Εκλογές 27ης Οκτωβρίου: Ο Θεός, ο στρατός και η κάλπη

«Εμπιστευόμενοι τον “Βράχο του Ισραήλ“, υπογράφουμε την παρούσα διακήρυξη κατά τη συνεδρίαση αυτή του Προσωρινού Κρατικού Συμβουλίου, στο έδαφος της πατρίδας μας, στην πόλη του Τελ Αβίβ, την παραμονή του Σαββάτου, την 5η ημέρα του Ιγιάρ του 5708 (14 Μαΐου 1948)».

Με αυτή τη «δημιουργική» ασάφεια, ο μη θρησκευόμενος σοσιαλιστής Νταβίντ Μπεν Γκουριόν, πρώτος πρωθυπουργός και ιδρυτής του εθνικού στρατού IDF, πέτυχε έναν ιδιοφυή πολιτικό συμβιβασμό ανάμεσα στους ραβίνους, που απαιτούσαν ρητή αναφορά στον Θεό, και τους κοσμικούς, αριστερούς σιωνιστές, οι οποίοι αρνούνταν κατηγορηματικά να υπογράψουν ένα κείμενο που περιείχε θρησκευτικούς όρους, καθώς ήθελαν ένα σύγχρονο, κοσμικό κράτος. Για τους θρησκευόμενους, ο «Βράχος του Ισραήλ» ήταν και παραμένει ένα παραδοσιακό, ποιητικό όνομα για τον Θεό, και για τους κοσμικούς μπορούσε να σημαίνει τη γη, την ιστορική αντοχή και το σθένος του λαού.

Εβδομήντα οκτώ χρόνια αργότερα, τον Ιούλιο του 2026, η Κνεσέτ άφησε στην άκρη τη «δημιουργική ασάφεια» του Μπεν Γκουριόν κατοχυρώνοντας με 63 ψήφους έναντι 52 τη μελέτη της Τορά ως «Θεμελιώδη Αξία στην κληρονομιά του εβραϊκού λαού και στο Κράτος του Ισραήλ». Ο Νετανιάχου και το ακροδεξιό τόξο θέλουν να διατηρήσουν ως μελλοντικούς εταίρους τα υπερορθόδοξα κόμματα.

Ανάμεσα στη διατύπωση του 1948 και στη νομοθεσία του 2026 εντοπίζεται ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα της σημερινής ισραηλινής κρίσης – ίσως το σημαντικότερο. Δεν αρκεί πια να την ονομάσουμε σύγκρουση μεταξύ κοσμικών και θρησκευομένων για το ποιος θα καταταγεί στον στρατό. Οι εκλογές της 27ης Οκτωβρίου θα μπορούσε να πει κανείς ότι συνιστούν μια δεύτερη ιδρυτική διακήρυξη για το Ισραήλ ή, ηπιότερα, μια αναμέτρηση με ιδρυτικό χαρακτήρα – χωρίς τον ψυχισμό και τις συνθήκες του 1948 και τη, μέχρις ενός σημείου τουλάχιστον, σοσιαλιστική συνείδηση και ευελιξία ενός Μπεν Γκουριόν. Οι Ισραηλινοί πρέπει να αποφασίσουν «με ποιους θα πάνε και ποιους θ’ αφήσουν»: τι και ποιοι θα συγκροτούν το κράτος του Ισραήλ, τι συντηρεί την κοινωνία, ποιοι οφείλουν να το υπηρετούν και πώς, προκειμένου να εξασφαλιστεί η συνέχεια της ύπαρξής του; Η σύγκρουση εκκινεί από δύο διαφορετικούς χρόνους: τον χρόνο ενός κράτους που ιδρύθηκε το 1948 και τον χρόνο μιας θρησκευτικής κοινότητας που έζησε σχεδόν δύο χιλιετίες χωρίς κράτος.

Στις εκλογές θα αναμετρηθούν ο Νετανιάχου με το Λικούντ, ο πρώην αρχηγός του γενικού επιτελείου Γκάντι Αϊζενκοτ, επικεφαλής του Yashar – ενός νέου κεντρώου σιωνιστικού κόμματος με έμφαση στην εθνική ασφάλεια, τη θεσμική αποκατάσταση και την ισότιμη κατανομή των στρατιωτικών και κοινωνικών βαρών –, και ο πρώην πρωθυπουργός Ναφτάλι Μπένετ, επικεφαλής του Together, της κοινής εκλογικής λίστας που συνενώνει τη φιλελεύθερη Δεξιά του Bennett 2026 με το κοσμικό, φιλελεύθερο Κέντρο του Yesh Atid του Γιαΐρ Λαπίντ. Μαζί με τους υπόλοιπους διεκδικητές, όλοι θα επιδιώξουν να συγκροτήσουν την ίδια αναγκαία πλειοψηφία: 61 από τις 120 έδρες της Κνεσέτ. Ο Αϊζενκοτ αντιπαραθέτει στον Νετανιάχου την κρατική ευθύνη και το προσωπικό κόστος – έχει χάσει τον γιο του και έναν ανιψιό του στον πόλεμο –, ενώ ο Μπένετ προβάλλει ένα αποτελεσματικό κράτος με ευρύτερη κατανομή των υποχρεώσεων. Ολοι συμφωνούν στην αναγκαιότητα της ισραηλινής ισχύος, αλλά διαφωνούν για τον τρόπο νομιμοποίησής της και για το ποιος δικαιούται να εξαιρείται από το – ανθρώπινο και υλικό – κόστος της.

«Τρία» Ισραήλ, τρεις απαντήσεις για το Κοινωνικό Συμβόλαιο

Το πρώτο είναι το κοσμικό, κρατικό Ισραήλ που κληρονόμησε, έστω αποδυναμωμένο, την παράδοση του εργατικού σιωνισμού και κάτι από τον αρχικό Σιωνισμό του Τέοντορ Χερτσλ με τα κιμπούτς, τη Γενική Ομοσπονδία Εργατών της Γης του Ισραήλ (Χισταντρούτ), το σχολείο και κυρίως τον στρατό να εξελίσσονται σε μηχανισμούς κατασκευής του νέου πολίτη. Ο IDF προστάτευε τα σύνορα, αλλά ταυτοχρόνως εισήγε τους νεοαφιχθέντες μετανάστες στην πολιτική κοινότητα. Η ιδέα της ισότιμης θυσίας, μέσω της προσφοράς χρόνου, εργασίας και πιθανόν της ζωής τους, έγινε η κοσμική ηθική του κράτους. Περίπου 4 στους 10 Ισραηλινούς Εβραίους αυτοπροσδιορίζονται ως hilonim, κοσμικοί. Δεν είναι οπωσδήποτε άθεοι ή αδιάφοροι προς την παράδοση αφού για πολλούς η εβραϊκότητα είναι γλώσσα, μνήμη, γιορτές και εθνική αλληλεγγύη.

Το δεύτερο είναι το υπερορθόδοξο Ισραήλ. Η λέξη Haredim περιγράφει εκείνους που «τρέμουν» ενώπιον του Θεού. Δεν αποτελούν ενιαίο κόσμο, αλλά συμφωνούν σε κάτι βασικό: η μελέτη της Τορά δεν είναι ιδιωτική ευσέβεια αλλά ο τρόπος με τον οποίο διατηρείται ο λαός του Ισραήλ. Στους κοσμικούς απαντούν ότι ο εβραϊκός λαός επέζησε σχεδόν δύο χιλιετίες χωρίς κράτος και στρατό επειδή κάποιοι συνέχισαν να μελετούν την Τορά.

Η Shas, με βάση κυρίως στους Σεφαραδίτες και Μιζραχί υπερορθόδοξους, και ο ασκεναζί Ενωμένος Ιουδαϊσμός της Τορά (United Torah Judaism) έχουν επανειλημμένως μετατρέψει την εκλογική τους μειοψηφία σε κυβερνητική ισχύ διεκδικώντας και κερδίζοντας χρηματοδότηση των θρησκευτικών σχολών, αυτονομία της κοινότητας και, βεβαίως, διατήρηση της εξαίρεσης από τη στράτευση.

Για τους Χαρεντίμ, επομένως, η ένταξη στον στρατό δεν σημαίνει ότι πρέπει να μελετούν λιγότερο λόγω υποχρεώσεων αλλά ότι εντάσσονται σε έναν μεικτό, κοσμικό θεσμό, ικανό να διαβρώσει την αυστηρή κοινοτική ζωή την οποία υπηρετούν. Για τους αντιπάλους τους, η εξαίρεση δεν είναι πια προστασία μιας ευάλωτης μειονότητας, αλλά κληρονομικό προνόμιο μιας κοινότητας η οποία αυξάνεται με ταχείς ρυθμούς. Μια μικρή αμφισβήτηση εμφανίζεται και από το εσωτερικό. Το Haredi Public Party του Μότι Λάιτνερ απευθύνεται σε εργαζόμενους και νεότερους Χαρεντίμ και υποστηρίζει μαθηματικά και αγγλικά στα σχολεία, επαγγελματική ένταξη και υπηρεσία για όσους δεν μελετούν με πλήρες ωράριο. Εχει μάλιστα γυναίκες στο ψηφοδέλτιό του, κάτι που αποκλείουν τα δύο παραδοσιακά υπερορθόδοξα κόμματα, και επιχειρεί να συνδυάσει την πίστη με έναν διαφορετικό τρόπο ζωής. Δύσκολα θα μπει στην Κνεσέτ. Η παρουσία του, όμως, δείχνει ότι κάτι κινείται και μέσα στην κοινότητα.

Το τρίτο Ισραήλ, του θρησκευτικού σιωνισμού, δεν λέει «Τορά ή στρατός» αλλά ιεροποιεί τη συμμετοχή στο κράτος ανάγοντας τη στρατιωτική υπηρεσία σε θρησκευτικό καθήκον. Στη ριζοσπαστική εκδοχή του, η κατάκτηση ή ο εποικισμός εδαφών μετατρέπεται σε στάδιο λύτρωσης και η κρατική ισχύς σε όργανο βιβλικής υπόσχεσης. Την εκδοχή αυτή εκπροσωπούν σήμερα ο Μπεζαλέλ Σμότριτς, επίσημος ηγέτης του κόμματος Θρησκευτικός Σιωνισμός (Religious Zionist Party), και ο Ιταμάρ Μπεν Γκβιρ, ηγέτης του ακροδεξιού κόμματος Εβραϊκή Δύναμη (Otzma Yehudit). Η κυβερνητική Ακροδεξιά, παρά τη ρητορική της, όταν έρχεται η ώρα των αποφάσεων στην Κνεσέτ, αποδέχεται κρίσιμα αιτήματα των Χαρεντίμ για να μην απειληθεί η εξουσία της, ενισχύοντας έτσι την αντίφαση της δεξιάς συμμαχίας και προκαλώντας έντονες αντιδράσεις και αποδοκιμασίες από την ίδια την εκλογική βάση αφού οι θρησκευτικοί εθνικιστές προσφέρουν δυσανάλογο μέρος του στρατιωτικού δυναμικού της, ενώ τα υπερορθόδοξα κόμματα απαιτούν εξαίρεση των δικών τους νέων. Παράλληλα, η αυξανόμενη παρουσία θρησκευτικών σιωνιστών στις μάχιμες και αξιωματικές βαθμίδες μεταβάλλει την ισορροπία κράτους, θρησκείας και εθνικισμού μέσα στον στρατό.

Θα ήταν όμως εύκολο (και λάθος) να περιγράψει κανείς το Ισραήλ ως κοσμική δημοκρατία που καταλήφθηκε από τους θρησκευομένους. Το κράτος συγκροτήθηκε από ένα κατά κύριο λόγο κοσμικό εθνικό κίνημα, το οποίο άντλησε γλώσσα, σύμβολα και νομιμοποίηση από τη θρησκευτική παράδοση.

Ο Εντσο Τραβέρσο γράφει στο «Τέλος της εβραϊκής νεωτερικότητας» (Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, μτφ. Νίκος Κούρκουλος) ότι «ο σιωνισμός ούτε εγκατέλειψε ούτε αντικατέστησε τη θρησκεία, απλώς της έδωσε εθνική διάσταση». Η θέση του εξηγεί γιατί ένα κίνημα που καθοδηγήθηκε από άθεους, σοσιαλιστές και κοσμικούς εθνικιστές δεν αποχωρίστηκε ποτέ τη θεολογική γλώσσα. Εδωσε εθνικό περιεχόμενο στη μνήμη, την επιστροφή, τη γη και την ιδέα της λύτρωσης.

Ο ισραηλινός ιστορικός Ζεέβ Στέρνχελ, στην «Καταγωγή του Ισραήλ – Μεταξύ εθνικισμού και σοσιαλισμού» (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, μτφ. Αθανάσιος Κ. Κατσικερός), συνοψίζει την αντίφαση με μια σχεδόν αφοριστική παρατήρηση: «το υπέρτατο επιχείρημα» αυτού του εθνοτικού εθνικισμού ήταν «η Βίβλος». Ο Αμνον Ραζ – Κρακότσκιν, πάλι, στο «Exil et souveraineté», περιγράφει το κράτος ως «πολιτική έκφραση της εσχατολογικής συνείδησης» που θεωρεί τον εαυτό της θεματοφύλακα της οριστικής ερμηνείας της Γραφής.

Μπορεί κάθε Ισραηλινός να μην είναι κρυφά μεσσιανιστής και σίγουρα ο σιωνισμός δεν υπήρξε μία αμετάβλητη ιδεολογία. Αλλά, όταν ο κοσμικός ιδρυτής χρησιμοποίησε τη θρησκευτική παράδοση για να θεμελιώσει ιστορικό δικαίωμα και συλλογική συνέχεια, πίστευε ότι το σύγχρονο κράτος θα μπορούσε να ελέγχει τη σημασία της. Η φορά όμως αντιστράφηκε. Θρησκευτικές δυνάμεις χρησιμοποιούν το κράτος, τον προϋπολογισμό, τους Θεμελιώδεις Νόμους και την ανάγκη των 61 εδρών για να καθορίσουν ποια ερμηνεία θα αποκτήσει δεσμευτική ισχύ.

Από τους 400 στις 13.000 κάθε χρόνο

Ο Μπεν Γκουριόν εξαίρεσε το 1948 περίπου 400 σπουδαστές γεσιβά από τη στρατιωτική υπηρεσία. Ηθελε να προστατεύσει έναν κόσμο μελέτης που είχε σχεδόν αφανιστεί στο Ολοκαύτωμα. Το 1977, όμως, η κυβέρνηση του Μεναχέμ Μπέγκιν κατάργησε τους αριθμητικούς περιορισμούς.

Το αποτέλεσμα είναι αυτό που ο κοινωνιολόγος Μεναχέμ Φρίντμαν περιγράφει ως «κοινωνία των μελετητών» στο βιβλίο του «Η Χαρεντί (υπερορθόδοξη) κοινωνία»: για τους άνδρες, η μακρόχρονη και συχνά ισόβια μελέτη αναγορεύθηκε σε κανονικό πρότυπο, ενώ οι γυναίκες ανέλαβαν τον ρόλο του κύριου οικονομικού στυλοβάτη της οικογένειας στηρίζοντας τη θρησκευτική αφοσίωση των συζύγων τους. Σύμφωνα με το Israel Democracy Institute, σήμερα, στις ηλικίες 25-66 ετών, εργάζεται περίπου το 81% των γυναικών Χαρεντίμ, αλλά μόνο το 54% των ανδρών. Παρεμπιπτόντως, οι γυναίκες δεν επιτρέπεται να είναι υποψήφιες στα δύο κόμματα που εκπροσωπούν τους Χαρεντίμ.

Τα χρόνια πέρασαν και η δημογραφία άλλαξε φυσικά την πολιτική σημασία του συμβιβασμού του 1948. Σύμφωνα με το Israel Democracy Institute, oι Χαρεντίμ αριθμούσαν το 2025 περίπου 1,45 εκατομμύρια, το 14,3% του πληθυσμού, και το 57% ήταν κάτω των είκοσι ετών.

Περίπου 13.000 άνδρες της κοινότητας φτάνουν κάθε χρόνο σε ηλικία στράτευσης και λιγότεροι από ένας στους δέκα κατατάσσονται.

Πριν από την 7η Οκτωβρίου, η άνιση κατανομή του βάρους προκαλούσε μόνιμη πολιτική τριβή. Μετά την επίθεση της Χαμάς και τους πολέμους που ακολούθησαν στη Γάζα, στον Λίβανο και στο Ιράν, έπαψε να είναι ένα ακόμη χρόνιο πρόβλημα. Εφεδροι κλήθηκαν ξανά και ξανά, οικογένειες και επαγγελματικές ζωές έμειναν μετέωρες, ενώ ο στρατός δήλωνε ότι αντιμετωπίζει έλλειψη προσωπικού. Η παλιά συμφωνία δεν φαινόταν πλέον ούτε δίκαιη ούτε βιώσιμη, δημιουργώντας ένα βασικό ερώτημα και πολλούς αγανακτισμένους: μπορεί το κράτος να απαιτεί διαρκώς μεγαλύτερη θυσία από τους ίδιους πολίτες;

Με τον Θεμελιώδη Νόμο για την Τορά, τον Ιούλιο του 2026, η σύγκρουση απέκτησε και συνταγματική διάσταση. Αν η μελέτη της Τορά μπορεί στο μέλλον να αποτελέσει νομική βάση για εξαιρέσεις, η διαμάχη για τη στράτευση δεν αφορά πλέον μόνο αριθμούς. Απέναντι στο όπλο προβάλλεται η μελέτη ως ένας διαφορετικός τρόπος προστασίας του λαού – μόνο που το ανθρώπινο και υλικό κόστος δεν μοιράζεται εξίσου.

Η μνήμη του Ολοκαυτώματος

Το Ολοκαύτωμα βρίσκεται και στις δύο άκρες αυτής της ιστορίας. Η καταστροφή του ευρωπαϊκού εβραϊσμού δικαιολόγησε την προστασία των 400 σπουδαστών, αλλά υπήρξε επίσης το τραύμα γύρω από το οποίο το κράτος οικοδόμησε τη νομιμοποίηση της κυριαρχίας του. Ο Τραβέρσο ονομάζει αυτή τη μεταμόρφωση «πολιτειακή θρησκεία του Ολοκαυτώματος»: μια μνήμη που δεν ανήκει πια μόνο στους επιζώντες, αλλά γίνεται κώδικας δημόσιας ηθικής, τελετουργία και γλώσσα κρατικής αυτοκατανόησης.

Η 7η Οκτωβρίου επανέφερε αυτή τη μνήμη με σωματική αμεσότητα. Για πολλούς Ισραηλινούς, η σφαγή και η ομηρεία δεν ήταν απλώς μια αποτυχία ασφάλειας, αλλά επιστροφή του φόβου ότι κανένα καταφύγιο δεν είναι οριστικό. Η αναλογία με το Αουσβιτς μπορεί να συσπειρώνει ψυχικά μια τραυματισμένη κοινωνία, ιστορικά, όμως, θολώνει κρίσιμες διαφορές: η Χαμάς δεν ήταν ναζιστικό κράτος και το Ισραήλ δεν ήταν άοπλη διασπορική κοινότητα αλλά ισχυρή περιφερειακή στρατιωτική δύναμη.

Σε συνέντευξή του στο γαλλικό ηλεκτρονικό μέσο Mediapart, ο Τραβέρσο έθεσε το ζήτημα ωμά: «Η μνήμη του Ολοκαυτώματος πρέπει να χρησιμοποιείται για να εμποδίζει, όχι για να δικαιολογεί νέες γενοκτονίες». Η φράση του, χωρίς να ακυρώνει το ισραηλινό τραύμα, αρνείται να του παραχωρήσει απεριόριστη πολιτική εξουσιοδότηση. Θέτει το κρίσιμο ερώτημα: είναι η μνήμη προειδοποίηση που ισχύει για κάθε πληθυσμό ή κληρονομιά που προστατεύει αποκλειστικά την κυριαρχία ενός κράτους;

Και οι Παλαιστίνιοι, κύριε;

Πριν δημιουργηθεί το Ισραήλ, η εβραϊκή διανόηση είχε ήδη προτείνει διαφορετικές μορφές εβραϊκής πολιτικής ύπαρξης: κυρίαρχο κράτος, πολιτισμικό κέντρο, αναθεωρητικό εθνικισμό, διεθνική ή ομοσπονδιακή συνύπαρξη. Ο Τέοντορ Χερτσλ έβλεπε την κυριαρχία ως πολιτική κανονικοποίηση ενός εκτεθειμένου λαού. Ο Αχάντ Χαάμ (Ασερ Ζβι Χιρς Γκίντσμπεργκ), ένας από τους σημαντικότερους εβραίους δοκιμιογράφους, δημοσιογράφους και προκρατικούς σιωνιστές στοχαστές, αντιπαρέθεσε την ανάγκη ενός πνευματικού και πολιτισμικού κέντρου αφού ένα κράτος χωρίς ηθική αναγέννηση δεν θα αρκούσε. Ο Μάρτιν Μπούμπερ, στην ανοιχτή επιστολή του προς τον Μαχάτμα Γκάντι το 1939 – κείμενο που περιλαμβάνεται αργότερα στο «A Land of Two Peoples» – έγραφε για τους Αραβες της Παλαιστίνης: «Δεν επιθυμούμε να τους εκτοπίσουμε. Θέλουμε να ζήσουμε μαζί τους. Δεν θέλουμε να τους εξουσιάσουμε· θέλουμε να υπηρετήσουμε μαζί τους». Δεν ήταν ουδέτερος απέναντι στον σιωνισμό. Υπερασπιζόταν όμως μια εβραϊκή εθνική αναγέννηση που δεν θα θεμελιωνόταν στην κυριαρχία πάνω στον άλλον.

Ο Ζεέβ Ζαμποτίνσκι, κορυφαίος εβραίος σιωνιστής ηγέτης, δημοσιογράφος, συγγραφέας και ποιητής που θεωρείται ιδρυτής του αναθεωρητικού σιωνισμού, τοποθέτησε στο κέντρο την ισχύ και την αυτοάμυνα – μια παράδοση που οδηγεί έως το σημερινό Λικούντ του Νετανιάχου.

Σε αντίθεση με άλλους κοσμικούς σιωνιστές που υποτιμούσαν τους Αραβες, ο Μπεν Γκουριόν αναγνώριζε ότι οι Αραβες της Παλαιστίνης είχαν δικό τους εθνικό κίνημα και αγαπούσαν τη γη τους. Σε μια διάσημη αποστροφή του το 1919 είχε πει: «Δεν υπάρχει λύση σε αυτό το ζήτημα. Καμία λύση! Υπάρχει ένα χάσμα και τίποτε δεν μπορεί να το γεφυρώσει. […] Εμείς, ως έθνος, θέλουμε αυτή η χώρα να είναι δική μας· οι Αραβες, ως έθνος, θέλουν αυτή η χώρα να είναι δική τους».

Καμία απάντηση στο «τι είναι το Ισραήλ» δεν μπορεί να δοθεί μόνο μέσα στην εβραϊκή κοινωνία. Οι παλαιστίνιοι πολίτες του Ισραήλ – περίπου το ένα πέμπτο του πληθυσμού – ψηφίζουν και εκπροσωπούνται στην Κνεσέτ, αλλά παραμένουν σε μεγάλο βαθμό έξω από το στρατιωτικό κοινωνικό συμβόλαιο και από τα εθνικοθρησκευτικά σύμβολα του κράτους. Οι Παλαιστίνιοι των κατεχόμενων εδαφών βρίσκονται ακόμη πιο έξω: υφίστανται την ισραηλινή ισχύ χωρίς να συμμετέχουν στην πολιτική κυριαρχία που την ασκεί.

Η εβραϊκότητα δεν χωρά εύκολα στη νεωτερική διάκριση ανάμεσα στη θρησκεία και στο έθνος. Είναι συγχρόνως πίστη και νόμος, εθνική ταυτότητα, πολιτισμός και ιστορική μνήμη. Δεν είναι όμως συνώνυμη με την ισραηλινή υπηκοότητα: υπάρχουν Εβραίοι που δεν είναι Ισραηλινοί και ισραηλινοί πολίτες – πρωτίστως οι Παλαιστίνιοι Aραβες – που δεν είναι Εβραίοι.

Η ένταση ανάμεσα στο «εβραϊκό» και στο «δημοκρατικό» είναι επομένως ευρύτερη από τη σύγκρουση κοσμικών και θρησκευομένων και η κατοχή των παλαιστινιακών εδαφών την καθιστά βαθύτερη. Η αντιπαράθεση για τους Χαρεντίμ υποδεικνύει ότι το πρόβλημα παραμένει άλυτο και εντός της εβραϊκής πλειονότητας.

Το γεγονός ότι οι Παλαιστίνιοι σχεδόν απουσιάζουν από αυτή την εσωτερική συζήτηση δεν είναι τυχαίο. Αποκαλύπτει τα όριά της.

Oταν το κοσμικό Ισραήλ ζητεί ίσο βάρος στράτευσης μιλάει κυρίως για την ισότητα μεταξύ των εβραίων πολιτών και αφήνει αναπάντητο το ευρύτερο ερώτημα. Οι Χαρεντίμ επικαλούνται τη συνέχεια ενός λαού πέρα από το κράτος, μολονότι εξαρτώνται από ένα κράτος που ελέγχει άλλον λαό. Στον θρησκευτικό σιωνισμό, τέλος, η ίδια η γη όπου ζουν οι Παλαιστίνιοι μετατρέπεται σε πεδίο θείας υπόσχεσης.

Η παράδοση του Μάρτιν Μπούμπερ και του αμερικανοεβραίου ραβίνου Γιούντα Μάγκνες ηττήθηκε. Παραμένει, ωστόσο, χρήσιμη: θυμίζει ότι το δίλημμα δεν ήταν εξαρχής και αναπόφευκτα «εβραϊκό κράτος ή εξαφάνιση». Υπήρξαν εβραϊκές φωνές που συνέδεσαν την ασφάλεια με την ισοτιμία και την επιστροφή με τη συνύπαρξη.

Μετά τις εκλογές

Στις 27 Οκτωβρίου οι ψήφοι θα μετατραπούν σε έδρες και οι έδρες σε διαπραγματεύσεις. Μια συμφωνία συνασπισμού μπορεί να μοιράσει υπουργεία, να χρηματοδοτήσει γεσιβά ή να υποσχεθεί περισσότερους στρατεύσιμους. Δεν μπορεί όμως να καταργήσει τη σύγκρουση ανάμεσα σε τρεις αρχές νομιμοποίησης: τη δημοκρατική κάλπη, την ισότιμη κρατική υπηρεσία και τη θεολογική αυθεντία.

Η ιδρυτική ασάφεια του «Βράχου του Ισραήλ» άντεξε όσο κάθε πλευρά μπορούσε να ακούει στη φράση τη δική της αλήθεια.

Οι εκλογές, βεβαίως, δεν θα λύσουν με μια ψήφο τη σχέση κράτους και Θεού αλλά είναι πολύ πιθανόν να κρίνουν ποια από τις ανταγωνιστικές ερμηνείες του εβραϊκού κράτους θα αποκτήσει τη δύναμη του νόμου, υποχρεώνοντας το Ισραήλ να αντιμετωπίσει το ερώτημα που απέφυγε κατά την ίδρυσή του: είναι η Τορά πηγή της ιστορικής ταυτότητας του κράτους ή αυτοτελής δημόσια εξουσία μέσα σε αυτό;