Ο άνθρωπος ο ηγέτης, ο δάσκαλος, ο φίλος…

Βάλλεται και μετά θάνατον ο Ανδρέας Παπανδρέου, δηλώνει ο καθηγητής Δημήτρης
Κρεμαστινός, από τα ίδια συμφέροντα που τον πολέμησαν και ενόσω βρισκόταν στη
ζωή. Και εξηγεί: «Ιστορικά έχει αποδειχθεί, ο πραγματικά μεγάλος είναι εξίσου
επικίνδυνος έστω και αν είναι νεκρός. Γι’ αυτό οι εχθροί τους θέλουν να τους
κατεδαφίσουν και να τους ενταφιάσουν ξανά αν είναι δυνατόν».

Ο καθηγητής Δ. Κρεμαστινός αναφέρεται στην προσωπικότητα του Ανδρέα Παπανδρέου
και σημειώνει ότι: «Ήταν ένας άνθρωπος που όσο κοντά και αν βρισκόσουν
ελάχιστα σου επέτρεπε να δεις από τον ίδιο, γιατί δεν ήθελε ποτέ του να
σχολιάζεται η προσωπική και ατομική ζωή του, όπως άλλωστε κάθε άνθρωπος. Αν
μπορώ να διακινδυνεύσω τις μετά θάνατον επιθυμίες του, με βάση τη συνεχή επαφή
μας τα τελευταία 8 χρόνια της ζωής του, χρόνια δύσκολα, πολιτικά και
βιολογικά, ο Ανδρέας Παπανδρέου θα ήθελε οι φίλοι του να μιλούν μόνο όχι για
να τον ωραιοποιήσουν, αλλά για να αποκαταστήσουν την πολιτική του
προσωπικότητα στην πραγματική της διάσταση. Την οποία και μετά θάνατον, για
πολλούς λόγους, προσπαθούν να την καταστρέψουν, οι ίδιοι που προσπάθησαν σε
όλη του τη ζωή».

Και προσθέτει ότι έφυγε πικραμένος από τη ζωή: «Πέρασε ένας χρόνος, όπου
ελάχιστα αφιερώνονται στη γιγαντιαία πολιτική του προσωπικότητα, ενώ
συνεχίζεται η κριτική της προσωπικής του ζωής, ωσάν να ήταν ζωντανός. Η ίδια
δύσκολη κριτική είχε ασκηθεί και όταν έδινε τη μάχη της ζωής του μέχρι, θα
έλεγα, τις τελευταίες ημέρες του. Ο Ανδρέας Παπανδρέου σε όλα αυτά έμεινε
βουβός, προβληματισμένος και νομίζω ότι έφυγε πικραμένος».

Ο καθηγητής Δ. Κρεμαστινός αρνείται να μιλήσει για την προσωπική σχέση του με
τον Ανδρέα Παπανδρέου. Όπως εξηγεί: «Ήταν ο άνθρωπος ο οποίος μου εμπιστεύθηκε
τη ζωή του στο πιο κρίσιμο στάδιό της, πράγμα που αποτελεί τη μεγαλύτερη τιμή
για μένα. Και όταν ένας γιατρός κάνει χρήση αυτού του προνομίου είναι
υποχρεωμένος να σέβεται πλήρως τον άνθρωπο που του εμπιστεύθηκε ό,τι
πολυτιμότερο είχε».

Δημήτρης Κρεμαστινός. Ο υπουργός Υγείας στάθηκε στο πλευρό του προέδρου του ΠΑΣΟΚ σ’ όλες τις μάχες του για τη ζωή. Η φωτογραφία είναι του ’91 από την έξοδο του Ανδρέα Παπανδρέου από την εντατική

Αρκείται απλώς στο να χρησιμοποιήσει τις γνώμες που του εμπιστεύθηκαν δύο
μεγάλα πρόσωπα της πολιτικής ζωής, τα οποία δεν υπάρχουν πλέον στη ζωή.
Πρόκειται για τον Γιώργο Γεννηματά και τον Μιχάλη Ράπτη (Πάμπλο). Αφηγείται ο
ίδιος: «Με είχε εντυπωσιάσει το γεγονός ότι κατά τη διάρκεια της νοσηλείας στο
Ωνάσειο ο Πάμπλο ερχόταν συχνά, με τον Μιχάλη Χαραλαμπίδη, απλώς και μόνο για
να μάθει την εξέλιξη της υγείας τού Ανδρέα Παπανδρέου. Έπειτα έφευγε, χωρίς
δημοσιότητα, συνεντεύξεις και φλας των φωτογράφων, όπως δυστυχώς άλλοι έκαναν.
Επειδή καθ’ όλη τη διάρκεια μιας οκταετίας δίπλα στον Ανδρέα δεν είχα
αντιληφθεί καμιά ιδιαίτερη φιλία των δύο ανδρών, τον ρώτησα γιατί αγωνιά τόσο
πολύ και εκείνος μου απάντησε ότι “Ο Ανδρέας ήταν ένας κοινωνικός επαναστάτης”
και γι’ αυτό προσωπικά τον τιμούσε. Πίστευε δηλαδή, όπως μου εξήγησε, ότι στην
Ελλάδα ο Ανδρέας Παπανδρέου ηγήθηκε μιας κοινωνικής επανάστασης, αφού
προσπάθησε να αμβλύνει τις διαφορές μεταξύ των κοινωνικών τάξεων στη χώρα μας
και αγωνίσθηκε για τις αρχές της ισότητας των ανθρώπων και των φύλων, των μη
προνομιούχων ­ όπως έλεγε ­ στην υγεία, την παιδεία, τη ζωή γενικά».

ΗΤΑΝ ΜΑΚΡΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΥΠΟΚΡΙΣΙΑ

Ο Δ. Κρεμαστινός αναφέρει ότι ο Γιώργος Γεννηματάς τού είχε πει σε ανύποπτο
χρόνο ότι: «”Ο Ανδρέας Παπανδρέου δεν έχει μικροαστική ηθική”, δηλαδή
υποκριτική ηθική. Ο Γιώργος Γεννηματάς λάτρευε τον Ανδρέα Παπανδρέου και ήταν
ο τελευταίος που θα μπορούσε να τον εγκαταλείψει, ακόμη και στις δύσκολες
ημέρες του 1989. Όταν μου είπε αυτό και είδε ότι αντέδρασα με απορία,
συνέχισε: “Αυτό σημαίνει ότι ο Ανδρέας Παπανδρέου ήταν πάντα μακριά από την
κοινωνική υποκρισία, που την ονόμαζε υποκριτική αστική ηθική”. Και αυτό
ακριβώς βλέπω σήμερα. Όλη η κριτική που ασκείται στον Ανδρέα Παπανδρέου
στηρίζεται στις ανθρώπινες αδυναμίες που είχε, στα σημεία εκείνα που ο πολύ
συντηρητικός πολίτης δεν θα ήθελε να τα ζει. Αυτό όμως είναι χαρακτηριστικό
όλων των μεγάλων και ιδιαίτερα των πολιτικών επαναστατών, αυτών που κάνουν
επαναστάσεις για να φέρουν την κοινωνία ένα βήμα μπροστά, και χιλιάδες τέτοια
παραδείγματα έχει να επιδείξει η Ιστορία».

ΔΙΠΛΑ ΤΟΥ ΤΗΝ ΠΙΟ ΚΡΙΣΙΜΗ ΠΕΡΙΟΔΟ

Ο καθηγητής βρέθηκε δίπλα στον πρόεδρο του ΠΑΣΟΚ στην πιο κρίσιμη περίοδο. Και
στο ερώτημα ποιο ήταν το πιο συνταρακτικό γεγονός που έζησε όλα αυτά τα χρόνια
ο Ανδρέας Παπανδρέου, απαντάει «οι δίκες, οι πολιτικές δίκες», αποκαλύπτοντας
παράλληλα άγνωστα περιστατικά από εκείνη την περίοδο:

«Ο Ανδρέας Παπανδρέου, όπως γνωρίζετε, νοσηλεύθηκε, επίσημα, τρεις φορές στη
Μονάδα Εντατικής Θεραπείας του Γενικού Κρατικού. Η μία ήταν, και αυτό το λέω
για πρώτη φορά, όταν είδε τους αστυνομικούς έξω από το σπίτι του να επιδίδουν
το κλητήριο θέσπισμα στο οποίο αναφερόταν τυπικά, όπως σε όλα άλλωστε τα
θεσπίσματα, ότι σε περίπτωση μη εμφάνισής του, θα διατασσόταν η βιαία
προσαγωγή του στον ανακριτή για την υπόθεση Κοσκωτά.

Ο Ανδρέας Παπανδρέου, λοιπόν, δεν μπορούσε να αντιληφθεί την έννοια ότι θα
έμενε στην Ιστορία ως ο μόνος Έλληνας πρωθυπουργός που θα είχε καταδικαστεί.
Αυτό θα τον εξόντωνε βιολογικά και θα οδηγούσε την Ελλάδα στον διχασμό, όπως
συχνά μου έλεγε.

Όντως, αν ο Παπανδρέου έπεφτε στις δίκες θα ήταν σήμερα διαφορετικό το
πολιτικό σκηνικό στη χώρα και δεν ξέρω αν το ΠΑΣΟΚ θα ήταν σήμερα στην εξουσία».

Ο Δ. Κρεμαστινός θεωρεί ότι το 47% που έλαβε το ΠΑΣΟΚ στις εκλογές του 1993 ­
«ποσοστό ανάλογο του ’81» ­ «ήταν μια έμπρακτη συγγνώμη του ελληνικού λαού
απέναντι στον Ανδρέα Παπανδρέου», διότι πίστεψε όσα ελέγοντο για εκείνον. Και
επισημαίνει με έμφαση: «Κανένας δεν μπορεί να ισχυρισθεί ότι ο κόσμος δεν
εγνώριζε τα μεγάλα προβλήματα της υγείας του και ότι ασφαλώς δεν θα είχε έναν
ακμαίο πρωθυπουργό στην εξουσία».

Επισημαίνει ακόμη ότι στη διάρκεια της δίκης για την υπόθεση Κοσκωτά «μεγάλος
ήταν ο θαυμασμός του για τη βιολογική και πολιτική αντοχή τού Δημ. Τσοβόλα, ο
οποίος σήκωσε τελικά ολόκληρο το βάρος εκείνης της μεγάλης περιπέτειας».

Ο καθηγητής πιστεύει ότι «ο Ανδρέας Παπανδρέου ίσως θα έπρεπε να τιμήσει τον
Δημ. Τσοβόλα για τον αγώνα που έδωσε» και κάνει άλλη μία μεγάλη αποκάλυψη
σχετικά με την περίοδο εκείνη. Αναφέρει ότι ­ όπως του είχε πει ο πρόεδρος του
ΠΑΣΟΚ ­ «αυτός θα ήταν ο τελευταίος πολιτικός που θα οδηγείτο στο εδώλιο» και
προσθέτει πως «ο Ανδρέας Παπανδρέου έδειξε τη μεγαλοσύνη του και δεν παρέπεμψε
κανέναν πολιτικό αντίπαλό του στο Δικαστήριο».

Τέλος, αφήνει στον ιστορικό του μέλλοντος να διερευνήσει αποκλειστικά την
πολιτική διάσταση του Ανδρέα Παπανδρέου και σημειώνει ότι «τότε, λίγοι
άνθρωποι θα πρέπει να μιλήσουν. Όχι όμως σήμερα».

Απόστολος Κακλαμάνης. Ο Ανδρέας Παπανδρέου του εμπιστεύθηκε μετά τη θριαμβευτική επάνοδό του στην κυβέρνηση το ’93 την ύψιστη θέση του προέδρου της Βουλής. Ο Απόστολος Κακλαμάνης είχε το θλιβερό προνόμιο να τον χαιρετήσει εκ μέρους των 300 της Βουλής

ΤΗΝ ΑΡΧΗ και το τέλος μίας προσωπικής σχέσης και μίας πολιτικής συνεργασίας
που κράτησε 34 ολόκληρα χρόνια, θυμάται ο πρόεδρος της Βουλής Απόστολος
Κακλαμάνης. Με την αγάπη και τον σεβασμό που αισθάνεται για τον Ανδρέα
Παπανδρέου: «Τον πρόεδρο, τον πατέρα, τον αδελφό μου!..», όπως λέει, θα
πρόσθετε: «Και τον δάσκαλό μου», αν δεν είχε προηγηθεί ο Γεώργιος
Παπανδρέου!.. Είναι η πρώτη φορά που μιλάει για τον Ανδρέα Παπανδρέου, μετά
τον επικήδειο στη Μητρόπολη και την εκδήλωση τιμής στην Παλαιά Βουλή και αυτό
ίσως εξηγεί και τη συστολή, αλλά και τη θλίψη του, που δεν κρύβει, για όσα
έχουν μεσολαβήσει στον ένα χρόνο από τον θάνατο του ηγέτη του ΠΑΣΟΚ.

«Γνώρισα ­ λέει ­ τον Ανδρέα Παπανδρέου το 1962, στο γραφείο του στο Κέντρο
Οικονομικών Ερευνών. Έναν άνθρωπο πολύ δυναμικό, με πάθος και ορμή ­ ερχόταν!..

Η τελευταία φορά που τον είδα ήταν τρεις ημέρες πριν από τον θάνατό του. Ήταν
πολύ αδύναμος και βαθιά μελαγχολικός. Κατάλαβα από την πρώτη στιγμή ότι είχε
συνείδηση πια ότι έφευγε!..».

Τι θυμάται ο πρόεδρος της Βουλής από την τελευταία συνάντησή του με τον Ανδρέα Παπανδρέου;

«Μου είπε πολύ καθαρά ότι ήθελε να έρθει στο Συνέδριο. Τον απασχολούσε η
ενότητα του ΠΑΣΟΚ. Γι’ αυτό και μόνο ήθελε να έρθει. Το μήνυμα που θα έδινε
ήταν: Ενότητα. Συζητήσαμε για λίγο. Η κατάστασή του δεν επέτρεπε περισσότερο.
Θα θυμάμαι πάντα την εικόνα της μελαγχολίας όταν με αποχαιρετούσε και εκείνο
το αχνό χαμόγελο καθώς έσβηνε στα χείλη του!..».

Ο ίδιος πώς ένιωθε; «Είχα συγκινηθεί πολύ. Καταλάβαινα ότι δεν θα τον
ξανάβλεπα ζωντανό, ότι εκείνη η φορά ήταν η τελευταία».

Αν έπρεπε να σχολιάσει όσα ακολούθησαν τον θάνατο του Ανδρέα Παπανδρέου, τι θα
έλεγε; «Είμαι βέβαιος ότι ο Ανδρέας Παπανδρέου δεν θα ήθελε με τίποτε όλη αυτή
τη φλυαρία, αυτό τον εξοργιστικό χορό που οι “τεθλιμμένοι” συγγενείς και
“φίλοι” του έστησαν γύρω από τον τάφο του, σκυλεύοντάς τον. Ασφαλώς αν ήταν
δυνατόν να παρακολουθούσε και να γνώριζε όσα έχουν λεχθεί και γραφεί στον ένα
χρόνο που πέρασε, θα κούναγε το κεφάλι, όπως χαρακτηριστικά έκανε για κάτι ή
για κάποιον που δεν ήθελε ούτε καν να σχολιάσει. Και αν μιλούσε, θα έλεγε
“αφήστε με, επιτέλους, ήσυχο!” για όλους αυτούς που, αφού τον εκμεταλλεύτηκαν
εν ζωή, συνεχίζουν να τον εκμεταλλεύονται και μετά θάνατον. Σκυλεύουν τη μνήμη
του χωρίς οίκτο, ανελέητα, όπως είπα σε κάποιον από αυτούς».

Για την προσωπικότητα του Ανδρέα Παπανδρέου ο πρόεδρος της Βουλής υποστηρίζει
ότι «είχε τέτοιο εύρος και βάθος», που εκτός από τη μητέρα του Σοφία «που του
αφοσιώθηκε και αφιέρωσε ολόκληρη τη ζωή της σ’ αυτόν, τον μοναχογιό της,
κανείς άλλος δεν μπορεί να ισχυρισθεί ότι εγνώρισε σε όλο το εύρος και όλο το
βάθος την προσωπικότητά του. Ο Ανδρέας Παπανδρέου ήταν πολύ γήινος, αλλά και
πέρα από το ανθρώπινο. Σαν το πουλί που είσαι σίγουρος ότι το κρατάς ζεστό στα
χέρια σου και ξαφνικά φεύγει και χάνεται στον ορίζοντα!..».

Τον έζησε πολλά χρόνια ως «προϊστάμενο», αφού διετέλεσε και υπουργός σε καίρια
υπουργεία. Τι αναμνήσεις διατηρεί ο Απόστολος Κακλαμάνης από τη σχέση αυτή; «Ο
Ανδρέας Παπανδρέου ήταν πιστός στους ανθρώπους που τον εμπιστεύονταν. Μπορούσε
να φέρει τα πάνω-κάτω για έναν φίλο του που εκατηγορείτο αδίκως, που τον
λασπολογούσαν. Ήταν ευγενικός με όλους, ακόμη και με όσους τον είχαν, ήδη, απογοητεύσει».

Ο κ. Κακλαμάνης θυμάται την προνομιακή σχέση που είχε με τον φακό ο Ανδρέας
Παπανδρέου και μεταφέρει τι έλεγε στους νέους υπουργούς το 1981, ως
πρωθυπουργός, όταν συναγωνίζονταν ποιος θα βγει πιο πολύ στην τηλεόραση:
«Συμβούλευε να αποφεύγουμε τις συχνές εμφανίσεις στην τηλεόραση». «Μην
εμφανίζεστε πάνω από 1-2 λεπτά, πιο πολύ σάς κάνει κακό», έλεγε. «Πόσο σοφός
ήταν σ’ αυτό φαίνεται από την καθημερινή σχεδόν γελοιοποίηση όσων έπαψαν να
είναι πολιτικοί και έγιναν “οι μαϊντανοί”, “οι ξερόλες”, “οι άμισθοι
συνεργάτες” των διαφόρων, δήθεν ενημερωτικών, εκπομπών της τηλεόρασης».

ΠΑΣΧΑ 1989. Κως. Μόλις επτά μήνες από το Χέρφιλντ, ο Ανδρέας αδύναμος ακόμη,
με εύθραυστη υγεία. Οι Καλύμνιοι, ξεσηκωμένοι, ζητούν να τον υποδεχθούν στην
Κάλυμνο, αλλιώς θα γίνει «επανάσταση»!

Παραμονή του ταξιδιού, το βράδυ αργά τρώμε στα «Καράβια», το ξενοδοχείο, και
συζητάμε για το αν θα γίνει ή όχι το ταξίδι. Οι γιατροί δεν παίρνουν την
ευθύνη. Η Δήμητρα και όσοι τον συνοδεύουν λένε όχι. Άλλοι του περιγράφουμε το
ταξίδι με τα εκατοντάδες καΐκια στο πέλαγο, τους δυναμίτες, τις καμπάνες, το
πάθος μίας ανεπανάληπτης υποδοχής.

Μέσα του συγκρούεται το ρίσκο της υγείας ενός ταξιδιού με ταχύπλοο σε δύσκολη
θάλασσα, από το Μαστιχάρι έως την Κάλυμνο, και ο έρωτας του πολιτικού με τον
λαό που αψηφά ακόμη και επικίνδυνα μονοπάτια.

Αφού τους ακούει όλους, στο τέλος γυρίζει σε μένα και μου λέει: «Κώστα,
αποφάσισα. Θα πάμε. Αλλά αναλαμβάνεις εξ ολοκλήρου την ευθύνη για ό,τι ήθελε
συμβεί». Έμεινα εμβρόντητος. Και ειλικρινά θα αντιδρούσα αρνητικά, αν πίσω από
τα γυαλιά, στο σπινθηροβόλο μάτι του δεν διέκρινα εκείνο το περιπαιχτικό
βλέμμα, το φως ανάμεσα στο σοβαρό και το σαρκαστικό, το πολιτικό και την
παιδική αντίδραση, το χαριτωμένα ανεύθυνο που συχνά μετέδιδε την ευθύνη στους
άλλους, χωρίς να το εννοεί. Αυτό το παιχνίδισμα που πάντοτε τον ακολουθούσε.

Βέβαια την άλλη ημέρα πραγματικός καπετάνιος, όρθιος στην κουπαστή, σε μια
θάλασσα που δεν αστειευόταν, ρούφηξε μέχρι και την τελευταία ομορφιά από μία
συγκλονιστική και πρωτόγνωρη υποδοχή, παρουσία, αγάπη που έφθανε σε πάθος και
δημιουργούσε τον κίνδυνο κάθε στιγμή να διαρραγεί η εύθραυστη ισορροπία. Το
βράδυ, ξανά στην Κω, μου λέει: «Και μόνο για τους δυναμίτες, το πάθος, τη
λαχτάρα, τη λατρεία που σε πνίγει, θα πήγαινα. Σκέψου, Κώστα, χθες να λέγαμε όχι».

Ο πολιτικός και το παιδί σε όλο τους το μεγαλείο συγκεντρωμένα στον άνθρωπο,
τον ηγέτη, που εκτός από το όνειρο, το όραμα, τον καθοδηγούσε και η χαρά της
στιγμής, το καθημερινό του βίωμα…

Ο ΓΙΑΝΝΗΣ Χαραλαμπόπουλος, από τα ιστορικά στελέχη του ΠΑΣΟΚ, αρχηγός του ΠΑΚ
(εσωτερικού) την περίοδο 1972-1974, ήταν από τους τελευταίους παλιούς φίλους
του Ανδρέα Παπανδρέου που τον επισκέφθηκαν στην Εκάλη.

«Ήταν δύο εβδομάδες πριν πεθάνει ο Ανδρέας, όταν με φώναξε ο Αντώνης Λιβάνης
να τον επισκεφθώ», θυμάται ο πρώην αντιπρόεδρος και πρώην υπουργός των
κυβερνήσεων του ΠΑΣΟΚ Γιάννης Χαραλαμπόπουλος.

«Στο σπίτι ήταν ο Κρεμαστινός, που με οδήγησε στον πρώτο όροφο, και ο Χυτήρης.
Ο Ανδρέας ήταν στο γραφείο και καθόταν σε μία πολυθρόνα. Χάρηκε πολύ που με
είδε. Συγκινήθηκα και εγώ πολύ. Μας άφησαν μόνους.

“Πόσα λάθη κάναμε”, ήταν η πρώτη φράση του Ανδρέα. “Ας τα αφήσουμε αυτά. Εμείς
πάντα ήμασταν μαζί”, αντέτεινα. Άλλωστε ο δεσμός κρατούσε δεκαετίες, από τα
δύσκολα χρόνια του ’60 και της δικτατορίας».

Ο Γιάννης Χαραλαμπόπουλος πρόσεχε μήπως τον στενοχωρήσει με κάποια φράση του,
αλλά η διάθεση του Ανδρέα Παπαπανδρέου ήταν, ούτως ή άλλως, καλή.

«Ο Ανδρέας είχε πάρει βάρος. Το πρόσωπό του ήταν στρωμένο. Τον έβλεπα να είναι
πολύ καλύτερα από τότε που τον είχα δει στο Ωνάσειο, τότε που θυμάμαι την
προσπάθειά του. “Προσπαθώ”, ήταν τότε η χαρακτηριστική φράση του στο
νοσοκομείο. Στο σπίτι πλέον που τον ξανάβλεπα, ντυμένο με ένα λευκό πουκάμισο,
με ρώτησε αμέσως “τι νέα”. Ήθελε να μάθει για τα εξωτερικά και τα εσωτερικά.
Και δεν έκρυβε την ανησυχία του για τις εξελίξεις στα εθνικά θέματα και τις
σχέσεις με την Τουρκία».

Ο Γιάννης Χαραλαμπόπουλος έφερε κάποια στιγμή τη συζήτηση στο επικείμενο ­
τότε ­ Συνέδριο του ΠΑΣΟΚ.

«Τον ρώτησα τι θα κάνει. “Κάτι σκέπτομαι”, μου απάντησε, χωρίς να μου ανοίξει
τα χαρτιά του. Η συζήτηση κράτησε αρκετή ώρα. Και ο πρόεδρος μού ζήτησε να τον
ξαναεπισκεφθώ για να φάμε και να τα πούμε με μεγαλύτερη άνεση. Τον φίλησα και
με φίλησε. Η συγκίνηση ήταν πολύ μεγάλη. Κατέβηκα στο ισόγειο. Χαιρετηθήκαμε
και με τη Δήμητρα και έφυγα από την Εκάλη, χωρίς να κάνω δηλώσεις για το τι
συζητήσαμε. Δεν το ήθελα άλλωστε.

Το ραντεβού που κλείσαμε για το προσεχές μέλλον δεν πραγματοποιήθηκε. Ο
πρόεδρος έφυγε από τη ζωή».