Το άθλιο «πόκερ» των κερδοσκόπων

Το τηλέφωνο ξανακτύπησε. Αυτή τη φορά ήταν το Μιλάνο. Ήθελαν και αυτοί να πουλήσουν ελληνικά χαρτιά που είχαν και να πάρουν πίσω το συνάλλαγμά τους

Άνοιξε την ηλεκτρονική οθόνη του για να συνδεθεί με τις αγορές. Θα ήταν και
σήμερα μία βαρετή ημέρα. Οι παραγγελίες που είχε από τρεις βιομηχανίες της
Βορείου Ελλάδας και από το Λονδίνο ήταν μία απλή καθημερινή υπόθεση. Σκεπτόταν
το απογευματινό του ραντεβού για να απασχολήσει το μυαλό του. Αφού δεν έκαναν
τίποτε οι άλλοι για να του τραβήξουν το ενδιαφέρον, ας το έκανε μόνος.

Το τηλέφωνο τον διέκοψε. Ήταν από το Λονδίνο. Το ασφαλιστικό αμοιβαίο κεφάλαιο
τού ζητούσε να πουλήσει τα ελληνικά ομόλογα που τους είχε αγοράσει. Αυτό
σήμαινε 10 εκατ. δολάρια και κυρίως καλή προμήθεια για την τράπεζα. Το
τηλέφωνο ξανακτύπησε. Αυτή τη φορά ήταν το Μιλάνο. Ήθελαν και αυτοί να
πουλήσουν ελληνικά χαρτιά που είχαν και να πάρουν πίσω το συνάλλαγμά τους.

«Τι στο διάβολο συμβαίνει σήμερα», σκέφτηκε, και γύρισε το κεφάλι στην οθόνη
του κομπιούτερ. Το βλέμμα του «πάγωσε» όταν διαπίστωσε ότι τα επιτόκια της
δραχμής ανέβαιναν με γρήγορους ρυθμούς. «Θα πωλούν κι αυτοί ομόλογα»,
σκέφτηκε, και άρχισε να τηλεφωνεί στους συναδέλφους του για να μάθει τι συμβαίνει.

Τρέχουν και δεν φτάνουν

Κάπως έτσι ξεκινούν όλες οι συναλλαγματικές κρίσεις. Κοινό χαρακτηριστικό
είναι ότι κανείς δεν τις περιμένει. Και όταν ξεσπάσουν, οι 500 άνθρωποι που
δουλεύουν στα ντίλινγκ ρουμ της Τραπέζης της Ελλάδος και των εμπορικών
τραπεζών τρέχουν και δεν φτάνουν. Άλλοι προσπαθούν να περιορίσουν τις ζημιές,
άλλοι να μεγιστοποιήσουν τα κέρδη, ενώ από την πλευρά της η Τράπεζα της
Ελλάδος προσπαθεί πολλές φορές ακόμα και με μπλόφες να υποστηρίξει τη δραχμή.
Πολλές φορές όλα μοιάζουν με μία παρτίδα πόκερ, στην οποία ο κάθε παίκτης
προσπαθεί να προβλέψει την κίνηση του αντιπάλου του για να βγει κερδισμένος.

Η βάση του παιχνιδιού είναι το συνάλλαγμα, και πιο συγκεκριμένα η ισοτιμία της
δραχμής. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι η δραχμή πιέζεται μόνο από αυτούς που
έχουν συνάλλαγμα.

Το παιχνίδι ξεκινά με την εκδήλωση μεγάλης ζήτησης για συνάλλαγμα και κυρίως
για νομίσματα στα οποία η ισοτιμία της δραχμής είναι «κλειδωμένη». Η ζήτηση
αυτή μπορεί να έχει πολλές πηγές. Για παράδειγμα, μπορεί να προέλθει από
επιχειρήσεις που έχουν δάνεια ή άλλες υποχρεώσεις σε συνάλλαγμα, ξένους
ομολογιούχους, οι οποίοι έχουν αγοράσει ομόλογα του Ελληνικού Δημοσίου τα
οποία όμως θέλουν να ρευστοποιήσουν ή από κερδοσκόπους οι οποίοι αγοράζουν
συνάλλαγμα προκειμένου να πιέσουν το εθνικό νόμισμα. Κοινό χαρακτηριστικό των
ξένων κυρίως αγοραστών συναλλάγματος είναι ότι όλοι αυτοί δεν έχουν στα χέρια
τους δραχμές και για να καλυφθούν είναι υποχρεωμένοι να δανεισθούν, αφού θα
πρέπει καθημερινά να μην εμφανίζουν στους λογαριασμούς τους ανοίγματα.

Ανοίγματα ομολογιούχων

Άλλωστε, στην Ελλάδα όλες οι συναλλαγές γίνονται με βάση τη δραχμή και αυτό
ακριβώς είναι το όπλο που έχει η Τράπεζα της Ελλάδος για να στηρίξει το εθνικό νόμισμα.

Για παράδειγμα, οι κερδοσκόποι ζητούν να αγοράσουν ECU από την ελληνική αγορά.
Και πρέπει να τα πληρώσουν σε δραχμές τις οποίες δεν έχουν. Γι’ αυτό
αναγκάζονται να τις δανεισθούν από τη διατραπεζική αγορά. Τις περισσότερες
φορές δανείζονται δραχμές για μερικές μέρες, ή ακόμα και για ένα μήνα, και
ανανεώνουν τα δάνειά τους αυτά μέχρι τη λήξη του συμβολαίου με το οποίο
αγόρασαν το συνάλλαγμα.

Το ίδιο περίπου συμβαίνει και με τους ομολογιούχους, οι οποίοι με το
συνάλλαγμα αγοράζουν ελληνικά ομόλογα και καλύπτουν την ανάλογη υποχρέωση με
δανεικές δραχμές, αφού ποτέ τα λεφτά δεν είναι «παγωμένα», αλλά γυρνάνε
συνεχώς. Φυσικά και αυτοί είναι υποχρεωμένοι να μην έχουν άνοιγμα στους
λογαριασμούς. Για παράδειγμα, μία τράπεζα από το Λονδίνο για λογαριασμό πελάτη
της αγοράζει 1.000.000 ECU για διάστημα ενός μηνός σε ισοτιμία 306 δραχμών και
για να καλύψει την αγορά δανείζεται δραχμές με ετήσιο επιτόκιο 11%, αρχικά για
διάστημα 5 ημερών. Όταν περάσει το διάστημα αυτό, ανανεώνει το δάνειο για άλλη
μία εβδομάδα με καινούργιο επιτόκιο. Στην περίπτωση που το νέο επιτόκιο είναι
π.χ. 20%, τότε ανεβαίνει το κόστος που έχει. Το ίδιο ακριβώς ισχύει και για
τους ξένους ομολογιούχους οι οποίοι δανείζονται και αυτοί δραχμές. Έτσι, το
αυξημένο κόστος της δραχμής ουσιαστικά «τρώει» το κέρδος που έχουν από την
αγορά ομολόγων.

Παραδείγματα για το παιγνίδι

Όλα αυτά τα γνωρίζει η Τράπεζα της Ελλάδος και γι’ αυτό χρησιμοποιεί τα
επιτόκια ως όπλο για την άμυνα της δραχμής. Έτσι, σε περιόδους συναλλαγματικής
κρίσης, όλοι αυτοί ζητούν συνάλλαγμα. Η Τράπεζα της Ελλάδος είναι υποχρεωμένη,
αν θέλει να στηρίξει την ισοτιμία της δραχμής, να το προσφέρει. Σε διαφορετική
περίπτωση το νόμισμα διολισθαίνει και σε ακραίες περιπτώσεις υποτιμάται. Και
αυτό ακριβώς θέλουν οι κερδοσκόποι, οι οποίοι βασίζουν το παιχνίδι τους και τα
κέρδη τους σε μία υποχώρηση του νομίσματος.

Από την πλευρά της η Τράπεζα της Ελλάδος κάνει ό,τι μπορεί για να αποτρέψει τη
ζήτηση για συνάλλαγμα. Και επειδή δεν μπορεί να την απαγορεύσει, προσπαθεί να
κάνει τη δραχμή όσο το δυνατόν πιο ακριβή μέσω του μηχανισμού των επιτοκίων. Η
πρώτη κίνηση είναι να στερέψει την αγορά από δραχμές, ώστε να μείνει ο
μοναδικός ρυθμιστής του παιχνιδιού. Τότε ανακοινώνει υψηλά επιτόκια, δίδοντας
με τον τρόπο αυτό σινιάλο στις τράπεζες ότι στα επίπεδα αυτά των επιτοκίων θα
βρουν τις δραχμές που τους ζητούν οι πελάτες τους. Με τον τρόπο αυτό όχι μόνο
αποτρέπει τη ζήτηση για δραχμές, αλλά υποχρεώνει και πολλούς που έχουν
συνάλλαγμα και υποχρεώσεις σε δραχμές να βγουν να διαθέσουν το συνάλλαγμά
τους. Στη τελευταία περίπτωση αποκτά από αυτούς το συνάλλαγμα που έχει ανάγκη
χωρίς να περιορίσει τα συναλλαγματικά της αποθέματα.

Ο έλεγχος της ρευστότητας

Έτσι λειτουργούν οι μηχανισμοί επίθεσης και άμυνας του εθνικού νομίσματος σε
μία απελευθερωμένη αγορά συναλλάγματος όπως είναι η ελληνική.

Φυσικά το παιχνίδι γίνεται πολύ πιο εύκολο για την Τράπεζα της Ελλάδος όταν η
αγορά δεν είναι πλήρως απελευθερωμένη και ισχύουν κάποιοι συναλλαγματικοί
περιορισμοί. Αυτό σημαίνει ότι οι λεγόμενες μεταφορές κεφαλαίων γίνονται πολύ
πιο δύσκολες, ενώ την ίδια στιγμή η δραχμή κυκλοφορεί μόνο στην ελληνική
αγορά. Για παράδειγμα, αν κάποιος ψάχνει να δανεισθεί σε δολάρια τα βρίσκει σ’
ολόκληρο τον κόσμο, αφού το αμερικανικό νόμισμα είναι διεθνές μέσο συναλλαγών.
Έτσι είναι πολύ πιο δύσκολο έργο ο έλεγχος της ρευστότητας.

Τώρα όμως η δραχμή έχει ουσιαστικά διεθνοποιηθεί και μπορεί κάποιος να τη βρει
και στις αγορές του εξωτερικού. Αυτό ακριβώς αποτελεί τη μεγάλη διαφορά μεταξύ
των συναλλαγματικών κρίσεων του 1992 και του 1994, καθώς το έργο των
νομισματικών αρχών τότε, αν και δύσκολο, εντούτοις είχε μεγαλύτερα περιθώρια
ελιγμών σε σχέση με σήμερα.