Ηγεμονισμός ή ισοτιμία;

Η
«Κεντροαριστερά» υπήρξε, λίγο πριν από την εγκαθίδρυση της δικτατορίας των
συνταγματαρχών, ευκρινές τμήμα της Ένωσης Κέντρου. Ακριβέστερα, κατά τη
δεκαετία του ’60 στη χώρα μας είχε επισφραγισθεί πλήρως η διεργασία απογραφής
σοσιαλιστών χωρίς Σοσιαλιστικό Κόμμα.Η ΠΟΛΥΣΥΛΛΕΚΤΙΚΗ ­ τόσο στη σφαίρα
των στελεχών όσο και στη λαϊκή της βάση ­ Ένωση Κέντρου το υποκαθιστά ως προς
το ένα μέρος της πολιτικής της, με διαφαινόμενη αποτελεσματικότητα ως προς την
αναδιάταξη των θεσμών που παγιώθηκαν από την εποχή του εμφυλίου πολέμου.
Ολιγάριθμες σοσιαλιστικές ομάδες, με ετερογενή αφόρμηση και σταδιοδρομία,
συνέκλιναν στη «Σοσιαλιστική Δημοκρατική Ένωση» (1963) επιδιώκοντας να
καταδείξουν την αυτοδυναμία τους ανάμεσα από τις συμπληγάδες της ΕΔΑ και της
Ενώσεως Κέντρου. Προσδοκούν να παίξουν καταλυτικό ρόλο στο εγχείρημα
«σύγκλισης» Ανατολής και Δύσης που θα απορρίπτει τον «κρατικό απολυταρχισμό
του Σταλινισμού», όπως έγραφε το 1965 ο Στρ. Σωμερίτης, και συνάμα θα
επανασυνδέει τον σοσιαλισμό με τη δημοκρατική πρακτική.

Ο τρόπος πάντως
της κομματικής αυτής στέγασης των σοσιαλιστών, στους κόλπους πρώτιστα της
Ενώσεως Κέντρου και στη Σοσιαλιστική Δημοκρατική Ένωση δευτερευόντως, θα
προκαθορίσει τη φυσιογνωμία και τη δυναμική των οικείων μεταπολιτευτικών
σχημάτων που θα ονομασθούν αντίστοιχα «Πανελλήνιο Σοσιαλιστικό Κίνημα» (ΠΑΣΟΚ)
και «Κόμμα Δημοκρατικού Σοσιαλισμού» (ΚΟΔΗΣΟ). Την «Κεντροαριστερά», στο πεδίο
πάντα της Ενώσεως Κέντρου, εξέφρασε ο Ανδρέας Παπανδρέου μορφοποιώντας μια
δυναμική τάση (βλ. το άρθρο του: «Το μέλλον της Ελλάδος», «Το Βήμα», 26 και
27-6-1966), με ερείσματα στον αρτισύστατο «Όμιλο Παπαναστασίου» και στους
συνεργάτες του περιοδικού «Νέα Οικονομία». Στο περιοδικό «Νέοι Δρόμοι» (αρ. 1,
Δεκέμβριος 1966) ο «Ανδρέας» (όπως ονομάζεται πια με το μικρό του όνομα)
διευκρινίζει ότι «αυτή τη φορά ο αγώνας για τη λαϊκή κυριαρχία πήρε βάθος
ιδεολογικό, στηρίχθηκε σε μια βαθιά και ώριμη κατανόηση της διαρθρώσεως των
πολιτικών δυνάμεων της χώρας και του ελληνικού προβλήματος».

Στη συνέχεια,
στα πλαίσια του «Πανελλήνιου Απελευθερωτικού Κινήματος» (ΠΑΚ), οι διαπιστώσεις
αυτές θα αφορούν στη διεκδίκηση της «νέας ελληνικής σοσιαλιστικής δημοκρατίας»
με θεμελιώδεις άξονες την «εθνική ανεξαρτησία», τη «λαϊκή κυριαρχία», την
«κοινωνική δικαιοσύνη» και τη «δημοκρατική διαδικασία». Στο σκηνικό της
Μεταπολίτευσης το ΠΑΣΟΚ, ως μετεξέλιξη και αποσαφήνιση του περιγράμματος της
«Κεντροαριστεράς» (ο όρος είχε πια οστρακισθεί), ως την εκλογική του επιτυχία
το 1981 και την άνοδό του στην κυβερνητική εξουσία, κάλυψε βαθμιαία ολόκληρο
το «Κέντρο», απορροφώντας τα ηγετικά του στελέχη ή απλώς συνεργαζόμενο μ’ αυτά
(Γ. Μαύρος, Ι. Ζίγδης κ.λπ.) και ωθώντας ένα τμήμα του προς τη Δεξιά.

Βέβαια, κάθε φορά σε ένα ρευστό και δυναμικό πολιτικό πεδίο εκείνο που έχει
καθοριστική σημασία είναι ο τρόπος συνεπαφής με τις όμορες πολιτικές δυνάμεις
και της αμοιβαίας αναγνώρισης των ιδιαιτεροτήτων τους. Για παράδειγμα η ΕΔΑ,
πριν και μετά τη σύμπηξη της Ενώσεως Κέντρου, με το πρόγραμμα της «εθνικής
δημοκρατικής αλλαγής» έθετε το πρόβλημα της «εθνικής αστικής τάξης» και των
πολιτικών της εκπροσώπων. Είχαν μεσολαβήσει συμπράξεις της ΕΔΑ, σε δημοτικές ή
κοινοβουλευτικές εκλογές, με κεντρογενή κόμματα (τα οποία στην «κοινωνική τους
ουσία», ως εκφραστές των «μικροαστικών και των μεσαίων στρωμάτων», διαθέτουν
«θετικά και αρνητικά στοιχεία για τη δημοκρατική αλλαγή»), όταν η εξόριστη
ηγεσία του ΚΚΕ καθόριζε τη μετεξέλιξή του, την Ένωση Κέντρου, ως πολιτική
εκπροσώπηση της «εθνικής αστικής τάξης», κυρίως κατά τη φάση του «ανένδοτου
αγώνα».

Στη σημερινή συγκυρία, που επανέρχεται μάλιστα το ζήτημα της
«μεγάλης Κεντροαριστεράς», η σχετική ρητορεία που ενέχει συχνά τα στοιχεία
μιας βραχύκαυστης εκτόνωσης (με ορίζοντα τις εκλογές πρωτοβάθμιας και
δευτεροβάθμιας αυτοδιοίκησης) δεν εμποδίζει τη σκιαγράφηση του ζητούμενου:
δηλαδή την αποσαφήνιση των σχέσεων του ΠΑΣΟΚ με τα δύο κυριότερα πολιτικά
σχήματα της Αριστεράς. Πρόκειται και εδώ για ένα εγχείρημα σύνθετο, στο οποίο
προέχει η διεργασία οικοδόμησης του σχετικού διαλόγου: θα εκδιπλωθεί με
πλέγματα ηγεμονισμού ή με πνεύμα ισοτιμίας και θα συνεχίζεται ως κοινή χάραξη
πολιτικής ή ως πρόσχημα για τη διεύρυνση της συναίνεσης ως προς τις καίριες
κυβερνητικές επιλογές; Επίσης, ο διάλογος αυτός θα επικεντρωθεί σε
συγκεκριμένα προβλήματα και θα ενθαρρύνεται ο διαρκής έλεγχος των προϋποθέσεων
και δεδομένων που συγκροτούν την «πολιτική ηθική» μιας τέτοιας συνάντησης; Σε
κάθε περίπτωση δεν μπορεί να ακυρώνεται ή να αποσιωπάται η διαφορά που
προκύπτει ανάμεσα σε ένα κόμμα κυβερνητικής διαχείρισης και σε ένα κόμμα
παραγωγής ιδεών και στρατηγικών συλλήψεων. Δηλαδή η μεταξύ τους αναπόδραστη
«διαλεκτική ένταση»…

Ο Παναγιώτης Νούτσος είναι καθηγητής της
Κοινωνικής και Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων.