουργία της. Με την ίδια επιφυλακτικότητα αξιολογούν
εξάλλου και τον Αρχιεπίσκοπο Σεραφείμ (39,6% ικανοποιημένοι, 35,4% μη
ικανοποιημένοι και 25% χωρίς γνώμη), παρ’ όλο που ταυτοχρόνως εκφράζονται
θετικά για τον Πατριάρχη Βαρθολομαίο και για τον Αρχιεπίσκοπο Τιράνων.

Η τρίτη, τέλος, κατηγορία αποτελείται από αυτούς που εκφράζονται απολύτως
αρνητικά για τη λειτουργία της Εκκλησίας («καθόλου ικανοποιημένοι») και από
τους οποίους μια σημαντική μερίδα δηλώνει πως δεν πηγαίνει ποτέ στην εκκλησία.
Ας σημειωθεί πάντως ότι ακόμη και στο τμήμα αυτό του πληθυσμού δεν εντοπίζεται
μια απόλυτα αρνητική στάση απέναντι σε όλες τις εκφάνσεις της Ορθόδοξης
Εκκλησίας, ούτε, πολύ περισσότερο, μια συνεκτική αντιθρησκευτική στάση.

Η αξιολόγηση, π.χ., του Πατριάρχη Βαρθολομαίου και του Αρχιεπισκόπου Τιράνων,
από την ειδική αυτή κατηγορία πληθυσμού, είναι, κατά πλειοψηφία, θετική, ενώ ο
σκληρός πυρήνας, που δηλώνει ταυτόχρονα ότι δεν είναι καθόλου ικανοποιημένος
από την Εκκλησία και ότι δεν πιστεύει ή αμφιβάλλει για την ύπαρξη Θεού,
αντιπροσωπεύει μόνο το 6% του συνολικού πληθυσμού.

ΤΟΝ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟ του 1963 «ΤΑ ΝΕΑ» άρχισαν, για πρώτη φορά στην Ελλάδα, να
δημοσιεύουν αποτελέσματα ερευνών κοινής γνώμης, τα οποία αναφέρονταν σε
κοινωνικά και πολιτικά θέματα.

Τη διεξαγωγή των ερευνών, οι οποίες διενεργούνταν στην περιφέρεια της
πρωτεύουσας, είχε αναλάβει το Ινστιτούτο Ερευνών Επικοινωνίας και οι
δημοσιεύσεις γίνονταν κάθε Σάββατο με ένα μονόστηλο στην πρώτη σελίδα, που
είχε ως τίτλο «ΤΑ ΝΕΑ σφυγμομετρούν την κοινή γνώμη».

Δύο τέτοιες δημοσιεύσεις, στις 21 και στις 28 Σεπτεμβρίου 1963, είχαν ως
αντικείμενο τις απόψεις και τις στάσεις της κοινής γνώμης για τα θέματα της Εκκλησίας.

Είναι τα πρώτα γνωστά δεδομένα ­ και τα μοναδικά για τη δεκαετία του ’60 ­ που
διαθέτουμε για τα ζητήματα αυτά.

Από τις ερωτήσεις, οι οποίες τέθηκαν το 1963, οι δύο αποτελούν κλασικούς
δείκτες που χρησιμοποιούνται ευρύτατα στην εκκλησιαστική κοινωνιολογία και
επαναλήφθηκαν με την ίδια ή παραπλήσια διατύπωση, στην παρούσα έρευνα.

Η αντιπαραβολή των αποτελεσμάτων είναι απολύτως ενδεικτική για τις εξελίξεις
στο ζήτημα αυτό.

Όσον αφορά την αξιολόγηση του κοινωνικού ρόλου της Εκκλησίας, ζήτημα για το
οποίο δεν υπήρχε αντίστοιχη ερώτηση το 1963, ορισμένες ενδείξεις μπορούν να
προκύψουν από μια παραπλήσια ερώτηση, που αναφερόταν στη «δράση και
συμπεριφορά του Κλήρου», την οποία το 42% των τότε ερωτηθέντων αξιολογούσε ως
θετική και το 44% ως αρνητική

.