ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Το κράτος – βρόχος

Ο νόμος που ψηφίστηκε πριν από λίγες ημέρες στη Βουλή για τη νέα περιφερειακή
οργάνωση του κράτους, μας δίνει την αφορμή να ξανασκεφθούμε ένα ζήτημα ως προς
το οποίο το διοικητικό σύστημα της χώρας μας εξακολουθεί να υστερεί και να διστάζει.

«Ποίον έθνος δίχως διοίκησιν και

νόμους ευδοκίμησεν και δεν εχάθη;»

Μακρυγιάννης

Η βασική παρατήρηση είναι απλή όσο και οδυνηρή: αν το 40% περίπου των εντός
της Ελλάδος Ελλήνων βρίσκονται συγκεντρωμένοι στην πρωτεύουσα (1 στους 4
Έλληνες ζει και εργάζεται σε αυτήν), ανάλογη ή μάλλον πολλαπλάσια είναι η
συγκέντρωση εξουσιών και αρμοδιοτήτων, πόρων και ευκαιριών στην πολιτική και
τη διοίκηση, στην οικονομία και την ανάπτυξη, στον πολιτισμό και την παιδεία
και, γενικά, σε όλα σχεδόν τα κοινωνικά επίπεδα. Και αυτό παρά το ότι η
ποιότητα του φυσικού περιβάλλοντος «εκτός των τειχών» δεν συγκρίνεται με αυτήν
μέσα στην πόλη.

Κοντολογίς, 170 χρόνια μετά την ίδρυσή του, το ελληνικό κράτος έχει καταλήξει
σ’ έναν εξαιρετικά δύσμορφο υδροκεφαλισμό: ένα ογκώδες κεφάλι με πολύ αδύναμα
κι ασθενικά άκρα. Κι αυτή είναι μία εικόνα που καθόλου δεν ταιριάζει στη
φυσική ομορφιά των Ελλήνων. Πράγματι, η ελληνική κοινωνία εξακολουθεί να
στερείται σήμερα τη «φυσική» της διοίκηση, μια διοίκηση που να της ταιριάζει
και να την εξυπηρετεί.

Όμως, ο συγκεντρωτισμός δεν προέκυψε τυχαία και γι’ αυτό δεν είναι απλός ούτε
εύκολος ο περιορισμός του. Μια γρήγορη ματιά στην Ιστορία αρκεί για να μας το
θυμήσει. Μετά τον αγώνα για την εθνική ανεξαρτησία, το κράτος θεμελιώθηκε πάνω
σε μία ανίσχυρη οικονομία και κοινωνία των πολιτών, σχεδόν δίχως ρίζες μέσα σ’
αυτήν. Δεν ακολούθησε την «ιστορία του φυτού», τη σταδιακή εξέλιξη από όλες
τις ενδιάμεσες μορφές, όπως έκρινε ο Σολωμός ως αναγκαία για την κατασκευή του
ποιήματος. Οι συνθήκες δεν το επέτρεπαν. Το νέο κράτος έπρεπε να θεμελιωθεί
γρήγορα και πάνω σε ριζικά νέους θεσμούς, που να μη θυμίζουν το οθωμανικό
παρελθόν. Επιπλέον, η εθνική ολοκλήρωση πραγματοποιήθηκε όχι μεμιάς, αλλά κατά
διαστήματα και διαδοχικά κύματα: τα Επτάνησα ενώθηκαν με τον εθνικό κορμό το
1864, η Θεσσαλία και μέρος της Ηπείρου το 1881, η υπόλοιπη Ήπειρος, η Κρήτη, η
Μακεδονία και τα βορειοαιγαιοπελαγίτικα νησιά το 1912, η Θράκη το 1923, τα
Δωδεκάνησα το 1948.

Η ανάγκη για ενιαίες και ομοιόμορφες ρυθμίσεις, καθώς και για την ταχύτερη και
ευρύτερη δυνατή ενσωμάτωση και ομογενοποίηση των πληθυσμών (εγχωρίων και
προσφύγων) και των περιοχών (παλαιών και νέων) δύσκολα μπορούσε να
αμφισβητηθεί στη φάση αυτή.

Η συγκρότηση του ενιαίου εθνικού κράτους δεν ήταν, όμως, απρόσκοπτη. Έτσι, ο
Καποδίστριας συνάντησε έντονες αντιδράσεις και δολοφονήθηκε προτού προλάβει να
ολοκληρώσει το έργο του. Ενώ οι Βαυαροί, αλλά και άλλοι που ακολούθησαν,
έδιναν συχνά την εντύπωση ότι νομοθετούσαν πάνω σε «πίνακα ξεστόν» (tabula
rasa) και όχι σε ζωντανό οργανισμό και σε μια κοινωνία που, εν τω μεταξύ,
εξελισσόταν δυναμικά. Φαινόμενα, τέλος, όπως ο εθνικός διχασμός και ο εμφύλιος
πόλεμος, από τα οποία δεν απουσίασαν οι αποσχιστικές τάσεις, επέτειναν τη
συγκεντρωτική λογική και την ανάγκη για ενιαίες ρυθμίσεις.

Η συνέπεια είναι ότι εκεί που κάποτε δεν υπήρχε καθόλου κράτος, τελικά, 170
χρόνια αργότερα, φθάσαμε σε μια κατάσταση όπου το κράτος και τα κόμματα που το
κυβερνούν απορρόφησαν τα πάντα ­ κι αποτελούν πλέον εμπόδιο και όχι μέσο για
την ανάπτυξη της οικονομίας και της κοινωνίας των πολιτών.

Η αντίστροφη λογική της αποκέντρωσης έλαβε μία ισχυρή ώθηση, κατά τη
μεταπολεμική περίοδο, στη δεκαετία του ’50, αναθεωρήθηκε και διευρύνθηκε ως
έναν βαθμό στη δεκαετία του ’80 και τώρα, τα τελευταία 3-4 χρόνια, λίγο πριν
από τη λήξη του αιώνα, παριστάμεθα μάρτυρες μίας ακόμα απόπειρας προς την ίδια
κατεύθυνση. Μίας απόπειρας που στοχεύει, σύμφωνα με τις διακηρύξεις της, στην
ενίσχυση της περιφερειακής αποκέντρωσης και της πρωτοβάθμιας αυτοδιοίκησης.
Ενώ ήδη από το 1994 λειτουργεί ανάμεσά τους η δευτεροβάθμια αυτοδιοίκηση στο
επίπεδο της νομαρχίας, δίχως όμως θεαματικά αποτελέσματα.

Το ερώτημα είναι αν αυτές οι ρυθμίσεις είναι επαρκείς και κατάλληλες για την
ανασύνταξη και την αναδιοργάνωση του κράτους. Ενός κράτους που πρέπει,
επιτέλους, να αποκτήσει τις φυσικές του διαστάσεις και, κυρίως, την ικανότητα
για την επιβίωση και τη διατήρηση της ελληνικής κοινωνίας σε μια εποχή πολύ
πιο αβέβαιη και επικίνδυνη απ’ ό,τι στο παρελθόν.

Ο Αντώνης Μακρυδημήτρης είναι αναπληρωτής καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.