ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Τύχη και πανουργία;

Ο ηγεμόνας που στηρίζεται ολόκληρος στην τύχη, γκρεμίζεται όταν αυτή αλλάξει,
έγραφε ο Μακιαβέλλι. Τις ημέρες που η ιταλική Αριστερά επιβεβαίωνε την
κυριαρχία της, πετυχαίνοντας σαρωτική νίκη στις δημοτικές εκλογές, οι Γάλλοι
σοσιαλιστές τελείωναν το συνέδριό τους σε ένα κλίμα ευφορίας και ο Τ. Μπλερ
εκαλείτο να διαχειρισθεί τους «κινδύνους» που συνεπάγεται η πολύ υψηλή
δημοτικότητά του!

Πώς εξηγείται η εκλογική ζωτικότητα των σοσιαλιστικών κομμάτων σε μια εποχή
κυριαρχίας των ιδεών του αντιπάλου; Πρόκειται για «τύχη»; Πρόκειται για ένα
παράδοξο; Πρόκειται για τη «μεγάλη επιστροφή» της πολιτικής δύναμης που
σημάδεψε, με τις θέσεις και με τις αρνήσεις της, με τα επιτεύγματα αλλά και με
τις παραιτήσεις της, τον αιώνα μας;

Είναι γνωστό ότι, στην πολιτική, η αδυναμία του αντιπάλου είναι δύναμη. Το
μεγάλο ιστορικό μειονέκτημα των σύγχρονων συντηρητικών κομμάτων βρίσκεται στην
αδυναμία τους να προβάλουν μια αντίληψη του «δημοσίου συμφέροντος» ικανή να
συμπεριλάβει και να εκπροσωπήσει τα συμφέροντα των κατώτερων τάξεων. Το
φιλελεύθερο υπόδειγμα «προβλημάτων και λύσεων» χωρίζει την κοινωνία στα δύο,
δημιουργεί πολίτες δύο και τριών ταχυτήτων. Οι «αποκλεισμένοι», για τους
οποίους γίνεται συχνά λόγος ­ αλήθεια είναι δυνατόν να μιλάμε για
«αποκλεισμένους» χωρίς να μιλάμε για «αποκλείοντες»; ­ είναι απλώς η πιο
ακραία μορφή, ο εγκαταλελειμμένος θύλακος ενός ευρύτερου φαινομένου κοινωνικής
μείωσης και απαξίωσης. Ο εφαρμοσμένος νεοφιλελευθερισμός διαμορφώνει ευρύτατες
ζώνες ανασφάλειας και φτώχειας. Από αυτές ακριβώς τις ζώνες επωφελείται η
Αριστερά, εκεί ανανεώνεται εκλογικά, σε αυτές τις ζώνες ξαναβρίσκει ζωτικότητα
και ηθική νομιμοποίηση.

Είναι, επίσης, γνωστό ότι η πολιτική λογική και η απλή λογική δεν ταυτίζονται
πάντα. Ο ισχυρός ιδεολογικά δεν είναι, εξ’ αυτού και μόνο του λόγου, και
ισχυρός πολιτικά. Η υιοθέτηση ενός ήπιου φιλελευθερισμού εκ μέρους των
σοσιαλιστών, η προσχώρησή τους δηλαδή στην ιδεολογία του αντιπάλου, εξασθένησε
την ιδεολογική τους ταυτότητα, ενίσχυσε όμως την εκλογική τους
αποτελεσματικότητα. Ο Μακιαβέλλι μίλησε για την «αντικειμενική πανουργία» του
ισχυρού. Η σημερινή εκλογική ζωτικότητα των σοσιαλιστών είναι, ωστόσο, έκφραση
της «αντικειμενικής πανουργίας» τού ιδεολογικά αδύνατου: Ο ηττημένος της
ιδεολογικής σύγκρουσης προσχωρεί στην ισχυρότερη ιδεολογία του αντιπάλου για
να μην περιθωριοποιηθεί πολιτικά, τον αντιγράφει ιδεολογικά για να τον
αντιμετωπίσει εκλογικά. Γιατί όμως οι εκλογείς να μην προτιμήσουν, όπως θα
ήταν αναμενόμενο, το «πρωτότυπο» από το «αντίγραφο»; Διότι, απλούστατα, η
σοσιαλδημοκρατία, λόγω της στενότερης σύνδεσής της με τα συνδικάτα, λόγω του
ιστορικού της δεσμού με τον κόσμο της εργασίας, λόγω του «λαϊκότερου»
κοινωνικού της προφίλ, δεν είναι «αντίγραφο». Για τις φτωχές ομάδες του
πληθυσμού η σοσιαλδημοκρατία ήταν και είναι ένας καλύτερος, ένας πιο οικείος,
αν και πια όχι φερέγγυος, συνομιλητής.

Συνεπώς, οι εκλογικές επιτυχίες των σοσιαλιστών δεν είναι προϊόν της τύχης.
Επιπλέον, οι πολιτικές των αριστερών κυβερνήσεων έχουν αρχίσει δειλά δειλά,
όπως δείχνει η περίπτωση της Γαλλίας, να διερευνούν τους δρόμους και τους
τρόπους μιας νέας «λαϊκότητας». Αυτό εξηγεί και τη σημερινή τους απήχηση.
Απέχουν όμως πολύ από έναν τέτοιο στόχο, όπως έδειξαν τα ισχνότατα
αποτελέσματα της πρόσφατης διάσκεψης του Λουξεμβούργου για το θέμα της ανεργίας.

Η ευρωπαϊκή Αριστερά πάσχει όχι τόσο από την έλλειψη οράματος όσο από την
έλλειψη μιας μακροοικονομικής πολιτικής ικανής να συνδυάσει τον «τεχνοκρατικό»
στόχο τής ανάπτυξης με τον «αξιακό» στόχο της κοινωνικής δικαιοσύνης. Ίσως,
κάπου, ένας νέος Κέινς, σιωπηλός ακόμη και χωρίς δόξα, να συνθέτει ιδέες και
διάσπαρτες υποθέσεις για να προτείνει ένα νέο σύστημα οικονομικών προτάσεων.
Δεν αποκλείεται. Προς το παρόν όμως, και στην πολιτική μόνο το παρόν μετράει,
η Αριστερά πορεύεται χωρίς οικονομική πυξίδα. Η ιστορία της σοσιαλδημοκρατίας
διδάσκει ότι δεν είναι πάντα τα μεγάλα «ιδεολογικά παραδείγματα» που οδηγούν
σε αποτελεσματικές πολιτικές, αλλά συχνότατα οι αποτελεσματικές πολιτικές που
συγκροτούν ιδεολογικά παραδείγματα. Χωρίς τη διατύπωση τέτοιων πολιτικών, η
σημερινή πρωτοκαθεδρία της σοσιαλδημοκρατίας θα αποδειχθεί εύθραυστη. Και η
λαϊκή επαναθεμελίωση του πολιτικού της διαβήματος αδύνατη.

Ο Γεράσιμος Μοσχονάς είναι επίκουρος καθηγητής του Παντείου Πανεπιστημίου.