Νεανικές ιστορίες για την Ιστορία

«Ας υποθέσουμε ότι η φανταστική χώρα Newland ανήκε στη χώρα σας “Α” από το
1500 έως το 1900. Από το 1900 έως σήμερα η Newland τελεί υπό την κατοχή της
χώρας “Β”. Η χώρα σας “Α” θέλει τη Newland πίσω και καταθέτει διάφορα
επιχειρήματα γι’ αυτό. Πόσο βάρος θα δίνατε εσείς σ’ αυτά τα επιχειρήματα;».
Το υποθετικό ερώτημα τέθηκε μέσω της έρευνας «Νέοι και Ιστορία» σε 32.000
εφήβους από 27 χώρες της Ευρώπης, οι οποίοι αποδείχθηκαν όχι και τόσο
ενθουσιώδεις στην εκδοχή «επανάκτησης» της φανταστικής χώρας Newland από τη
χώρα τους. Οι μαθητές φαίνεται πως δεν θεωρούν καθόλου «ειδικού βάρους»
επιχειρήματα όπως «κοινή γλώσσα και κουλτούρα» ή «προτεραιότητα λόγω της
κατοχής και υπεροχής για μεγάλο χρονικό διάστημα». Μόνο οι Παλαιστίνιοι
φαίνονται υπέρμαχοι της «στρατιωτικής υπεροχής», ενώ ­ προς μεγάλη έκπληξη των
ερευνητών ­ οι συμπατριώτες τους που ζουν στα κατεχόμενα από το Ισραήλ εδάφη
απορρίπτουν αυτό το επιχείρημα, «επειδή σε περίπτωση πολεμικής σύρραξης θα
χάσουν έτσι κι αλλιώς». Σκανδιναβοί, Τσέχοι, Γερμανοί και Ιταλοί δείχνουν
αρνητικοί στο ενδεχόμενο «προσάρτησης» εδαφών χρησιμοποιώντας στρατιωτικά
μέσα, ενώ περισσότερο θετικοί δείχνουν Πολωνοί, Βούλγαροι, Κροάτες, Βέλγοι και
Σκωτσέζοι, «σε ορισμένες περιπτώσεις ίσως εξαιτίας των ιστορικών εμπειριών»
τους. Η αντίθεση του πολωνικού ηρωισμού τύπου «Kosciuszco» και της τσεχικής
εξυπνάδας τύπου «Τσβέικ« φαίνεται πως είναι ακόμα ζωντανή μεταξύ των νεαρών
απογόνων. Οι Τούρκοι έφηβοι φαίνεται να μην υποστηρίζουν ιδιαίτερα την ιδέα
της Ευρωπαϊκής Ολοκλήρωσης, ενώ τους αφήνει μάλλον αδιάφορους η ιστορία της
Ευρώπης, σε αντίθεση με τους Έλληνες συνομηλίκους τους που είναι ενθουσιώδεις
ευρωπαϊστές. Και οι δύο πάντως συμφωνούν ως προς την αποστροφή τους στον
«βαρετό τρόπο παρουσίασης της Ιστορίας» μέσα από τα σχολικά εγχειρίδια. Αν
ήταν στο χέρι των Ευρωπαίων εφήβων, πάντως,οι περισσότεροι από αυτους θα
θεωρούσαν σωστό να καταβληθούν οικονομικές αποζημιώσεις στις αφρικανικές χώρες
που είναι πρώην ευρωπαϊκές αποικίες.

Οι ερευνητές ξεχώρισαν ορισμένους «τύπους» ή «πεδία» ιστορίας και ρώτησαν
τους μαθητές ποια είναι αυτά που προτιμούν. Το «τοπ τεν» των απαντήσεων είναι:

1 «Η ιστορία της οικογένειάς μου» Μόνο οι Τσέχοι δείχνουν λιγότερο
ενδιαφέρον γι’ αυτό.

2 «Μεγάλοι εξερευνητές κι ανακαλύψεις» Ισλανδοί και Άγγλοι «πιο ουδέτεροι».

3 «Οι επιπτώσεις της ανθρώπινης δραστηριότητας στο περιβάλλον».

4 «Ειδικά πεδία όπως η ιστορία του αυτοκινήτου, της μουσικής, των σπορ»
Δημοφιλή ιδιαίτερα στη Νότια και Ανατολική Ευρωπη.

5 «Οι πόλεμοι και οι δικτάτορες» Δημοφιλές στη Γερμανία, αδιάφορο σε
Ισλανδία, Εσθονία, Τσεχία, Σλοβενία.

6 «Απομακρυσμένοι ξένοι πολιτισμοί».

7 «Βασιλιάδες, βασίλισσες, διάσημα πρόσωπα».

8 «Καθημερινή ζωή συνηθισμένων ανθρώπων» Μικρό ενδιαφέρον κυρίως από
Λιθουανούς, Έλληνες, Βέλγους, Ισπανούς, Πορτογάλους, Πολωνούς.

9 «Ανάπτυξη γεωργίας, βιομηχανίας και εμπορίου».

10«Η γένεση των εθνών».

11 «Η ανάπτυξη της δημοκρατίας».

Αυτό φαίνεται κι από την απάντησή τους στο ερώτημα για τη «μελλοντική
συμμετοχή στην πολιτική», όπου οι απαντήσεις είναι λιγότερο «θετικές» επειδή,
σύμφωνα με τους ερευνητές, ο όρος «συμμετοχή» (participation) είναι πιο
«ενεργητικός» απ’ ό,τι το ενδιαφέρον (interest). Μόνο οι Παλαιστίνιοι και όσοι
ζουν στα Κατεχόμενα δείχνουν λιγότερο αρνητικοί απέναντι στην πολιτική.

Τη μεγαλύτερη δυσαρέσκεια για την πολιτική δείχνουν στη Σλοβενία, Κροατία,
Μεγάλη Βρετανία, ορισμένες Σκανδιναβικές χώρες, στην Ελλάδα και την Τουρκία.

«Μαθητές του καθήκοντος» αποδείχτηκαν οι Έλληνες έφηβοι που έχουν μια τάση να
αγωνίζονται για την τελειότητα». Ο συντηρητισμός της δομής του σχολείου από τη
μια και η πίεση της οικογένειας από την άλλη τούς κάνουν επιμελείς μαθητές. Σε
γενικές γραμμές φαίνονται ιδιαίτερα αισιόδοξοι αφού έδωσαν κυρίως θετικές
απαντήσεις. Μέσα από τις απαντήσεις που έδωσαν οι Έλληνες 15χρονοι φαίνονται:

* Πολιτικά ενημερωμένοι.

* Αρκετά εθνοκεντρικοί.

* Δημοκρατικοί αλλά χωρίς να παίρνουν τη δημοκρατία δεδομένη.

* Αισιόδοξοι για το μέλλον της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της χώρας τους.

* Θετικοί για την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση.

* Όχι πολύ θετικοί για την παρουσία μεταναστών.

Οι 15χρονοι Τούρκοι φαίνεται να έχουν ένα ιδιαίτερα αυξημένο ενδιαφέρον για
την Ιστορία, την πολιτική και κοινωνική συμμετοχή, την ανάπτυξη της
δημοκρατίας, και από τις απαντήσεις τους κρίνονται αλληλέγγυοι προς τους
άλλους.

Δείχνουν να μη τους αρέσουν και τόσο τα βιβλία της Ιστορίας, ενώ προτιμούν να
επισκέπτονται μουσεία. Σε γενικές γραμμές φαίνονται:

* Αδιάφοροι για την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση.

* Ιδιαίτερα θρήσκοι.

* Πολιτικοποιημένοι.

* Λάτρεις της πρόσφατης ιστορίας.

* Υπεράνω «χρημάτων και προσωπικής ευημερίας».

* Υπερ της «ειρήνης με κάθε κόστος».

* Αισιόδοξοι.

ΟΙ «ΦΑΝΤΑΣΤΙΚΕΣ ταινίες» με ιστορικό περιεχόμενο φαίνεται πως είναι ο
δημοφιλέστερος τρόπος παρουσίασης της Ιστορίας για τους περισσότερους από τους
32.000 εφήβους, οι οποίοι κλήθηκαν να επιλέξουν τον «πιο διασκεδαστικό τρόπο»
εκμάθησης των ιστορικών γεγονότων. Ειδικά οι έφηβοι των Λιθουανίας, Σουηδίας,
και Τσεχίας «υποκύπτουν» περισσότερο στη δύναμη της εικόνας, ενώ πιο
«σθεναροί» αποδεικνύονται οι συνομήλικοί τους της Κροατίας, της Εσθονίας και
της Γαλλίας.

Πόσο όμως οι μαθητές εμπιστεύονται αυτές τις ταινίες; Εδώ φαίνεται πως «άλλο η
διασκέδαση κι άλλο η πραγματική γνώση», αφού η έρευνα έδειξε πως οι μαθητές
δεν είναι και πολύ πεπεισμένοι για την αληθοφάνεια αυτών των φιλμ.

Ποια παρουσίαση της Ιστορίας, λοιπόν, εμπιστεύονται περισσότερο οι έφηβοι;
«Μουσεία και ιστορικά μέρη», είναι η απάντηση που παίρνει ελαφρώς το
προβάδισμα από τα «ιστορικά ντοκουμέντα και πηγές». Ο πιο βαρετός τρόπος
παρουσίασης της Ιστορίας φαίνεται πως είναι το κλασικό σχολικό βιβλίο, γεγονός
που θα πρέπει ­ κατά τους ερευνητές «να θορυβήσει υπουργούς, συγγραφείς και
δασκάλους» Και μάλιστα τα σχολικά βιβλία φαίνονται όχι μόνο βαρετά, αλλά από
αρκετούς μαθητές αμφισβητείται και ο βαθμός αξιοπιστίας τους.

Δυσπιστία

Μεγαλύτερη δυσπιστία δείχνουν οι μαθητές στη Ρωσία, την Ουκρανία, την Τουρκία,
την Παλαιστίνη, ενώ «ουδετερότητα» εκφράζουν οι συμμαθητές τους στην Ελλάδα,
τη Βουλγαρία, την Κροατία, τη Σλοβενία, την Εσθονία, τηνΙταλία, ακόμη και στην
Δανία. Μόνο οι υπόλοιποι, δηλαδή στη Βόρειοδυτική Ευρώπη και Σκανδιναβία
εμπιστεύονται τα σχολικά βιβλία της Ιστορίας. Η ιχνηλάτηση αυτής της
αντίδρασης των μαθητών οδηγεί τους ερευνητές κυρίως στο συμπέρασμα ότι «τα
βιβλία διαμορφώθηκαν με κρατικό παρεμβατισμό».

Η κατάταξη που έκαναν οι έφηβοι στις φράσεις που τους έδωσαν οι ερευνητές για να περιγράψουν τον Χίτλερ αποκαλύπτει σαφώς τα αντιναζιστικά τους αισθήματα.

* «Ένας κυνικός δικτάτορας, ένοχος γενοκτονίας (οι Παλαιστίνιοι
εκφράζουν “ουδετερότητα”)».

* «Ο πιο διαβόητος εκπρόσωπος της ολοκληρωτικής δύναμης και βίας».

* «Ένας παθολογικά άρρωστος κι αντικοινωνικός εγκληματίας» (το
υποστηρίζουν ιδιαίτερα Έλληνες, Ισραηλινοί, Σκανδιναβοί).

* «Ηγετική μορφή κατά του κομμουνισμού» (κάποιες θετικές
εκφράσεις γι’ αυτό από Ισπανία, Ιταλία, Γαλλία).

* «Ένας αγωνιστής εναντίον της πολιτισμικής ανάμειξης και ξένης
πρόσμειξης» (σχετικά θετικά εκφράστηκαν Δανοί, Ισραηλινοί, Σουηδοί,
Φινλανδοί, Βέλγοι)

* «Ένας χαρισματικός ρήτορας, διοργανωτής και ηγέτης» (το
υποστηρίζουν περισσότερο τα αγόρια στη Νορβηγία, Λιθουανία, Βουλγαρία και
Άραβες των Κατεχομένων).

* «Μια μαριονέτα στα χέρια των Γερμανων βιομηχάνων και
ιμπεριαλιστών» (Τούρκοι, Έλληνες και Δανοί δίνουν θετικές απαντήσεις).

* «Δημηουργός τάξης, ασφάλειας και εθνικής ολοκλήρωσης»
(υποστηρικτές μόνο οι Άραβες).

Εξετάζεται η χρονική περίοδος από την περεστρόικα έως σήμερα.

Οι έφηβοι φαίνεται να συσχετίζουν αυτή την ιστορική περίοδο:

1 «με την πτώση της ΕΣΣΔ» (άποψη που υποστηρίζεται κυρίως στις χώρες
της Βαλτικής, το Ισραήλ, την Τουρκία, το Βέλγιο και τη Γαλλία)

2 «με την ιδέα της απαρχής νέων συγκρούσεων» (τάση που πάλι
υποστηρίζεται σε ορισμένες χώρες της Βαλτικής ­ εξαίρεση οι Ισλανδία,
Φινλανδία ­ και την Τουρκία)

3 «με την καθιέρωση της οικονομίας της ελεύθερης αγοράς» (με εξαίρεση
τους Ούγγρους, αυτή η άποψη απηχεί ιδιαίτερα στις χώρες Ανατολικής Ευρώπης)

4 «με τον εκδημοκρατισμό της Σοβιετικής Ένωσης»

5 «με την ελευθερία των χωρών από το Σύμφωνο της Βαρβοβίας»

Όνομα: «Youth and History» ­ Νέοι και Ιστορία.

* Σκοπός της έρευνας: να διερευνηθεί τι σημαίνει ιστορική συνείδηση και πώς αναπτύσσεται.

Επικεφαλής της έρευνας: το Γερμανικό Ίδρυμα Korber. Ανεξάρτητοι
ερευνητές από κάθε χώρα ανέλαβαν να εκπονήσουν τις μελέτες. Για τ’
αποτελέσματα της Ελλάδας εργάστηκαν οι Άννα Φραγκουδάκη και Θάλεια
Δραγώνα από το Πανεπιστήμιο Αθηνών, ενώ την έρευνα στήριξε και το
υπουργείο Πολιτισμού.