Ο δάσκαλος που διδάχθηκε… από 2.000 μαθητές

Δ. Πασχάλης: Αν ανοίξεις το πουκάμισο αναπνέι το μυαλό

Μια φορά κι έναν καιρό ­ 14 του Μάρτη του ’43 έδειχνε το ημερολόγιο ­ σ’ ένα
ορεινό χωριό που παλιά το ‘λεγαν Οσδίνα Σουλίου και τώρα Πέντε Εκκλησιές, οι
τρεις Μοίρες πήγαν αποβραδίς στο φτωχικό του κυρ Σταύρου και της κυρα-Πανάγιως
Πασχάλη που ‘χαν «δυο τσούπρες και ένα παιδί» και εκείνο το βράδυ έγιναν «δυο
τσούπρες και δυο παιδιά»…

ΚΑΝΕΙΣ δεν άκουσε τι σιγοψιθύρισαν οι Μοίρες που μοιράναν το νεογέννητο ­ ούτε
καν η κυρα-Πανάγιω, που νόμιζε κιόλας πως καλόξερε τη μοίρα των απογόνων της.
Στα χωριά του Σουλίου έπεφταν ακόμα τουφεκιές ­ στις τελευταίες αναλαμπές του
Εμφυλίου. Αποδεκατισμένα σπιτικά, φτώχεια, πείνα και εξαθλίωση. Μάχη για την
καθημερινή επιβίωση ­ η μόνη παραδοχή.

Ήρθαν και παρήλθαν οι καιροί και ο καχεκτικός Δονάτος, εκείνο το «παιδί» που
‘ταν πια ακριβώς στη μέση από τα εφτά ­ γεννήθηκαν βλέπετε στο παραμύθι, «άλλη
μια τσούπρα κι άλλα δυο παιδιά» ­, πέρασε την πύλη του πέτρινου σχολειού. Κι
όλα κυλούσαν ομαλά ­ κατά τις σκληρές συνήθειες του χωριού. Στα «διαλείμματα»
του ύπνου και της εκμάθησης κουραστικών αριθμών ο Δόνατος και τα άλλα παιδιά
πήγαιναν στα γίδια και στα πρόβατα. Για ελιές και για ξύλα. Τίποτα δεν ερχόταν
να αλλάξει τη μοίρα του χωριού, των γερόντων, των πρόωρα γερασμένων γονιών και
των μαραμένων καχεκτικών παιδιών…

Αλλά μια μέρα, ήρθε εκείνος. Ο Δάσκαλος. Που ήταν φωτισμένος άνθρωπος ­ δεν το
‘ξερε, αλλά το ‘μαθε αργότερα ο Δονάτος. Κι ούτε που αισθανόταν «εξόριστος».
Τον έλεγαν Σπύρο Καπελλίδη. Και καταγόταν από τα Σουδενά Ζαγορίου. Αυτός ο
δάσκαλος, λοιπόν, έκανε ένα πολύ απλό πράμα: πήγαινε πόρτα – πόρτα κι έλεγε
στους αγράμματους γονιούς ένα «παραμύθι». Ότι τάχατες, παραδίπλα στην
Ηγουμενίτσα υπάρχει ένα Γυμνάσιο. Που άλλαζε, στ’ αλήθεια κι όχι στα
παραμύθια, τη μοίρα των παιδιών.

ΞΕΦΥΓΕ

Τα όρια του κόσμου τότε για τον Δονάτο Πασχάλη άρχιζαν και τελείωναν «έως εκεί
που περπατούσε το μάτι». Απ’ το ποτάμι τους δηλαδή, τον Καλαμά, έως το βουνό
τους, τη Μίχλα. Πέρα από ‘κει, «τίποτα δεν υπήρχε». Μήτε ουρανός, μήτε άστρα,
μήτε θάλασσες, μήτε φεγγάρι. Σ’ αυτόν τον κόσμο ζούσε, κι αυτόν απολάμβανε. Ο
«άλλος» κόσμος, εκείνος που μαζί με τον παράξενο εκείνο δάσκαλο ταξίδευαν στο
χάρτη της γεωγραφίας, «απ’ το Τόκιο μέχρι τη Σιβηρία και από τον Ατλαντικό έως
τον Ειρηνικο», ούτε στη φαντασία του δεν χωρούσε!

Λέγε – λέγε ο Δάσκαλος, στο αυτί των κουρασμένων γονιών, κάτι άλλαξε. Κι όταν
ο πρωτότοκος γιος του κυρ Σταύρου, ο 15χρονος Γιάννης, ξέφυγε απ’ την
προβατοζωή και πήγε στην Ηγουμενίτσα, παραπαίδι σ’ ένα φούρνο, πήρε κοντά του
τον Δονάτο, να μάθει κι άλλα γράμματα, μπας και ανοίξουν οι ουρανοί και
«βρέξουν μια καλύτερη ζωή».

«Θάλασσα» του φάνταξε η Ηγουμενίτσα ­ μπροστά στις Πέντε Εκκλησιές. Άφωνος
έμεινε μπροστά και στην πραγματική θάλασσα. Όνειρα άρχισε να πρωτοπλάθει στα
μισά του Γυμνασίου που «έφταναν» ως τα Γιάννενα και την Παιδαγωγική τους
Ακαδημία. Κι ας είχε πια ο κόσμος μεγαλύτερα όρια ­ η φτώχεια «κόνταινε» τα
δικά του και η ανάγκη να σπουδάσουν και οι μικρότεροι, ο Κώστας και ο
Δημήτρης. Έγινε δάσκαλος. Και τα πρώτα χρόνια πρόσφερε στα παιδιά ενός μικρού
χωριού στην Ήπειρο, στην Κωστάνα Φιλιατών.

Αλλά το όνειρο αυγάταινε. Κι ούτε που ξέρει πώς, αυτός που ακόμη δεν είχε
ανοιχθεί στους πλατιούς ορίζοντες του κόσμου, βρέθηκε τρία χρόνια αργότερα,
τον Σεπτέμβρη του ’69, απ’ την Κωστάνα, με τους 12 μαθητές του, στο
Γιοχάνεσμπουργκ, «εσωτερικός» με 500 μαθητές. Με απόσπαση άνευ αποδοχών, σ’
ένα σχολείο – οικοτροφείο για τα παιδιά Ελλήνων που ζούσαν στις αφρικανικές
χώρες! Η κόρη του, η Μαρίνα, ήταν 40 μόλις ημερών, αλλά «μια φορά σου τυχαίνει
μια Αφρική» σκέφθηκε…

Απογευματινό το σχολείο. Τα πρωινά, στο λογιστήριο μιας οικοδομικής εταιρείας.
Και τα βράδια μαθητής και αυτός στη γλώσσα, σε σχολείο για μετανάστες. Είχε
φτερά πια ­ κι όχι σύνορα ­ ο κόσμος. Υπήρχαν ανάγκες, υπήρχαν 25.000 Έλληνες
στην ευρύτερη περιοχή με οργανωμένες κοινότητες, σχολεία, εκκλησίες, γιορτές
και πανηγύρια. Έτσι γνωρίστηκε με αυτή την «άλλη» Ελλάδα, που ‘ταν η πιο
αληθινή απ’ όσες γνώρισε!

ΜΑΘΗΜΑ

Την ήξερε τη Βαλεντίνα, αλλά εκείνη τη μέρα πήρε ένα μάθημα ζωής απ’ την
μαθήτριά του. Συναπαντήθηκαν στον στενό διάδρομο, κι εκείνος, ως… δάσκαλος,
προχώρησε δίχως να παραμερίσει. Το κορίτσι στύλωσε τα πόδια μπροστά του:
«Κύριε ­ του είπε ­ για να παραμερίσω, θα μου πείτε: “παρακαλώ μου επιτρέπεις
να περάσω;”». Κόμπιασε, κοκκίνισε, είπε μέσα του «πάει το γόητρό μου…» κι
ύστερα το ξεστόμισε με κατεβασμένο κεφάλι, το κορίτσι παραμέρισε, τον άφησε να
περάσει κι εκείνος πέρασε αλλά συνέχισε να είναι κατακόκκινος από ντροπή που
δεν σκέφθηκε να το ζητήσει μόνος του!

Από εκείνη την ημέρα άρχισε να απελευθερώνεται και να γίνεται Δάσκαλος ­ κι
όχι δάσκαλος. Και να προσφέρει σε τοπία γνώσης που κι εκείνος ανακάλυπτε μαζί
με τους μαθητές του. Παιδιά σαν τη Βαλεντίνα «τσαλάκωσαν τη γραβάτα και
άνοιξαν τα πάνω κουμπιά του πουκάμισου, να αναπνεύσει το μυαλό». Γιατί τα
παιδιά, «ξέρουν περισσότερα κι από πολλούς δάσκαλους και σου δείχνουν τον δρόμο…».

Δεν κάνουν οι λεπτομέρειες ένα παραμύθι… Δύο χρόνια στο οικοτροφείο, στην
πόλη του Γιοχάνεσμπουργκ, κι ύστερα άλλα έξι, έως το ’78, στα περίχωρα, στην
κοινότητα Άλμπερτον ­ στο σχολείο που εκείνος έστησε για 80 παιδιά από την
Ελλάδα και την Κύπρο. Η «άλλη» Ελλάδα, εκείνη της διασποράς, υπήρξε σχολείο
ζωής. Στα «ξένα» γεννήθηκε ο γιος του, ο Σταύρος. Κι εκεί που απλώνονταν σαν
μελίσσι όλες οι φυλές του κόσμου, «απλώθηκε» εκείνος σαν άνθρωπος. Βίωσε,
μοιράστηκε, αγάπησε και πόνεσε. Έκλαψε…

Επέστρεψε, οκτώ χρόνια αργότερα, στην Ελλάδα που άφησε. Ένα άλλο ταξίδι
άρχιζε. Με πρώτο σταθμό στο Συρράκο, το σχολείο του Κρυστάλλη και του
Ζαλοκώστα. Άδειο ­ από παιδιά ­ το παρέλαβε κι άδειο έμεινε. Μια πληγή μέσα
του. Επόμενος σταθμός το Ανήλιο Μετσόβου. Διετής μετεκπαίδευση στο Μαράσλειο
και τα τελευταία 12 χρόνια, στο Μαρούσι, διευθυντής στο 12ο αρχικά και στο 8ο
πια Δημοτικό Σχολείο ­ μετά τη συγχώνευσή τους σε ένα.

Γνώρισε, αγάπησε, ωρίμασε και μεγάλωσε μαζί με 2.000 παιδιά. Αναγνωρίσθηκε,
ελπίζει, από αρκετά. Μαθητές του, που ‘γιναν δάσκαλοι, επιστήμονες, έμποροι,
οικογενειάρχες, τον σταματούν στον δρόμο και του λένε «Θυμάσαι;». Όλα τα
θυμάται. Κι όλους ­ με τα μικρά τους ονόματα. Ξέρει ένα προς ένα τα 250 παιδιά
του σχολείου του. Κι όχι απλώς τα μικρά τους ονόματα. Ξέρει τους γονιούς, τις
αδυναμίες τού κάθε παιδιού, τη βοήθεια που χρειάζεται. Δεν τη βρίσκει πάντα τη
βοήθεια από τους άλλους.

Συναπαντήθηκε, λέει, με Δασκάλους που τον δίδαξαν κι άλλους που δεν μπόρεσαν
να τον διδάξουν…

Έκανε, επιμένει, λάθη. Κι ίσως ξανακάνει. Δεν υπάρχει όμως κάτι που να τον
κάνει να ντρέπεται. Ξέρει να ζητά «συγγνώμη» από τα παιδιά, να επανορθώνει.
Βίωσε τα τρωτά τού εκπαιδευτικού συστήματος. Συνδικαλίσθηκε, πάλεψε ­ και
παλεύει ­ να αντιστρέψει το κακό, αναγνωρίσθηκε και από «εχθρούς», αλλά
τιμήθηκε από φίλους. Ξέρει να ακούει και να ακούγεται. Διδάχθηκε και να χάνει
αλλά η αποτυχία τον πεισμώνει περισσότερο και τότε λέει στους γονείς των
παιδιών του: «Μα εσείς τι κάνετε. Εσείς πού είστε;». Και εξακολουθεί να πονάει
και να νοιάζεται για το χωριό του που έχει σχολείο. Αλλά δεν έχει παιδιά ­
ούτε δάσκαλο! Μονάχα 45 γέρικες ψυχές… Δεν συμβιβάζεται, λέει, γονιός και
δάσκαλος. Στα δικά του παιδιά υπήρξε κακός δάσκαλος στο σπίτι και θα ‘ταν
εγκληματικό να γίνει δάσκαλός τους και στο σχολείο! Κι ας του λένε τα
σπουδαγμένα σήμερα παιδιά του: «Μπαμπά, καλά… πολιτεύτηκες»! Δεν υπάρχουν,
λέει, αυθεντίες: «Έχω πετάξει το ρούχο του αλάθητου. Τα ίδια πράγματα κάθε
μέρα τα βλέπουμε διαφορετικά…».

Τριάντα ένα χρόνια Δάσκαλος. Έντεκα χρόνια διευθυντής. Μακρύ το ταξίδι της
γνώσης, με γνωστούς και άγνωστους σταθμούς, ποτέ δεν τελειώνει. Ήταν τέτοιος
πάντα ο αγώνας που ποτέ δεν είπε «αυτό ήταν, τα κατορθώσαμε». Ο στόχος δεν
είναι ένας. Και η γνώση δεν έχει ένα μόνο πρόσωπο. Γι’ αυτό παλεύει ακόμα να
την κατακτήσει… Θεωρώντας πάντα τον εαυτό του «αρκούντως ικανοποιημένο, αλλά
όχι ευχαριστημένο». Γιατί η ευχαρίστηση «σκοτώνει το ενδιαφέρον»!