ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ «Αβαθής» νομοθέτης

Η ερμηνεία των νόμων είναι, συνήθως, μία επίπονη νοητική διαδικασία. Ο
ερμηνευτής, αναζητώντας το νόημα του κανόνα δικαίου, χρησιμοποιεί μια σειρά
από εργαλεία. Η εμπειρία και, στη συνέχεια, η θεωρία, ανέδειξαν πως από τα
εργαλεία αυτά προέκυψαν τέσσερις μέθοδοι ερμηνείας: γλώσσα, λογική, νομικό
συστηματικό πλαίσιο και ιστορία, αποτελούν τις μεθόδους ερμηνείας του δικαίου.

ΘΕΜΑ του σημερινού σχολίου είναι η, κατά τη γνώμη μου, πολιτικότερη των άλλων
τριών, μέθοδος της ιστορικής ερμηνείας. Η μέθοδος δηλαδή εκείνη, μέσω της
οποίας αναζητούμε τη βούληση του νομοθέτη· εκεί όπου η γλώσσα δεν επιτρέπει τη
συνεννόηση, ψάχνουμε το τι ακριβώς θέλησε να πει ο ίδιος ο νομοθέτης.

Ποιο είναι, όμως, το υλικό που στην περίπτωση του νόμου επιτρέπει την ιστορική
έρευνα. Κατά βάσιν, δύο επίσημα κείμενα: η εισηγητική έκθεση που συνοδεύει τον
νόμο, στην οποία καταγράφονται οι σκέψεις του προτείναντος τον νόμο υπουργού,
καθώς και τα πρακτικά των συζητήσεων της Βουλής.

Άποψή μου είναι, ότι από τη δεκαετία του ’80 και μετά, στην Ελλάδα η
λειτουργία της κυβέρνησης ­ της οποίας τα μέλη σχεδιάζουν τους νόμους και τους
εισάγουν στη Βουλή ­ αλλά και των βουλευτών, ουσιαστικά ακύρωσε αυτή τη μέθοδο
ερμηνείας. Πολλές φορές το επίπεδο των κοινοβουλευτικών συζητήσεων δεν
επέτρεπε να φανούν τα νομικοπολιτικά θέματα που εμπεριείχαν οι νόμοι· οι δε
εισηγητικές εκθέσεις των νόμων κατέστησαν «ξερά» κείμενα, τα οποία ύστερα από
έναν συνήθως ρητορικό και αβαθή πρόλογο, αναπαρήγαγαν τις διατάξεις του
σχεδίου-νόμου. Ο δικαστής, ο επιστήμονας, ο δικηγόρος, ο φοιτητής, μάταια
αναζητούσαν στα ανωτέρω κείμενα κάποιο ενδιαφέρον στοιχείο, για να το
αξιοποιήσουν στην πράξη: στην υποστήριξη ισχυρισμών στα δικαστήρια, στην
έκδοση δικαστικών αποφάσεων, στη συγγραφή εργασιών ή στην εκπόνηση μελετών.
Τόσο στις εισηγητικές εκθέσεις όσο και στα πρακτικά της Βουλής, το σύνηθες
ήταν ο αναγνώστης να συναντά απόψεις, σκέψεις και ισχυρισμούς αδιάφορους για
την πράξη· ενώ σπάνια θα έβρισκε κάποια ενδιαφέρουσα πληροφορία ή κάποια
συστηματοποιημένη γνώση.

Αντίθετα, παλαιότερα, η ανάγνωση εισηγητικών εκθέσεων και πρακτικών της Βουλής
ήταν εξαιρετικώς ενδιαφέρουσα και ωφέλιμη. Χρήσιμα στοιχεία και
συστηματοποιημένη γνώση απέδιδαν το υψηλό μορφωτικό επίπεδο των μελών της
κυβέρνησης και της Βουλής, καθώς και τη διαφορετική αντίληψη για την
κυβερνητική και την κοινοβουλευτική λειτουργία. Ειδικά στη Βουλή του 1974-77
και ειδικότερα στα πρακτικά των συζητήσεων για την αναθεώρηση του Συντάγματος,
ο μελετητής στεκόταν με ενδιαφέρον αλλά και με ευχαρίστηση στις τοποθετήσεις
όχι μόνο μιας μικρής ομάδας μορφωμένων, αλλά και σε πολλούς υπουργούς και
βουλευτές· Κ. Τσάτσος, Θ. Κανελλόπουλος, Δ. Τσάτσος, Γ.-Α. Μαγκάκης, Γ.-Β.
Μαγκάκης, Α. Παπανδρέου, Κ. Καραμανλής, Ευ. Αβέρωφ, Γ. Μαύρος, Σ. Πεσμαζόγλου,
Ευ. Παπανούτσος, Π. Κανελλόπουλος, Ν. Γαζής, Η. Ηλιού, Π. Παπαληγούρας, Κ.
Παπακωνσταντίνου, Λ. Κύρκος, Α. Κακλαμάνης, Α. Ανδριανόπουλος, Σ.
Στεφανόπουλος, Ν. Αλαβάνος, συγκροτούσαν έναν ενδεικτικό πίνακα έμπειρων ή και
νέων τότε πολιτικών, των οποίων η μόρφωση, η δραστηριότητα και η εμπειρία
καθόριζαν την ποιότητα του νομοθετικού έργου της Βουλής.

Από τότε η πορεία ήταν αρνητική. Είτε λόγω των σημαντικών αλλαγών στη δομή
(κόμματα) και τη λογική (κομματισμός) του αντιπροσωπευτικού συστήματος, είτε
ως αναγκαίο κακό της αλλαγής του πολιτικού προσωπικού, είτε εξαιτίας μιας
μεταβατικής πολιτικής παρακμής, τόσο οι εισηγητικές εκθέσεις των νόμων όσο και
τα επ’ αυτών πρακτικά της Βουλής πρόδιδαν μία συνολικώς αρνητική κατάσταση και
την ανάγκη μιας γενικότερης ριζικής στροφής στη λειτουργία των κρατικών οργάνων.

Εδώ και λίγο καιρό, άρχισε να γίνεται ορατή η εκκίνηση μιας μεταβολής προς το
καλύτερο. Με τη δύναμη των ενδεικτικών παραδειγμάτων επιβεβαιώνεται του λόγου
αυτού το αληθές. Ο νόμος για τα ηλεκτρονικά ΜΜΕ του 1995, ο νόμος για τον
συνήγορο του πολίτη και ο υπό διαμόρφωση νόμος για τις συνενώσεις Δήμων και
Κοινοτήτων που θεμελιώνεται στο πρόγραμμα «Ι. ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΣ», αποδίδουν και
συμβολίζουν μια ποιοτική στροφή. Η συνέχεια θα αναδείξει, αν έτσι έχουν τα
πράγματα. Κι αν η συνέχεια αυτή είναι πράγματι θετική, τότε από τη βελτίωση
του υλικού της ιστορικής ερμηνείας του δικαίου θα αποκρυπτογραφείται η
διαμόρφωση μιας νέας ποιοτικής τάξης στην πολιτική και θα κερδίζει
επιχειρήματα η άποψη ότι αξίζει να ασχολείται κανείς μαζί της.

Ο Ανδρέας Ν. Λοβέρδος είναι αναπληρωτής καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου
στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.