Μιχάλης Φακίνος «Κλέβω τα μονόστηλα»

Είστε γνώριμοι με το είδος των δημοσιογράφων που φουσκώνουν τα γεγονότα,
που χρησιμοποιούν πομπώδεις λέξεις και ύφος καρδιναλίων, που σπεύδουν εν θερμώ
να προσάψουν κατηγορίες και ευθύνες; Ξεχάστε τους για λίγο. Επιτρέψτε μου να
σας συστήσω την άλλη όψη του νομίσματος: Μιχάλης Φακίνος. Δημοσιογράφος,
συγγραφέας, άνθρωπος χαμηλών τόνων ­ όχι αναγκαστικά με αυτήν τη σειρά. Αφορμή
μάς δίνει το καινούργιο του βιβλίο, «Όμηρος Μπαρ». Είναι δύσκολο και για τους
δύο να κάνουμε τον διαχωρισμό του λογοτέχνη από τον δημοσιογράφο, αλλά αυτό
που ουσιαστικά μένει από τον «δάσκαλο» ­ έτσι τον φωνάζουν οι συνάδελφοί του ­
είναι η αγάπη για τις λέξεις. Και η χαρά που, αυτές τις λέξεις, υπάρχει ένας
τόπος να τις ακουμπήσει…

ΑΠΟ τις πιο αθόρυβες και διακριτικές παρουσίες στον δημοσιογραφικό χώρο, ο
Μιχάλης Φακίνος έχει μια ξεχωριστή ιδιότητα: εκείνου που με αφορμή το εφήμερο
πλάθει ιστορίες, οι οποίες εκτοξεύονται προς το διηνεκές. Το έβδομο βιβλίο του
«Όμηρος Μπαρ» κυκλοφορεί αυτές τις ημέρες από τις εκδόσεις «Κέδρος». Ιστορίες
για φίλους και παρέες, για σκυλιά και άλογα με αφρισμένα στόματα, για γυναίκες
που φωνάζουν για τη σωτηρία του παιδιού τους, τενόρους μ’ ένα σμήνος
τζιτζικιών γύρω τους, κωλόπαιδα και καλά παιδιά που γράφουν στους τοίχους «Αν
υπάρχει Θεός, την πατήσαμε».

Στην Έκτη Δημοτικού, ο δάσκαλος του είπε: «Εσύ θα γίνεις δημοσιογράφος»! Είχε
γράψει μια έκθεση για την 25η Μαρτίου, «ηρωική και πένθιμη». Τού άρεσε αυτό,
σε μια εποχή μάλιστα που τα περισσότερα παιδιά της τάξης προορίζονταν για
μηχανικοί αυτοκινήτων. «Και το έδεσα κόμπο. Στη γειτονιά μας έμενε κι ένας
δημοσιογράφος.

ΜΕ ΣΕΒΑΣΜΟ

Τα πρωινά, γύρω στις εφτάμισι, που εμείς κατηφορίζαμε για το σχολείο, αυτός
ανηφόριζε για το σπίτι του, επιστρέφοντας από την εφημερίδα. Περπατούσε αργά,
είχε ένα μάτσο εφημερίδες κάτω από τη μασχάλη και το πρόσωπό του ήταν
κατάχλωμο απ’ το ξενύχτι. Ασυναισθήτως, μόλις τον πλησιάζαμε, κόβαμε τις
κουβέντες μας, σιωπούσαμε και τον κοιτάγαμε όπως πρέπει να κοιτάς ένα “ιερό
τέρας”: με σεβασμό. Είχαμε την αίσθηση πως από το παλτό και τα μαλλιά του
έβγαιναν οσμές μελανιού και καπνού. Νιώθαμε πως αυτός ήξερε κάτι που εμείς δεν
γνωρίζαμε: τις ειδήσεις. Έτσι φανταζόμουνα κι εγώ την επιστροφή μου στο σπίτι.
Πού να φανταστώ τότε ότι ο σεβασμός των μαθητών θα μετατρεπόταν στο σύνθημα:
Αλήτες, ρουφιάνοι, δημοσιογράφοι»!

Εν αρχή, λοιπόν, ην ο δημοσιογράφος. Ας κοιταχτούμε στον καθρέφτη: «Η καλή
δημοσιογραφία σήμερα είναι το τελευταίο πράσινο που απόμεινε στην πόλη. Λίγοι
το χαίρονται, πολλοί το αγνοούν. Οι πολλοί πιστεύουν πως δημοσιογραφία σήμερα
είναι η μπουλντόζα που γκρεμίζει, το ρόπαλο του τραμπούκου, ο λόγος του
αρπακολλιτζή. Τελικά, μπορεί να είναι ο καθρέφτης μας. Έχουμε τους πολιτικούς
που μας αξίζουν και τους δημοσιογράφους που μας ταιριάζουν. Οι δημοσιογράφοι
είμαστε εμείς: οι αναγνώστες και οι τηλεθεατές».

Η λογοτεχνία και η δημοσιογραφία δανείζονται η μία από την άλλη ή υπάρχουν
παράλληλα χωρίς να τέμνονται πουθενά, παρακολουθώντας τον χρόνο να τους παίζει
παιχνίδια διαρκείας;

«Ακόμη δεν έχω ξεκαθαρίσει μέσα μου αν έγινα δημοσιογράφος για να ασκηθώ στη
λογοτεχνία ή αν ήμουν ένας συγγραφέας που ασχολήθηκε με τη δημοσιογραφία, όπως
θα μπορούσε ν’ ασχοληθεί με την κηπουρική, τη μαγειρική ή την αστρονομία.
Πάντως, τον καιρό που έκανα ρεπορτάζ, έβλεπα το συμβάν σαν μια αφορμή να το
γράψω όπως θα ‘γραφα ένα διήγημα. Τότε ανακάλυψα την ωραιότητα του ασήμαντου,
να μπορείς, ας πούμε, να περιγράφεις τα αποφάγια ενός γιορταστικού τραπεζιού
σαν να είσαι απεσταλμένος στη μάχη του Βατερλώ! Να μιλάς μ’ έναν “αυτόπτη
μάρτυρα” για τις ρωγμές του σπιτιού του κι από τις ρωγμές αυτές να μπορείς να
διακρίνεις τους καημούς και τα όνειρα των ανθρώπων που ήρθαν να ζήσουν στην
πόλη. Ένα από τα καλύτερα κομμάτια που έχω γράψει στην εφημερίδα, θυμάμαι,
είναι τα εγκαίνια των αποχωρητηρίων στην Πλατεία Συντάγματος. Θέμα
δημοσιογραφικά πεθαμένο, που εντούτοις βγήκε σαν διήγημα με τις κατάλληλες
λέξεις και την πλοκή».

ΟΙ ΛΕΞΕΙΣ

Ποια είναι τελικά η σχέση λογοτεχνίας και δημοσιογραφίας; «Οι λέξεις. Λέξεις
χρησιμοποιούν οι μεν, λέξεις και οι δε. Είναι αυτό που έχουν πει για το
ποδόσφαιρο ο Πούσκας και ο Μπάγιεβιτς: “Έντεκα αυτοί, έντεκα κι εμείς”! Από
‘κεί και πέρα, όμως, μπαίνει η ποιότητα της κάθε ομάδας, τα συστήματα, η
προπόνηση.

Αν έχεις προπονηθεί καλά, αν έχεις σύστημα και ταλέντο, αυτό θα φανεί.
Υπάρχουν δημοσιογραφικά κείμενα που θα τα ζήλευαν πολλοί λογοτέχνες, όπως και
“λογοτεχνικά κείμενα” που δεν θα τα ζήλευε κανείς δημοσιογράφος. Ισχύει βέβαια
και το ανάποδο πάντοτε».

Ζει 36 χρόνια μέσα στις εφημερίδες. «Οι εφημερίδες γεννήθηκαν για να
λεηλατούνται. Παλιά τις κόβανε σε μικρά τετράγωνα κομματάκια και τις περνούσαν
στο καρφί του αποχωρητηρίου. Αργότερα τις χρησιμοποιούσαν οι ιχθυοπώλες, για
να τυλίγουν τα ψάρια.

Οι παλιές πολυσέλιδες κυριακάτικες εκδόσεις, μεγάλου σχήματος βεβαίως,
αποτελούσαν το στρωσίδι των ερωτικών περιπτύξεων των ζευγαριών στα δασάκια,
τότε που υπήρχαν πευκοβελόνες για να τρυπούν τις τρυφερές σάρκες. Και πάντοτε,
ακόμη και σήμερα, υπάρχουν αυτοί οι μανιώδεις συλλέκτες αποκομμάτων, που
κόβουν ένα ωραίο κομμάτι της εφημερίδας, το κρεμούν στον τοίχο ή στην πόρτα
του ψυγείου για να το βλέπουν κάθε μέρα, σαν εικόνισμα, σαν ωραίο όνειρο, σαν
αφίσα υπέροχου τοπίου, σαν υπενθύμιση ωραίων στιγμών και ευτυχίας.
Ευτυχισμένος ο δημοσιογράφος που το κείμενό του κρεμάστηκε στον τοίχο κάποιου
δωματίου, ιδίως τούτη την εποχή με τον πανικό της υπερπληροφόρησης».

Πώς γίνεται όμως αυτό το ταξίδι από τα μονόστηλα της καθημερινότητας στην
απογείωση της δημιουργίας; «Χρόνια τώρα μαζεύω μονόστηλα της καθημερινότητας
απ’ τις εφημερίδες.

Κλέβω εκείνα τα μονόστηλα που νιώθω πως μέσα στις πενήντα, εκατό, λέξεις τους
κρύβουν τον σπαραγμό της εποχής, τον υπερρεαλισμό των μικρών συμβάντων, τον
παραλογισμό μιας πράξης, που μόνο η ζωή μπορεί να προσφέρει. Νιώθω σαν κλέφτης
στιγμών αλλά χωρίς τύψεις, όταν αργότερα αυτές τις στιγμές προσπαθώ να τις
κάνω διηγήματα ή ξεκίνημα ενός μυθιστορήματος. Τελικά, μάλλον ζω μέσα απ’ τη
ζωή των άλλων, γιατί κατά βάθος είμαι ένας άνθρωπος χωρίς ιστορία, ένας
“άνθρωπος χωρίς ιδιότητες” κι ας έχω τόσες ιστορίες και ιδιότητες…»

ΥΠΟΥΛΑ

Τι καταθέτει άραγε ο συγγραφέας στο χαρτί; Επιθυμίες, ξόρκια, βιώματα ή
όνειρα; «Ποτέ δεν επεδίωξα να γράψω για τη ζωή μου. Όμως, υπούλως, ιδιωτικά
στιγμιότυπα ξετρυπώνουν, αιωρούνται και μπαίνουν στη ζωή των ηρώων μου, σαν να
‘ναι αυτοί ένα κομμάτι του εαυτού μου, βλέπω τις εμμονές μου να γίνονται
εμμονές των ηρώων, τελικά, είμαστε ένας θίασος αναμνήσεων και φανταστικών
στιγμών που κινούμαστε σ’ έναν κόσμο στα πρόθυρα του τέλους ή της πτώσης. Το
γραφείο που γράφω, διάλεξα να έχει θέα, όχι το μπαλκόνι με τις γλάστρες της
Ευγενίας, αλλά έναν κατάλευκο τοίχο χωρίς κανένα στολίδι, μόνο έναν διακόπτη
ηλεκτρικού νομίζω έχει.

Μερικές φορές τρομάζω μ’ αυτά που γράφω. Από πού ξεφύτρωσε αυτή η σκηνή; Ποιος
διεστραμμένος εγκέφαλος επινόησε τούτη την πράξη; Πώς γεννήθηκαν εκείνες οι
λέξεις και με τη σειρά που μπήκαν έβγαλαν ένα νόημα, που δεν πίστευα πως το
έχω μέσα μου; Τελικά ποιος γράφει αυτό το βιβλίο;

Εγώ είμαι εγώ ή κουβαλάω κάποιον άγνωστο μέσα μου; Είναι φίλος ή εχθρός;
Υπονομεύει την ψυχική μου υγεία ή με κάνει καλύτερο άνθρωπο; Όπως βλέπετε, εγώ
έχω τις απορίες και όχι εσείς…».

Πριν 30 χρόνια στην Ύδρα. Ο Μιχάλης Φακίνος (δεύτερος από αριστερά) με τους φίλους του Δημήτρη Μπούτσικο, Ζάχο Θεοδοσιάδη και την Ευγενία Φακίνου

Ο ΜΙΧΑΛΗΣ Φακίνος γεννήθηκε το 1940 στην Αθήνα, «αλλά αυτό δεν έχει καμία
σημασία, γιατί η ιστορία κάθε ανθρώπου ξεκινάει από τότε που έχει εικόνες και
μνήμη». Ας τις επιστρατεύσουμε, λοιπόν. «Δεν θυμάμαι, ας πούμε, τον πατέρα μου
να φεύγει για τον πόλεμο. Τον θυμάμαι, όμως, χρόνια πολλά αργότερα, βράδυ να
γυρίζει απ’ τη δουλειά του, καβάλα στο ποδήλατο, έχοντας περασμένες στο τιμόνι
κουλούρες από καλώδια, ο άνθρωπος ήταν ηλεκτρολόγος, μοίραζε φως στα σπίτια
του Μαρουσιού που μέναμε…

Θυμάμαι τον παππού μου, κοντό σαν και μένα, με μεγάλο κούτελο όπως κι εγώ, τ’
απογεύματα να κάθεται κάτω από τη μουριά του σπιτιού και να παίζει με το βιολί
τούς σκοπούς της Νάξου, ο άνθρωπος δεν ήταν βιολιστής, κηπουρός ήτανε, τα
δένδρα που υπάρχουν ακόμη και σήμερα πλάι στον Σιδηροδρομικό Σταθμό του
Μαρουσιού αυτός τα είχε φυτέψει, αρχές τούτου του αιώνα…

Θυμάμαι εμένα να κάνω ισορροπία πάνω σε μια πεσμένη κολόνα, πάνω μου να πετούν
αεροπλάνα, ν’ ακούγεται από μακριά η σειρήνα του συναγερμού και τη μάνα μου να
με φωνάζει για να κρυφτούμε στο καταφύγιο κι ύστερα έναν αντάρτη με γενειάδα
και οπλισμό να πηδάει τον συρμάτινο φράχτη, να περνάει από μπροστά μου, να μου
χαμογελάει κι εγώ ν’ αναρωτιέμαι πώς γίνεται ένας άνδρας που πάει σε πόλεμο να
χαμογελάει σ’ ένα παιδί…

Θυμάμαι πανηγύρια σε προαύλια εκκλησιών, με παιχνίδια από πηλό και τσίγκο,
περιφορές επιταφίων, μ’ εμένα παπαδάκι, να κρατάω θυμιατό ή εξαπτέρυγα και να
κοιτάζω τα κορίτσια, χιόνια να πέφτουν στο Μαρούσι και να βολτάρω πάνω στο
ποδήλατό μου, προσπαθώντας να μαντέψω πού βρίσκεται το μονοπάτι και να χάνομαι
μέσα στο λευκό, μια υπέροχη απώλεια του χώρου, μια υπέροχη αίσθηση ελευθερίας
κι ύστερα, τα καλοκαίρια να κάνουμε μπάνιο στη στέρνα του Κουσουρή παρέα με τα
βατράχια και τα νερόφιδα κι ύστερα να κλέβουμε σύκα από τις συκιές του Λέκα.
Πριν από λίγο καιρό πήγα να δω τούτα τα μέρη. Παντού πολυκατοικίες και
μαγαζιά. Χάθηκα. Τα σημάδια των νιάτων μου είχαν χαθεί.

Τότε ήταν που ανακαλύψαμε το ροκ εντ ρολ. Ξέρεις, Έλβις Πρίσλεϊ, Μπιλ Χάλεϊ,
Λιτλ Ρίτσαρντ και τ’ άλλα “μυθικά πρόσωπα”. Τότε το ροκ εντ ρολ, παρ’ όλο που
ήταν “αμερικανικός τρόπος ζωής”, δεν έπαυε να μοιάζει σ’ εμάς σαν μια “μορφή
αντίστασης” στα γλυκανάλατα τραγουδάκια της εποχής και στα καθιερωμένα βήματα
των κλασικών χορών που χόρευαν οι “γέροι” μας… Αρχή της δεκαετίας του ’60
κάποιος μας μίλησε για τη “Ρεξόνα”, ανακαλύψαμε τον Μαρξισμό, ακούσαμε
Θεοδωράκη και είπαμε: Ρε μάγκες, εκτός από ροκ εντ ρολ υπάρχει και κάτι
βαθύτερο. Κι έτσι άρχισε η πολιτικοποίηση…».

Τότε άρχισε να γράφει. Αφορμή στάθηκε ένα τεράστιο κιτάπι, ύψους 75 εκατοστών
και πλάτους 50, που βρήκε σε μια αποθήκη. «Ως φαίνεται τούτο το κιτάπι ανήκε
σε κάποιον φιλόδοξο μπακάλη και προορισμό θα είχε να φιλοξενεί τα βερεσέδια
της γειτονιάς, 100 δράμια ρύζι, 50 δράμια πελτές, χαλβάς δραχμές 5, οικογένεια
Φακίνου χρέος προηγούμενου μηνός δραχμές τριάκοντα δύο. Τέτοια. Ήταν όμως
ανέπαφο. Οι σελίδες άγραφες, παρθένες. Τούτο το χαρτί παραδόξως μου κίνησε το
ενδιαφέρον. Ήταν μια πρόκληση το λευκό χαρτί. Ήθελα να το κατακτήσω,
γεμίζοντάς το με λέξεις. Άρχισα να γράφω μέσα του τα δικά μου βερεσέδια κι
επειδή ακόμα όλα ήταν θολά και συγκεχυμένα έγραψα ένα θολό και συγκεχυμένο
ποίημα με τον τίτλο “Εντός μου”. Ήμουν ευτυχισμένος που είχα χαρτί και έγραφα.
Το τι έγραφα δεν με ένοιαζε. Αρκεί που είχα έναν τόπο ν’ ακουμπήσω τις λέξεις μου…».

ΚΑΠΟΤΕ ρώτησαν τον Μιχάλη Φακίνο: «Γιατί γράφεις;». «Δεν ήξερα τι ν’ απαντήσω,
όπως δεν θα ήξερα αν με ρωτούσαν γιατί φυτεύω ντομάτες, γιατί ψαρεύω, γιατί
παίζω ποδόσφαιρο, γιατί καπνίζω πίνοντας καφέ. Μάλλον είναι το παιχνίδι μου,
ένα παιχνίδι μοναχικό στην αρχή, που στη συνέχεια όμως αναζητεί συμπαίκτες ­
τους αναγνώστες ­ για να ολοκληρωθεί. Δεν θέλω να πω τίποτε, δεν έχω να πω
τίποτε, είμαι ελεύθερος. Μάλλον γράφω για να κρατάω ζεστές τις λέξεις, για να
μη χανόμαστε…».

Το 1983 εκδίδεται το πρώτο βιβλίο του. Διηγήματα. Τίτλος: «Οι Κωπηλάτες».
«Μαθαίνω να κολυμπώ μέσα στον Λόγο, προσπαθώ να ξεφύγω από την “δημοσιογραφική
γραφή”». Τον επόμενο χρόνο δεύτερο βιβλίο με διηγήματα: «Ο Ιωσήφ
εξαφανίζεται». «Προσπάθεια απογείωσης. Ολίγον υπερρεαλισμός, νέες φόρμες αφήγησης».

Το 1988 το πρώτο μυθιστόρημα: «Βυζαντινή Περίπολος». Το παιχνίδι αρχίζει να
τον παρασέρνει σε δρόμους πρωτόγνωρους. «Μ’ αρέσει. Αφήνομαι. Βγαίνει ό,τι
βγαίνει. Η γιαγιά που έβγαλε γένια μητροπολίτη. Ο στυλίτης του ηφαιστείου. Ο
ανάπηρος ροκεντρολίστας του 1958, ο ποδηλάτης χωρίς ποδήλατο, η γυναίκα που
ηδονιζόταν από τον άνεμο, συναντώνται τυχαία (;) σε μια παλιά χαρτοποιία μιας
πόλης που καταρρέει…».

1991, δεύτερο μυθιστόρημα: «Ως φαίνεται η γιαγιά κοιμάται ακόμη». Ο Πέτρος, ο
εισηγητής παρουσιάζει ένα ταξίδι με τρένο προς την ανύπαρκτη Νέα Ιερουσαλήμ.
Δημιουργός καινούργιων λέξεων ο ίδιος, εραστής των πέντε αισθήσεων, αποφασίζει
να συνταξιδέψει σ’ ένα βαγόνι με τον Ιωάννη τον Κυνηγό, τον Χωρομέτρη, τον
Τυφλό Κύριο, τη Γυναίκα με τις βόμβες, τη Μέριλιν των βορείων προαστίων, τον
Ετοιμοθάνατο Κλόουν, τους δύο νάνους, την έγκυο με το φλάουτο και τον πανταχού
παρόντα Ελεγκτή. Ένα ταξίδι που μοιάζει με παιχνίδι ανάμεσα στη φαντασία και
τους προσωπικούς εφιάλτες, στο παρελθόν και το μέλλον, στις λέξεις και τις
αισθήσεις, την ώρα που η Ιστορία έξω από τα παράθυρα του βαγονιού, πότε
τρυφερή και πότε βίαιη, πότε υπέροχη και πότε αποκρουστική, προσπαθεί να μπει
στο τρένο, για να γίνει ο δωδέκατος επιβάτης.

Η ΙΟΥΛΙΕΤΑ

Το 1994, μυθιστόρημα πάλι: «Η Ιουλιέτα αγαπά τα ροδάκινα», με ήρωα τον Ραφαήλ
Πελεκάνο, περιπλανώμενο πρίγκιπα ποιητή, δότη σπέρματος, διοργανωτή
καλλιστείων, εραστή των ωραίων λέξεων, των ωραίων σωμάτων και της πανσελήνου,
που κατεβαίνει στην πρωτεύουσα για ν’ ανακαλύψει και να τιμωρήσει τους
δολοφόνους της αγαπημένης του Νατάσας, ονομαστής πόρνης. Μαζί του έχει τον
Βασίλειο τον Βιογράφο, άσημο δημοσιογράφο επαρχιακής εφημερίδας, για να
καταγράψει την περιπέτειά του. Ένα βιβλίο γεμάτο από αγώνες ελεύθερης πάλης,
αυτοκτονίες, αρωματοφαγίες, σκουπίδια, οσμές, χρώματα κι έρωτες, την ώρα που
κάτω από την Αθήνα ο Μετροπόντικας τρώει τα σωθικά της πόλης.

«Φέτος ξαναγύρισα στα διηγήματα. Έτσι, χωρίς λόγο. Αυτές οι ιστορίες έτσι
έπρεπε να βγουν». Τίτλος: «Όμηρος Μπαρ». Ο ήρωας, άτομο σκοτεινό και
ομιχλώδες, περιφέρεται τα βράδια στα μπαράκια της πόλης μας και αφηγείται
ιστορίες στις παρέες με αντάλλαγμα ένα ουίσκι, μια βότκα, ένα τζιν, μια μπίρα…

«Ο Όμηρος Μπαρ είναι όλοι οι προηγούμενοι ήρωες σε έναν. Θέλει να πει ιστορίες
και τις λέει. Οι προηγούμενοι δημιουργούσαν τις ιστορίες. Ο Όμηρος Μπαρ
αφηγείται τις ιστορίες των άλλων. Γίνεται συγγραφέας, ενώ είναι δημιούργημα
συγγραφέα. Διασώζεται όμως, γιατί ξέρει να αφηγείται καλά. Οι παραμυθάδες ­
ακόμη και σήμερα ­ δεν έχουν χαθεί. Δεν υπάρχει ωραιότερο πράμα σε μια παρέα
από το άτομο που ξέρει να αφηγείται. Ακόμη και η επίσκεψη στο σούπερ μάρκετ,
ένα χαμόγελο στον καθρέφτη, ένα πυροσβεστικό όχημα, μπορούν να γίνουν έργα
τέχνης στο στόμα ενός παραμυθά. Κατά βάθος όλοι κρύβουμε μέσα μας έναν Όμηρο
Μπαρ. Αν δεν βλέπουμε πολύ τηλεόραση, ο Όμηρος Μπαρ βγαίνει τις νύχτες…».