Τα «πρέπει» των γονιών, τα «θέλω» των παιδιών

Στα 13 της χρόνια η Μαρία φορούσε τζιν με δέκα μπαλώματα και τρύπησε το ένα
της αυτί σε άλλα δύο σημεία. Οι γονείς της δεν αντέδρασαν. Στα 14 και κάτι,
κυκλοφορούσε με δέκα κρίκους περασμένους σε ισάριθμες τρύπες και στα δύο
αυτιά: «Είναι δικαίωμά μου» είπε στους γονείς της. Ενοχλήθηκαν ιδιαίτερα
εκείνοι από την «αισθητική» της κόρης τους, αλλά και πάλι δεν αντέδρασαν.
Είπαν… «ας πάει και το παλιάμπελο». Ήταν μαθήτρια της Α’ Λυκείου η Μαρία,
όταν στα μέσα της χρονιάς ανακοίνωσε στους γονείς της ότι ήθελε να διακόψει το
σχολείο και να δουλέψει βράδυ σε μια παμπ της περιοχής. Και τότε, οι γονείς
της αντέδρασαν. Της είπαν: «Δεν είσαι σε θέση να αποφασίζεις για τη ζωή σου.
Θα κάνεις αυτό που πρέπει να κάνεις…». Συχνά, τα «πρέπει» των γονιών είναι
εκ διαμέτρου αντίθετα με τα «θέλω» των παιδιών. Η ρευστότητα των ρόλων που
κυριαρχεί μέσα στην ελληνική οικογένεια, οι διαφορετικές αντιλήψεις ανάμεσα σε
γονείς και παιδιά για το τι τελικώς αποτελεί δικαίωμα και υποχρέωση των
παιδιών και, αντιστοίχως, των γονιών δίνουν αφορμές για αναρίθμητες
καθημερινές εντάσεις και τριβές. Το εντυπωσιακό της έρευνας είναι ότι γονείς
και παιδιά συμφωνούν στο… ξύλο. Διαφωνούν, όμως, στο ντύσιμο, στην ώρα
επιστροφής στο σπίτι, στην ελεύθερη έκφραση της γνώμης για όλα τα θέματα…. Η
Σύμβαση του ΟΗΕ για τα Δικαιώματα του Παιδιού του ’89 είναι πια ένα παγκόσμιο
κείμενο ευρύτατης αποδοχής και υποστήριξης ­ ανεξάρτητα κατά πόσο…
εφαρμόζεται. Αφορά όμως τα αντικειμενικά δικαιώματα των παιδιών ­ δικαιώματα
στη ζωή, στην υγεία, στην εκπαίδευση, στη μη εκμετάλλευση. Οι διαφωνίες που
προκύπτουν, και είναι όλο και συχνότερες, αφορούν κυρίως στα υποκειμενικά
δικαιώματα των παιδιών ­ δικαιώματα αυτονομίας, ανεξαρτησίας, συμμετοχής στη
λήψη αποφάσεων. Στο επίκεντρο αυτών των «εντός των οικογενειών τειχών» μαχών,
τα παιδιά φαίνεται ότι καθημερινά κερδίζουν πόντους, αποκτώντας ­ σε πρακτικά
ή ουσιαστικά θέματα ­ όλο και μεγαλύτερη ισχύ.

ΤΑ ΚΟΡΙΤΣΙΑ, ως δέκτες μεγαλύτερης γονεϊκής και κοινωνικής καταπίεσης,
εμφανίζονται πιο απαιτητικά και πιο διεκδικητικά από τα αγόρια. Απαιτούν σε
πολύ μεγαλύτερο ποσοστό να γίνεται σεβαστή η γνώμη τους σε επιλογές
εκπαίδευσης και επαγγέλματος αλλά, ακόμη και στο ενδεχόμενο διαζυγίου των
γονιών τους, θέλουν να επιλέξουν εκείνα με ποιον γονιό θα παραμείνουν.

Περισσότερο αυτόνομα παρουσιάζονται τα αγόρια στο θέμα επιλογής και τρόπου των
διακοπών τους, ενώ παιδιά περισσότερο μορφωμένων γονιών, αν και δείχνουν πιο
διεκδικητικά όσον αφορά στα δικαιώματα επιλογής και αυτονομίας τους,
αποδέχονται σε μεγαλύτερο βαθμό τον ρόλο των γονιών τους στον τομέα των
εκπαιδευτικών επιλογών ­ τους αναγνωρίζουν το «προβάδισμα» της γνώσης.

Στη συντριπτική τους πλειοψηφία τα παιδιά του δείγματος υπερασπίζονται τα
δικαιώματα της ελευθερίας, της έκφρασης γνώμης, του αυτοσεβασμού και της
αυτονομίας. Αλλά και οι γονείς συμφωνούν ότι τα παιδιά έχουν δικαίωμα έκφρασης
γνώμης σε θέματα που τα αφορούν. Ανάμεσα, όμως, σε γονείς και παιδιά
παρουσιάζονται σημαντικές διαφοροποιήσεις στα εξής θέματα:

* Δέχονται οι γονείς ότι τα παιδιά έχουν άποψη, αλλά όχι ότι πρέπει να γίνεται
και σεβαστή στον ίδιο βαθμό ­ κυρίως σε θέματα επιλογής φίλων και τρόπου
ντυσίματος και εμφάνισης γενικότερα.

* Δεν θεωρούν ότι είναι δικαίωμα των παιδιών να επιλέγουν ελεύθερα τις
θρησκευτικές τους πεποιθήσεις και διαφωνούν με τα παιδιά ως προς το όριο
ηλικίας που ένα παιδί καθίσταται ώριμο για συλλογική δράση.

* Σε σχέση με την επιλογή υπηρεσιών για βοήθεια, σε περιπτώσεις παραβιάσεων
των δικαιωμάτων των παιδιών, οι γονείς δείχνουν μεγαλύτερη εμπιστοσύνη από τα
παιδιά στους ειδικούς.

** Για τις υποχρεώσεις των παιδιών, οι γονείς διαφοροποιούνται στο βαθμό που
τις θεωρούν υποχρεωτικές.

* Παράγοντας επηρεασμού των στάσεων και των αντιλήψεων, ιδιαίτερα στους
ενήλικους, είναι το φύλο. Τα κορίτσια διεκδικούν περισσότερο τα δικαιώματά
τους, ίσως γιατί τα στερούνται, ενώ οι μητέρες δείχνουν περισσότερο
διατεθειμένες να αναγνωρίσουν τα δικαιώματα των παιδιών τους, με εξαίρεση μόνο
την «απόκλιση» από τις θρησκευτικές πεποιθήσεις.

* Εντυπωσιακό είναι το εύρημα ότι τα κορίτσια αναγνωρίζουν και αποδέχονται
περισσότερο τις προσδοκίες των γονιών τους για τις υποχρεώσεις τους, ενώ οι
μητέρες περιμένουν περισσότερο από τους πατέρες να αναγνωρίσουν τα παιδιά τις
υποχρεώσεις τους.

* Ένας ακόμη σημαντικός άξονας επηρεασμού είναι το μορφωτικό επίπεδο των
γονιών. Οι περισσότερο μορφωμένοι γονείς, αλλά και τα παιδιά τους, φαίνεται να
αναγνωρίζουν σε μεγαλύτερο βαθμό το δικαίωμα των εφήβων να επιλέγουν ελεύθερα
τις πολιτικές τους πεποιθήσεις και δείχνουν μεγαλύτερη άρνηση στο θέμα της
σωματικής τιμωρίας. Απαιτούν, όμως, να έχουν μεγαλύτερο έλεγχο σε θέματα
συμπεριφοράς των παιδιών (χρόνος που βλέπουν τηλεόραση, ατομική καθαριότητα,
επιστροφή στο σπίτι έπειτα από έξοδο…) και δεν δίνουν στα παιδιά τους το
προβάδισμα της απόφασης, αν π.χ. θα συνεχίσουν το σχολείο ή θα το διακόψουν
για να εργασθούν.

* Μέσα από τις αντιλήψεις των γονιών για τα δικαιώματα των παιδιών αναδύονται
αναστολές και φόβοι. Γονείς συγκεκριμένων κατηγοριών δεν δείχνουν πρόθυμοι να
παραχωρήσουν στα παιδιά τους το δικαίωμα επιλογής σε ορισμένα θέματα,
φοβούμενοι ότι οι επιλογές των παιδιών θα καταρρίψουν τα δικά τους πρότυπα.

* Σε γενικές, όμως, αρχές, οι ερευνητές επισημαίνουν ότι το ιδεολογικό πρότυπο
γονέων και παιδιών είναι κοινωνικά αποδεκτό. Ακόμη, ότι το ιδεολογικό πρότυπο
των παιδιών, αν και αποκλίνει σε μεγάλο βαθμό από αυτό των γονιών, παρέχει ένα
ικανοποιητικό πλαίσιο διαπραγμάτευσης των ορίων δικαιωμάτων και υποχρεώσεων
μέσα στην οικογένεια.

Τα παιδιά θέλουν να αποφασίζουν για τα θέματα της εκπαίδευσής τους, τη μουσική
που ακούνε, τους φίλους που επιλέγουν, την ώρα που θα επιστρέψουν στο σπίτι,
τον τρόπο που ντύνονται. Οι γονείς δέχονται ότι παιδιά 16-18 ετών μπορεί να
εκφράζουν ελεύθερα τη γνώμη τους, όχι όμως και ότι η γνώμη αυτή πρέπει να
γίνεται αποδεκτή. Το 1/5 των γονιών θεωρούν ότι οι έφηβοι δεν έχουν δικαίωμα
γνώμης για την ώρα που θα επιστρέψουν στο σπίτι ή για το αν θα πάνε
οικογενειακές διακοπές ή με τους φίλους τους.

Η θρησκεία δεν αποτελεί επιλογή, αλλά δεδομένη και αδιαμφισβήτητη κοινωνική
αξία. Ενώ στο ζήτημα των πολιτικών πεποιθήσεων υπάρχουν μικρές αποκλίσεις
ανάμεσα σε γονείς και παιδιά, στο θέμα της θρησκείας υπάρχει σημαντικότατη απόκλιση.

Το 91% των παιδιών και το 80% των γονιών δέχονται την άποψη ότι τα παιδιά
μπορούν να έχουν διαφορετικές πολιτικές πεποιθήσεις από αυτές των γονιών τους.
Όσον αφορά, όμως, τις διαφορετικές θρησκευτικές πεποιθήσεις, τις αποδέχεται το
60% των παιδιών και μόλις το 30% των γονιών. Στη συντριπτική τους πλειονότητα
οι γονείς (69%) πιστεύουν ότι τα παιδιά τους πρέπει να υιοθετούν τις δικές
τους θρησκευτικές πεποιθήσεις. Αλλά και τα παιδιά, σε ποσοστό 37%, αποδέχονται
αυτή τη στάση. Το θέμα της θρησκείας δείχνει μη διαπραγματεύσιμο. Πάντως, οι
μεγαλύτεροι σε ηλικία γονείς και οι λιγότερο μορφωμένοι, διαφωνούν σε
μεγαλύτερο βαθμό από τους νεώτερους και τους πιο μορφωμένους.

Στο θέμα της οργάνωσης των παιδιών σε συλλογικά όργανα, παιδιά και γονείς
ταυτίζονται (77%) στην άποψη ότι τα παιδιά ανάλογα με την ηλικία τους είναι ή
δεν είναι ώριμα να οργανώνονται σε συνεταιρισμούς, οργανώσεις, πολιτικές
παρατάξεις, κ.λπ. Η διαφοροποίηση έχει να κάνει με το όριο ηλικίας που ένα
παιδί είναι ώριμο.

Για τους γονείς το όριο αυτό είναι στα 18 ­ όριο ενηλικίωσης, άρα και
ωριμότητας. Τα παιδιά θεωρούν ότι είναι ώριμα από τα 16 τους χρόνια. Πάντως, η
πλειονότητα των εφήβων δέχεται ότι παιδιά μικρότερα των 14 χρόνων δεν είναι
ώριμα για συλλογικές δραστηριότητες.

ΣΤΟ ΕΡΩΤΗΜΑ αν η σωματική τιμωρία αποτελεί αποδεκτό τρόπο πειθαρχίας
συμφώνησαν το 50% των γονιών, αλλά και των παιδιών! Ένα στα δύο παιδιά
αποδέχεται ότι «το ξύλο βγήκε από τον παράδεισο».

Η ταύτιση δεν ήταν αναμενόμενη για τους ερευνητές. Τη σωματική βία απέρριψαν
γυναίκες, νέοι σε ηλικία και περισσότερο μορφωμένοι γονείς.

Όπως και να έχει, για την παραβίαση των δικαιωμάτων τους τα ίδια τα παιδιά
μιλούν πρώτα στους κοντινότερους ανθρώπους τους: τους γονείς τους.

Δεύτερη επιλογή είναι οι φίλοι τους. Η βίαιη αντίδραση έναντι εκείνων που
παραβιάζουν τα δικαιώματά τους είναι η τρίτη επιλογή. Και αυτή η επιλογή είναι
δεύτερη σε σειρά προτεραιότητας για το 20% των αγοριών.

Αντιθέτως, τα κορίτσια δείχνουν περισσότερο πρόθυμα να επικοινωνήσουν με
ειδικούς και κοινωνικές υπηρεσίες.

ΜΕ ΣΤΟΧΟ να διαπιστωθεί κατά πόσο και με ποιο τρόπο αντιλαμβάνονται γονείς και
παιδιά συγκεκριμένα δικαιώματα, αλλά και υποχρεώσεις των παιδιών, τρεις
ερευνητές του Εθνικού Οργανισμού Πρόνοιας (Γεωργούλη Ι., Χανδάνος Γ. και
Χατζηβαρνάβα Ε.) ανέλαβαν και πραγματοποίησαν μεγάλη έρευνα σε αναγκαίο δείγμα
παιδιών και γονέων. Το δείγμα των παιδιών αποτελείτο από 314 εφήβους, ηλικίας
14 έως 18 ετών (49% αγόρια και 51% κορίτσια) ­ μαθητές όλοι σε Λύκεια της
Αττικής (1ο Λύκειο Καλλιθέας, 2ο Λύκειο Παπάγου, 1ο Λύκειο Ζωγράφου και Ενιαίο
Πολυκλαδικό Λύκειο Αιγάλεω). Παιδιά τριών τμημάτων (ένα από κάθε τάξη, σε κάθε
Λύκειο) απάντησαν στη διάρκεια μιας εκπαιδευτικής ώρας στο σχετικό
ερωτηματολόγιο, ενώ κλήθηκαν να απαντήσουν σε αντίστοιχα ερωτηματολόγια και οι
γονείς τους. Ανταποκρίθηκε το 86% των γονιών των παιδιών.

Από τους 249 γονείς που απάντησαν: το 69% είναι γυναίκες και το 31% άνδρες.
Στην ηλικιακή ομάδα από 41 έως 60 ετών ανήκει το 69% των γονέων, ενώ το 31%
έχουν ηλικία κάτω των 40. Όσον αφορά το μορφωτικό τους επίπεδο, το 25% έχουν
μόρφωση Δημοτικού ή και κατώτερη, το 50% ολοκλήρωσαν κάποια βαθμίδα της Μέσης
Εκπαίδευσης και το 25% είναι απόφοιτοι Ανώτερων και Ανώτατων Σχολών. Στη
συντριπτική τους πλειοψηφία είναι έγγαμοι, ενώ το 10% είναι διαζευγμένοι,
χήροι ή άγαμοι. Εργάζονται, όμως, σχεδόν όλοι.