«Διάβαζε παιδί μου, να μη γίνεις σαν κι εμένα»

Η δεκαετία του ’60 ιδιαίτερα, αλλά και οι δεκαετίες του ’70 και του ’80
χαρακτηρίζονται από τους υψηλούς ρυθμούς μαζικοποίησης της ελληνικής
εκπαίδευσης σε όλες τις βαθμίδες της. Ανάμεσα στο 1971 και το 1991
τριπλασιάστηκε το ποσοστό των πτυχιούχων της Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης,
διπλασιάστηκε το ποσοστό των απολυτηριούχων Λυκείου, ενώ ο αναλφαβητισμός
έπεσε κατακόρυφα.ΣΥΜΦΩΝΑ με την Έκθεση του ΥΠΕΠΘ για τον ΟΟΣΑ, σήμερα, πάνω
από το ένα δέκατο του πληθυσμού ηλικίας 25-64 ετών είναι πτυχιούχοι της
Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης, περίπου το ένα τέταρτο έχουν ολοκληρώσει κάποιο τύπο
Λυκείου, ενώ αυτοί που δεν έχουν τελειώσει το Δημοτικό αποτελούν ένα ακόμη
δέκατο του πληθυσμού και συγκεντρώνονται στη συντριπτική τους πλειοψηφία στις
μεγάλες έως πολύ μεγάλες ηλικίες, οι οποίες έχουν εκπαιδευτική αναφορά στις
προπολεμικές ή πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες (δεκαετίες του ’30, του ’40 και
του ’50).

Η Τριτοβάθμια Εκπαίδευση ήταν εκείνη κυρίως που γνώρισε τους μεγαλύτερους
ρυθμούς ανάπτυξης, ιδιαίτερα στη διάρκεια των τελευταίων δεκαπέντε χρόνων, με
συνολικές εγγραφές που αυξήθηκαν από 30 χιλιάδες περίπου το 1960 σε 120
χιλιάδες το 1980 και σε 200 χιλιάδες το 1990 (πίνακας 1).

Η κατάσταση αυτή που περιγράφεται παραπάνω καταγράφει, σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ,
την αξιοσημείωτη πρόοδο που επιτεύχθηκε όσον αφορά την ποσοτική ανάπτυξη της
εκπαίδευσης και αναδεικνύει την κοινωνική ζήτηση ως την κινητήρια δύναμη της
εκτίναξης της μαζικής πρόσβασης σ’ όλες τις εκπαιδευτικές βαθμίδες.

Στην έρευνα αυτή προσπαθούμε να «φωτίσουμε» ορισμένες πλευρές της Ανώτατης
Εκπαίδευσης στη χώρα μας, απαντώντας στα παρακάτω «κρίσιμα» ερωτήματα:

* Σε ποιες οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες «λιπάνθηκε» το έδαφος της
υπερζήτησης της Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης;

* Κάτω από ποιες διαδικασίες, όρους και λειτουργίες μαζικοποιήθηκε το ελληνικό Πανεπιστήμιο;

* Πώς επηρεάζουν τη ζήτηση και την προσφορά θέσεων Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης οι
εξελίξεις στην αγορά εργασίας;

Πριν προχωρήσουμε στην απάντηση των παραπάνω ερωτημάτων, οφείλουμε να
«ξεκαθαρίσουμε» για μια ακόμη φορά ορισμένες «σταθερές» που διέπουν την
ανάλυσή μας.

Πρώτα πρώτα, αν και οι κοινωνικές τάξεις δεν είναι κάστες και δεν δένονται με
καθορισμένες θέσεις, είναι γνωστό ότι η οικονομική, κοινωνική και μορφωτική
θέση της οικογένειας προσδιορίζει την εκπαιδευτική πορεία των γόνων της και
μια ματιά στα σχολικά αποτελέσματα φανερώνει ότι το σχολείο συμβάλλει στη
διευρυμένη αναπαραγωγή της κοινωνικής διαστρωμάτωσης με τέτοιο τρόπο, ώστε σε
γενικές γραμμές, τα παιδιά των ανώτερων τάξεων (ανώτερη κοινωνικοοικονομική
θέση, υψηλό εκπαιδευτικό status) να καταλαμβάνουν τα υψηλότερα καταληκτικά
εκπαιδευτικά επίπεδα και ανώτερες θέσεις στην επαγγελματική αγορά, ενώ τα
παιδιά των λαϊκών στρωμάτων να συνωστίζονται στις χαμηλότερες εκπαιδευτικές
και επαγγελματικές θέσεις.

Δεύτερον, ο ρόλος του σχολείου στην αναπαραγωγή της κοινωνικής διαστρωμάτωσης
δεν οφείλεται στην εσώτερη φύση του, σε μια αυθύπαρκτη ιδιαιτερότητά του ή
λειτουργία του. Η ίδια η τοποθέτηση του σχολείου σε μια κοινωνία διαιρεμένη σε
τάξεις και κοινωνικούς ανταγωνισμούς καθορίζει το ρόλο του.

Παράλληλα, δεν πρέπει να μας διαφεύγει ότι το εύρος της εκπαιδευτικής
κινητικότητας καθορίζεται από τη συγκυρία στην οποία βρίσκεται ο κοινωνικός σχηματισμός.

Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο επιτελούνται στη χώρα μας σημαντικές μεταβολές
στη διάρθρωση των τομέων της οικονομίας. Ο πρωτογενής τομέας (αγροτική
οικονομία) υποχωρεί με αυξανόμενους ρυθμούς, ενώ διογκώνεται ο τριτογενής
τομέας και το Δημόσιο με την ευρεία έννοια (τράπεζες, επικοινωνίες κ.λπ.).

Ακριβώς σ’ αυτή τη συγκυρία, οι δυνατότητες απορρόφησης και στελέχωσης των
πολλαπλασιαζόμενων διαθέσιμων θέσεων στους αναπτυσσόμενους τομείς της
οικονομίας «δυνάμωσαν» τις ανάγκες διεύρυνσης της «στρατολόγησης»
εκπαιδευμένων ανθρώπων που θα καταλάμβαναν αυτές τις θέσεις.

Η «στρατολόγηση» αυτή είχε ως προαπαιτούμενο την κατοχή εκπαιδευτικών τίτλων,
που ουσιαστικά «λειτουργούσαν» σαν «όχημα» για την κατάκτηση θέσης εργασίας μη
χειρωνακτικής, δημόσιας, άρα μόνιμης.

Η έξοδος από την περιφέρεια χιλιάδων ελληνικών οικογενειών είτε προς τις
ελληνικές πόλεις είτε προς τα μεγάλα αστικά βιομηχανικά κέντρα της Δύσης και η
μαζική προλεταριοποίησή τους συνδέονταν με το όνειρο της επαγγελματικής
αποκατάστασης των παιδιών της, το οποίο είχε ως συνθετικό στοιχείο την
απόκτηση υψηλών εκπαιδευτικών επιπέδων.

ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ – ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ

«Χορτάρι να βοσκήσω αρκεί να σπουδάσουν τα παιδιά μου»

(απάντηση μάνας σε έρευνα της Μαρίας Νασιάκου στην Ευρυτανία)

Το απολυτήριο Μέσης Εκπαίδευσης και ιδιαίτερα το πτυχίο του Πανεπιστημίου
αποκτούν τεράστια σημασία αυτή την περίοδο, αφού συνδέονται άμεσα με την
κατάληψη μιας θέσης στον «αναπτυσσόμενο» δημόσιο τομέα, η διόγκωση του οποίου
παρέπεμπε σε μια διαρκή υπόσχεση για την απορρόφηση και την αποκατάσταση των πτυχιούχων.

Η δημόσια απασχόληση, σύμφωνα με τον πανεπιστημιακό Κωνσταντίνο Τσουκαλά,
προβάλλεται σαν καταφύγιο επαγγελματικής εξασφάλισης, κυρίως για τα λαϊκά
στρώματα, τα αγροτικά και εργατικά νοικοκυριά της υπαίθρου και των αστικών
κέντρων, τα οποία με έναν πρωτοφανή, για τα ευρωπαϊκά δεδομένα, τρόπο,
αποδέχονται οποιεσδήποτε στερήσεις για την εξοικονόμηση πόρων για τις σπουδές
των παιδιών τους.

Μια ματιά μόνο στους υπολογισμούς του αριθμού των ατόμων που απορροφώνται την
περίοδο αυτή στον δημόσιο τομέα και στις παραφυάδες του αποδεικνύει ότι στα
τέλη της δεκαετίας του ’70 πάνω από το 75% των ενεργών μισθωτών πτυχιούχων
απασχολούνται σ’ αυτόν.

ΤΗΝ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΗ χρονιά 1981-82 σύμφωνα με τις αντιλήψεις της συντριπτικής
πλειοψηφίας των φοιτητών-τριών που απάντησαν στην ερώτηση

«Νομίζετε ότι στη σημερινή ελληνική κοινωνία τα άτομα έχουν τη δυνατότητα να
μεταπηδούν σε μια κοινωνική τάξη ανώτερη από αυτή στην οποία βρίσκονται οι
γονείς τους;».

η καταφατική απάντηση συγκέντρωσε το 97% των φοιτητών και το 91% των
φοιτητριών. Στην ίδια έρευνα, η οποία διεξήχθη την περίοδο εκείνη από την
πανεπιστημιακό Ιωάννα Λαμπίρη-Δημάκη, τονίζεται και ένα άλλο εξίσου σημαντικό
εύρημα. Στην ερώτηση «Με ποιους τρόπους επιτυγχάνεται η κοινωνική άνοδος στη
σημερινή ελληνική κοινωνία;»

Οι φοιτήτριες θεωρούν «τη μόρφωση» σαν το αποτελεσματικότερο μέσο κοινωνικής
ανόδου των γυναικών. Ακολουθούν ο «γάμος με πρόσωπο από ανώτερη κοινωνική
τάξη», τα «χρήματα» και η «υποστήριξη από ισχυρά πρόσωπα» (πίνακας 2).