Λέξεις και συμπτώσεις

«Βαριές και άδικες κατηγορίες», που εκτοξεύτηκαν «αβασάνιστα» χωρίς να της
ζητηθούν πληροφορίες, χαρακτηρίζει η κ. Αθηνά Βουγιούκα τα σχόλια που
δημοσιεύτηκαν στη στήλη ΔΙΚΤΥΟ τις 4/6/97, με τίτλο «Λογοκλοπή με το
συμπάθιο»… «Γιατί όμως».

Αφορμή, η καταγγελία του βιβλιοκριτικού των «ΝΕΩΝ» Δημοσθένη Κούρτοβικ για
«εξόφθαλμες ταυτίσεις» μεταξύ των βιβλίων «Έλληνες μεταπολεμικοί συγγραφείς»
που κυκλοφόρησε εκείνος στον ΠΑΤΑΚΗ και «Ελληνικές Γραφές – Repertoire des
poetes et romanciers d’ apres guerra» που κυκλοφόρησε πρόσφατα η ίδια στα
γαλλικά από τις εκδόσεις ΔΕΣΜΟΣ.

Όπως τονίζει η κ. Βουγιούκα, σε επιστολή της προς τα «ΝΕΑ»:

«Αντίθετα με το δικό μου έργο, το οποίο στηρίζεται από συνοπτική μεν αλλά
ουσιαστική βιβλιογραφία και όπου αναγνωρίζω, αν χρειαστεί, τα δάνεια στοιχεία,
ο κ. Κούρτοβικ ούτε δάνεια στοιχεία αναγνωρίζει, αλλ’ ούτε και βιβλιογραφία
παραθέτει. Μήπως σημαίνει αυτό ότι όλα όσα γράφει είναι αποκλειστικά δικά του
και δεν υπάρχουν αλλού; Ασφαλώς όχι. Θα περιοριστώ σε “αμφισβητούμενα”
λήμματα. Έτσι, μερικές από τις κρίσεις και ιδέες του για τους Αμπατζόγλου,
Βρεττάκο, Δημουλά, Μαρκόπουλο, Πατατζή, Φραγκιά υπάρχουν επίσης, σχεδόν
αυτούσιες ή παρεμφερείς, σε προγενέστερα κείμενα των Κοτζιά, Αργυρίου, Δήμου,
Παπαγεωργίου, Ole Olsen, Καρβέλη (πλήρη στοιχεία στην επιστολή μου προς κ.
Κούρτοβικ που σας κοινοποιώ). Ένα μικρό δείγμα: Κούρτοβικ: “Τα ποιήματα του
Γιώργου Μαρκόπουλου […] αποτυπώνουν την αγωνία ενός ανθρώπου που ζει μέσα
στη μοναξιά της σύγχρονης μεγαλούπολης, αλλά κουβαλάει βιώματα και μνήμες από
έναν πιο παραδοσιακό κόσμο και προσπαθεί να τα κρατήσει ζωντανά […] Έτσι,
κινείται κατά προτίμηση σε λαϊκά προάστια, εμπορικούς δρόμους, συνοικίες του
λιμανιού, στέκια των περιθωριακών”. Κ. Παπαγεωργίου, έξι χρόνια νωρίτερα: “Ο
Γ. Μαρκόπουλος προσπαθεί να διαφυλάξει μέσα στη μοναξιά και την αποξένωση της
μεγαλούπολης μνήμες, συναισθήματα και συγκινήσεις, επιλέγοντας, γι’ αυτόν
ακριβώς τον σκοπό, περιθωριακούς χώρους, όπως λαϊκές γειτονιές, εμπορικούς
δρόμους…” (Η Γενιά του ’70, Κέδρος, 1989, σ. 82· περιλαμβάνεται στη
βιβλιογραφία μου). Πώς λοιπόν ισχυρίζεται ότι οικειοποιήθηκα κρίσεις που δεν
είναι ούτε αποκλειστικά δικές μου ούτε πρωτότυπες;

Αν οι κρίσεις πολλών κριτικών για το ίδιο λογοτεχνικό έργο συμπίπτουν κατά το
μάλλον ή ήττον, είναι κυρίως γιατί το έργο αυτό καθεαυτό είναι και το όριο του
κριτικού, ο οποίος θα μιλήσει αναγκαστικά μόνο για ό,τι υπάρχει μέσα στο
κείμενο που εξετάζει. Αυτό ισχύει απόλυτα για την περιγραφή των θεμάτων, των
οποίων η πατρότητα ανήκει μόνο στον συγγραφέα. Δεν έχει δικαίωμα ο κ.
Κούρτοβικ (και κάθε κριτικός) να διεκδικεί εδώ αποκλειστικότητα.

Ούτε έχει δικαίωμα ο κ. Κούρτοβικ (και κάθε κριτικός) να διεκδικεί
αποκλειστικότητα σε ό,τι αφορά τη χρήση της ορολογίας, η οποία είναι
καθιερωμένη και διεθνώς παραδεδεγμένη».

Ο Δ. ΚΟΥΡΤΟΒΙΚ

Από τον πλευρά του, ο Δημοσθένης Κούρτοβικ δίνει, μεταξύ άλλων, το παράδειγμα
του λήμματος «Κική Δημουλά»:

Κούρτοβικ:

«… μια εξαιρετικά στιβαρή και πρωτότυπη έκφραση της σύγκρουσης ανάμεσα στην
ύπαρξη και την ανυπαρξία, ανάμεσα στην απουσία νοήματος και τη νοσταλγία του».

Βουγιούκα:

«… μια διαλεκτική σχέση ανάμεσα στο είναι και το μη είναι, ανάμεσα στην
απουσία νοήματος και τη νοσταλγία του».

Και τονίζοντας πως θεωρεί ότι η κ. Βουγιούκα ξεσήκωσε φράσεις και κρίσεις από
52 λήμματα του βιβλίου του ­ «δηλαδή σχεδόν από το μισό βιβλίο», απαντά:

«Η κα Βουγιούκα λοιπόν παραδέχεται, έμμεσα (σε ολόκληρο το γράμμα της) ή και
άμεσα (βλ. περιπτώσεις Λ. Νάκου, Κ. Χατζηαργύρη) ότι πήρε πράγματα από το δικό
μου βιβλίο. Η, δήθεν αγανακτημένη, ένστασή της είναι ότι το ίδιο έκανα κι εγώ
με άλλους μελετητές και ότι αυτό είναι θεμιτή πρακτική, αρκεί να δηλώνονται οι
βιβλιογραφικές πηγές. (Δεν φτάνει αυτό, κα Βουγιούκα. Οι αυτούσιες ή σχεδόν
αυτούσιες φράσεις από έργα άλλων πρέπει να τίθενται εντός εισαγωγικών, να
γράφονται με πλάγια γράμματα, και να συνοδεύονται από συγκεκριμένη
βιβλιογραφική ένδειξη.

Η κα Β. κάνει πως ξεχνάει ότι οι ίδιες λέξεις μπορεί να στηρίζουν ένα
διαφορετικό νόημα. Και δεύτερον, οι δικές μου λεκτικές ταυτίσεις με άλλους
είναι τόσο σποραδικές και αφορούν τόσο αυτόδηλα πράγματα, ώστε εδώ μπορεί
πράγματι να παραπέμψει κανείς στο “όριο περιγραφής και ερμηνείας”.

Όταν ο χώρος στα ποιήματα του Γ. Μαρκόπουλου είναι ένα λιμάνι ή ένας εμπορικός
δρόμος, δεν μπορώ να γράψω ότι είναι ο Εθνικός Κήπος. Αλλά εγώ δεν χαρακτηρίζω
έναν εμπορικό δρόμο ως περιθώριο, όπως κάνει ο Παπαγεωργίου! Τέτοιες
ομοιότητες ας συγκριθούν και θα γίνει αμέσως αντιληπτή η διαφορά ανάμεσα στη
σύμπτωση και την αντιγραφή».