Άγγελος Δεληβοριάς Υπάρχουμε όσο θυμόμαστε

«Χρωστάω πολλά στο Μουσείο Μπενάκη. Τις γνώσεις και την
εμπειρία του Ελληνικού Χρόνου, που είναι για μένα ό,τι πιο πολύτιμο»ΤΕΤΟΙΑ
εποχή του χρόνου, η Αθήνα θα ετοιμάζεται για τα εγκαίνια του Μουσείου Μπενάκη.
Με νέες αίθουσες, νέα εκθέματα, αλλά και ανανεωμένη την διάταξη των παλαιών,
με νέα κτίρια όπου θα στεγαστούν κάποιες ξεχωριστές συλλογές, το Μουσείο
Μπενάκη θα ανοίξει και πάλι τις πόρτες του στο κοινό. «Σ’ ένα χρόνο, αν όλα
πάνε καλά», παρατηρεί γελώντας ο 60χρονος Άγγελος Δεληβοριάς, διευθυντής του
Μουσείου, που ­ όπως παραδέχεται ­ έχει μια ιδιαίτερη σχέση με τον χρόνο…

«Το 1975, δύο χρόνια αφότου ήρθα στο Μουσείο, εισηγήθηκα στην Διοικητική
Επιτροπή τις αλλαγές που θεωρούσα απαραίτητες, δηλαδή την διάκριση των αξόνων
του, την διάσπαση αυτού του ενιαίου πυρήνα σε περισσότερους, σε ένα δορυφορικό
σύστημα με το παλαιό μουσείο και την επέκτασή του και μια σειρά από
περιφερειακά εκθεσιακά κέντρα. Με τη φλόγα του νεοφώτιστου και την αισιοδοξία
της νεανικής ηλικίας φανταζόμουν πως όλα αυτά ήταν πραγματοποιήσιμα. Δεν ήξερα
ακόμα ότι στην Ελλάδα πρέπει να περάσει μια γενιά για να αρχίσουν να γίνονται.
Κι έτσι, ύστερα από 25 χρόνια, μπήκε το πράγμα στο δρόμο του».

Ένα δρόμο,
που αν ζούσε σήμερα ο Αντώνης Μπενάκης… «θα το χαιρόταν. Δεν πιστεύω καθόλου
ότι αυτό που γίνεται σήμερα είναι έξω από τις δικές του προσδοκίες. Σύμφωνα με
το πρόγραμμα που εφαρμόζεται αυτή τη στιγμή, το Μουσείο Μπενάκη θα είναι ένα
μουσείο ελληνικό, θα δείχνει την ιστορική διαδρομή του Ελληνισμού από τότε που
αρχίζει έως το 1922. Αυτό, κατ’ αρχήν, δεν το φέρνει σε σύγκρουση με κανέναν
άλλο από τους μουσειακούς οργανισμούς της χώρας. Δεν θα είναι αρχαιολογικό
μουσείο, ούτε βυζαντινό ούτε λαϊκής τέχνης, αλλά θα μπορεί ο επισκέπτης εύκολα
και συνοπτικά να δει τι συνέβη σ’ αυτή την περιοχή του κόσμου, στο πέρασμα των
αιώνων».

ΘΑ ΜΟΙΡΑΣΤΟΥΝ

Έτσι, πέρα από το πανέμορφο κτίριο στην
Βασιλίσσης Σοφίας, οι συλλογές του Μουσείου θα μοιραστούν σε όλη την Αθήνα. Το
Μουσείο Ισλαμικών Τεχνών θα στεγαστεί στον Κεραμεικό. «Τα υφάσματα της
Προύσας, τα βελούδα, που είναι η σημαντικότερη συλλογή στον κόσμο, ήταν
εκτεθειμένα μέχρι πρόσφατα έως το ταβάνι. Δεν το σηκώνει αυτό η σύγχρονη
αισθητική. Πρέπει να δεις τα πράγματα με χώρους ανάσας».

Στο κτίριο της
Πηνελόπης Δέλτα, στην Κηφισιά, θα μεταφερθούν οι συλλογές των ιστορικών
αρχείων, «που μέχρι τώρα ήταν συρρικνωμένες σ’ ένα μικρό δωματιάκι. Ούτε η
έρευνα μπορούσε να εξυπηρετηθεί, ούτε καινούργιο υλικό να μπει, ήταν
στοιβαγμένοι άνθρωποι, χαρτιά, έγγραφα. Τώρα, θα υπάρχει ένα ολόκληρο μέγαρο
στην διάθεση της επιστημονικής έρευνας».

Το φωτογραφικό αρχείο, επίσης,
αυτονομείται. Αποκτά δικό του χώρο κοντά στην Πλατεία Κολωνακίου, σ’ ένα
όμορφο κτίριο που έκαναν δωρεά η Μαίρη Καρόλου και η Πένυ Βλάνταλη. «Το αρχείο
Τομπάζη, που ήρθε στο μουσείο με όλα τα αρνητικά, το αρχείο του Χαρισιάδη, με
περισσότερα από 100 χιλιάδες αρνητικά, όλα θα είναι εκεί αρχειοθετημένα. Όλη η
Ελλάδα».

«ΕΥΡΥΤΕΡΟΣ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ»

Το ενδιαφέρον του Άγγελου Δεληβοριά
στρέφεται σ’ αυτό που αποκαλεί «ευρύτερο Ελληνισμό, δηλαδή όχι μόνο στα 10
εκατομμύρια που ζουν αυτή τη στιγμή στην Ελλάδα». Θεωρεί ότι το πεδίο αυτό
παραμένει μια terra incognita. «Παρ’ ότι η παιδεία μου είναι κλασική, δηλαδή η
αρχαιότητα και συγκεκριμένα ο 5ος αιώνας, ανήκω σ’ αυτούς που μένουν
εκστατικοί μπροστά στην πολιτιστική κατάσταση του Βυζαντίου, στα καλλιτεχνικά
επιτεύγματα της περιόδου της ξενοκρατίας, αλλά και σε όλη την περίοδο που
ακολούθησε τον αγώνα της ελληνικής ανεξαρτησίας. Τα θεωρώ ως τα τέσσερα μεγάλα
κομμάτια του ελληνικού παρελθόντος. Και αυτό προσπαθώ να δείξω και στο Μουσείο
Μπενάκη».

Σχεδόν 25 χρόνια στο τιμόνι αυτού του Μουσείου, τι του πρόσφεραν
άραγε; «Του χρωστάω πολλά πράγματα. Τις γνώσεις και την εμπειρία του Ελληνικού
Χρόνου, που είναι για μένα ό,τι πιο πολύτιμο. Η ελληνική πολιτεία μπορεί
άλλοτε να ρίχνει το βάρος της στον Περικλή, άλλοτε στον Μέγα Αλέξανδρο και
άλλοτε στο Βυζάντιο, αλλά δεν υπάρχει τίποτα πιο συγκλονιστικό από την επαφή
με όλο το φάσμα του Ελληνικού Χρόνου».

Κι όμως, δεν είναι επίπονες αυτές
οι συνεχείς βουτιές στην ιστορία, και σε μια ιστορία μάλιστα με τόσους
σημαντικούς σταθμούς; «Αισθάνομαι», λέει χαριτολογώντας ο κ. Δεληβοριάς, «σαν
να κυκλοφορώ με τον ζουρλομανδύα στο χέρι, έτοιμος να τον φορέσω. Αυτά τα
“σάλτα μορτάλε” είναι επώδυνα και κοπιαστικά».

Ο Διονύσης Φωτόπουλος
ετοιμάζει το βιβλίο «Η Ελλάδα του Μουσείου Μπενάκη», με την χρηματοδότηση του
Ομίλου Λάτση, στο οποίο ο Α. Δεληβοριάς θα γράψει τα κείμενα. «Έπρεπε να γίνει
μια πρώτη επιλογή του εικονογραφικού υλικού. Ήταν πάλι αυτό ­ ο Χρόνος. Ο 7ος
αιώνας π.Χ., ο 7ος αιώνας μ.Χ., ο 8ος, ο 18ος… Στο τέλος, άφησα δύο ενότητες
και είπα του Διονύση: Διάλεξε εσύ, γιατί εμένα μου αρέσουν όλα».

ΤΟ «ΔΙΑ
ΤΑΥΤΑ»

Στο βιβλίο αυτό υπάρχει, άραγε, κάποιο «διά ταύτα»; «Δεν μου
αρέσουν τα διά ταύτα. Τιμώ τον επισκέπτη και τον αναγνώστη. Θεωρώ ότι είναι
χρέος δικό μας να επιτρέψουμε στην ευφυΐα και την ευαισθησία του να
ξεδιπλωθεί. Πρέπει να το συναγάγει. Δεν μου αρέσουν τα έτοιμα πράγματα, δεν
θέλω ταμπέλες. Αλλά, αν μπορούσαμε να το πούμε με δύο λόγια, θα ήταν ότι ο
χρόνος της μνήμης μας είναι ο χρόνος της ύπαρξής μας. Δηλαδή, θα υπάρχουμε και
στο μέλλον ­ όσο μπορούμε να θυμόμαστε. Αυτό θέλει να πει το Μουσείο Μπενάκη».

Στην προσπάθειά του να εννοήσει την ελληνικότητα, διαπιστώνει τα μεγάλα
γνωστικά κενά που υπάρχουν. «Μιλάμε για λαϊκή τέχνη και δεν ξέρουμε για τι
πράγμα μιλάμε. Πού είναι οι εκδόσεις, οι επιστημονικές εργασίες, οι κατάλογοι;
Η περίοδος της ρωμαιοκρατίας δεν έχει μελετηθεί όσο θα έπρεπε. Ούτε η
φραγκοκρατία. Μα, εδώ και το Βυζάντιο αναγνωρίστηκε με τρομακτική καθυστέρηση.
Φοβάμαι, ότι δεν προλαβαίνουμε να συγχρονιστούμε πια με τον ρυθμό της
καταστροφής των πραγμάτων, διότι τα μνημεία πέφτουν το ένα με το άλλο. Ο
πολιτισμός της περιόδου της τουρκοκρατίας χάνεται μέσα από τα χέρια μας.
Εξαφανίζεται».

ΤΑ ΕΓΚΑΙΝΙΑ

Το βράδυ, όταν πέφτει να κοιμηθεί,
σκέπτεται συχνά την ημέρα των εγκαινίων; «Ε, καλά. Έχω σκεφθεί και πώς θα
γίνουν. Τα πρώτα, γιατί θα γίνουν πολλά, θα είναι αφιερωμένα στους ανθρώπους
που το βοήθησαν να γίνει έτσι όπως έγινε. Στους μεγάλους δωρητές, αλλά και
στον καθένα που στο τέλος της χρονιάς μάς έφερε έστω και λίγα χρήματα ή μάς
δώρισε κάποιο έκθεμα».

Πώς είναι όταν τα όνειρα γίνονται πραγματικότητα;
«Αν δεν ήταν η Μελίνα Μερκούρη, τίποτα δεν θα γινόταν. Όταν πρωτοήρθα εδώ,
γινόταν η νέα πτέρυγα. Έλεγαν “το παράνομο της Μελίνας”. Και αυτό το παράνομο,
μέσα από το πάθος και το όραμά της, έγινε σήμερα αυτό που βλέπετε…».

Ο Άγγελος Δεληβοριάς είναι διευθυντής του
Μουσείου Μπενάκη, καθηγητής Ιστορίας της Ελληνικής Τέχνης στο Πανεπιστήμιο και
συγγραφέας πολλών μελετών για αρχαιολογικά θέματα, αλλά και για την
νεοελληνική τέχνη. Περνά τις μέρες του κάνοντας καταδύσεις, πότε στον 5ο αιώνα
π.Χ., πότε στον 8ο μ.Χ., διασχίζει με άνεση τους αιώνες από την προϊστορία στο
Βυζάντιο, συνδέει τον Ερμή του Πραξιτέλη με τις λαϊκές φορεσιές της Ηπείρου.
Επικεφαλής ενός μουσείου που δεν ρίχνει τους προβολείς του μόνο σε μια περίοδο
της ελληνικής ιστορίας αλλά φιλοδοξία του είναι να αποτελέσει ένα πανόραμα του
Ελληνικού Χρόνου, ο Α. Δεληβοριάς συνδέει την παρουσία του με την επέκταση του
μουσείου, αλλά και με την αποκέντρωση πολλών συλλογών του. Και είναι
κατηγορηματικός: «Χρόνος της μνήμης μας είναι ο χρόνος της ύπαρξής μας.
Δηλαδή, θα υπάρχουμε και στο μέλλον όσο μπορούμε να θυμόμαστε».

ΓΕΝΝΗΜΕΝΟΣ ΣΕ μια οικογένεια
με παράδοση στο επάγγελμα των πολιτικών μηχανικών, σκεφτόταν έντονα να γίνει
αρχιτέκτονας. Με καταγωγή κατά το ήμισυ από την ορεινή Αρκαδία και κατά το
ήμισυ από την Τένεδο, γνώρισε νέος την Σέμη Καρούζου, που του δίδαξε «την αξία
της ανθρωπογεωγραφίας, καθώς με ρωτούσε συνεχώς από που είμαι, από που ήταν οι
πρόγονοί μου» και τον Χρήστο Καρούζο, που τον κατεύθυνε προς την αρχαιολογία.
Μιλά ακόμα με αγάπη για τον Μαρίνο Καλλιγά, «έναν σοφό άνθρωπο, που αφιέρωσε
όλη του τη ζωή στην προσπάθεια να δημιουργήσει την Εθνική Πινακοθήκη και να
την εμπλουτίσει. Στους Καρούζους χρωστάω την αρχαία τέχνη, στον Καλλιγά την
τέχνη των εποχών μετά την αρχαιότητα».

Από το 10ο Γυμνάσιο Αρρένων στο
Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης και σε άλλους μεγάλους δασκάλους: Τον Κακριδή,
τον Πολίτη, τον Κριαρά. Τελειώνοντας δουλεύει με τον Γιάννη Ηλιάδη στην
Ακρόπολη και τον Γιώργο Μπακαλάκη στις ανασκαφές της Θράκης. Όμως, «ανήκω
στους αρχαιολόγους της βιβλιοθήκης, που καταγίνονται περισσότερο με ό,τι έχει
ήδη βρεθεί».

Το 1965 μπαίνει στην αρχαιολογική υπηρεσία, εργάζεται για
λίγο στην Αθήνα, κατόπιν στην Πάτρα και καταλήγει στην Σπάρτη, «απ’ όπου έχω
και τις πιο αξέχαστες εμπειρίες της ζωής μου, τόσο για την αρχαιολογική
σημασία των πραγμάτων που πρωτοαντίκρυσα εκεί όσο και για τις ανθρώπινες
εμπειρίες από την επαφή μου πια με τον κόσμο της Σπάρτης, που διατηρούνται
μέχρι σήμερα». Θυμάται με αγάπη τις «μανιάτικες αναζητήσεις» του, όπως τις
ονομάζει, που διακόπηκαν το 1968, όταν και παραιτήθηκε λόγω διαφωνιών με την
πολιτική που ακολουθούσε η υπηρεσία, καθώς τα σκοτεινά χρόνια της χούντας
είχαν ήδη αρχίσει.

Κάνει ντοκτορά στο Πανεπιστήμιο του Τίμπιγκεν, αργότερα
πηγαίνει στο Παρίσι και κάποια στιγμή, τον Αύγουστο του 1973, χτυπά το
τηλέφωνο στο σπίτι του και ακούει τον Μαρίνο Καλλιγά να του προτείνει να
αναλάβει το Μουσείο Μπενάκη. «Ετσι αποφασίσαμε να γυρίσουμε».

Υπάρχουν
ιδιαίτερα αγαπημένα κομμάτια μέσα στα τόσα εκθέματα του μουσείου; «Πώς μπορώ
να ξεχωρίσω ανάμεσα, για παράδειγμα, στα χρυσά πρωτοελλαδικά κύπελλα, που
είναι μοναδικά στον κόσμο, ή στη διαθήκη του Γεωργίου Καραϊσκάκη μ’ αυτές τις
πέντε γραμμές που πρόλαβε να γράψει, λαβωμένος, πριν πεθάνει, ή στην
παρτιτούρα του Ύμνου στην Ελευθερία; Ειναι πολλά». Και το παρόν; Πού βρίσκεται
μέσα στο μουσείο; «Θα ήθελα η καταληκτική ενότητα του Μουσείου Μπενάκη, δηλαδή
μετά το ’22, που τελειώνουν τα εκθέματα, να αφιερωθεί στην ελληνική ποίηση.
Μετά το ’22 έχουμε Παλαμά, Καβάφη, Σικελιανό, Καρυωτάκη, Σεφέρη, Ελύτη, Ρίτσο
και όλοι αυτοί σε περνάνε από τη μια μεριά υποβρυχίως στο σήμερα και από την
άλλη σε πετούν κάμποσα χιλιόμετρα μπροστά». Και πώς θα στηνόταν μια τέτοια
ενότητα; «Με νύξεις, με σποταρίσματα πάνω στην ποιητική δημιουργία, η οποία
βεβαίως εκφράζει καλύτερα από οτιδήποτε άλλο και την ιστορική πραγματικότητα.
Έτσι δεν είναι;»

ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ της Ιστορίας της Ελληνικής Τέχνης στο
Πανεπιστήμιο, ο Άγγελος Δεληβοριάς βλέπει το έργο του εκεί ως συμπληρωματικό
με αυτό στο Μουσείο Μπενάκη. Η ίδια διαχρονικότητα ­ από την αρχαιότητα, στο
Βυζάντιο, στην τουρκοκρατία και στους νεώτερους χρόνους. «Στο μάθημα, εμένα
δεν μ’ ενδιαφέρει τόσο ο εμπλουτισμός των γνώσεων όσο η άσκηση στο χρόνο ­
είναι κάτι που το έχουν στερηθεί τα παιδιά. Η παιδεία που τους παρέχεται δεν
καλλιεργεί, δεν ευνοεί την καλλιέργεια της ευαισθησίας. Αυτό προσπαθώ να
κάνω».

Πώς βλέπει τους φοιτητές του; «Αυτό που με στενοχωρεί περισσότερο
είναι ότι η σχέση τους με τον χρόνο ειναι πολύ αδύνατη. Έχουν μάθει να
προσεγγίζουν τα γεγονότα αποσπασματικά, όχι στη σύνθεσή τους. Δηλαδή,
διδάχτηκαν την ελληνική ιστορία με τον τρόπο που τη διδάσκονται, χωρίς όμως να
την προσλαμβάνουν στον συσχετισμό της με την ευρωπαϊκή ιστορία ή με την
ιστορία της Ανατολής.

Και δεν μιλάω για λεπτομέρειες, μιλάω για τις
βασικές κατευθυντήριες γραμμές. Διδάσκονται τα πράγματα όχι στο ανάπτυγμά
τους, αλλά σε μια συρρικνωμένη ­ τάχα μου ελληνοκεντρική ­ άποψη. Και όχι μόνο
αυτό, αλλά δεν τους δίνονται και τα ερεθίσματα, ώστε ακόμα κι αν δεν τα
διδάσκονται στο σχολέιο, να τα αναζητήσουν μόνοι τους».

Ο καθηγητής
Δεληβοριάς έχει πάρει φωτιά. «Δεν καταλαβαίνω, τι βγάζει τελικά το υπουργείο
Παιδείας, τι βγάζει το ελληνικό κράτος, τι παράγει. Ποιο είναι το μοντέλο που
έχει αποκρυσταλλώσει και βάσει του οποίου θέλει να φτιάξει τους Έλληνες.
Παλαιότερα ξέραμε ότι θέλει να φτιάχνει ανθρώπους να μην σκέπτονται, αλλά να
απομνημονεύουν, δηλαδή ήθελε να περιορίσει την κριτική στάση. Αυτά, όμως,
υποτίθεται ότι ξεπεράστηκαν εν τω μεταξύ». Και η ελπίδα πού υπάρχει; «Στην
ποιότητα των ίδιων των παιδιών, που όταν τους ξεκουνήσεις, όταν τους βάλεις να
αναλύσουν ένα έργο, τη σύνθεση, το περιεχόμενο, τη δομή του, όταν ξεπεράσουν
τις αναστολές τους, βλέπεις ότι ερεθίζονται, ότι αρχίζουν οι εσωτερικές
λειτουργίες της νόησης».

Άλλωστε, πιστεύει ακράδαντα ότι «κάθε γενιά
πρέπει να τα ξαναπιάνει όλα από την αρχή». Πάνω στο γραφείο του το υλικό μιας
εργασίας, που συγκεντρώνει εδώ και 15 χρόνια, για ένα άγαλμα της Αφροδίτης,
που βρίσκεται στη Ρώμη. «Κοιτάζω τώρα αυτή την κυρία και αισθάνομαι ότι
κουβαλά μέσα της όλες τις προγενέστερες απόπειρες να κατανοηθεί η σημασία
της». Έτσι, λοιπόν. Κάθε γενιά πρέπει να τα ξαναπιάνει όλα από την αρχή. «Κι
όλο θα βρίσκει και κάτι άλλο. Άλλωστε, πιστεύω ότι τα έργα της τέχνης δεν
είναι αντικείμενα εκτός τόπου και χρόνου, αλλά εμπλουτίζονται και τα ίδια από
τον τρόπο με τον οποίο τα κοιτάμε εμείς».

Το Μουσείο Μπενάκη ήταν το πρώτο
που καθιέρωσε τον θεσμό των εκπαιδευτικών προγραμμάτων. Ο Άγγελος Δεληβοριάς
θυμάται έντονα την επίσκεψη ενός νηπιαγωγείου. «Είχαν μια λαμπρή δασκάλα και
κάναμε με τα παιδιά έναν διάλογο, που θα μου μείνει αξέχαστος. Η οξυδέρκεια
των παρατηρήσεών τους ήταν τέτοια, που σ’ έκανε να θαυμάσεις πόσο ευαίσθητα
είναι τα παιδιά, πριν μπουν στα καλούπια που τα βάζουμε…».