Αριστερά: από τον Μαρξ στον ντε Σαντ

Ολοι προβληματιζόμαστε από τις περιπέτειες της Αριστεράς, από το 2019 και έπειτα, τις αλλεπάλληλες διασπάσεις, την εξαφάνιση και την εμφάνιση νέων κομμάτων. Θα ‘λεγα ακόμη ότι δικαιολογημένα ντραπήκαμε, θυμώσαμε, απογοητευτήκαμε.

Καλά τα συναισθήματα, αλλά και να σκεφτόμαστε: τι είναι εκείνο που θέτει σε περιπέτειες τα κόμματα; Μπορεί να αμφισβητούμε τους ηγέτες τους, αλλά εν τέλει είναι οι κοινωνικές εξελίξεις που προκαλούν κλυδωνισμούς. Πρώτο, οι συνολικές κοινωνικές εξελίξεις, και δεύτερο οι εξελίξεις και οι μεταβολές ως προς την Αριστερά.

Ως προς τις ευρύτερες κοινωνικές εξελίξεις, αν δούμε το πεδίο σε ένα άνοιγμα δύο δεκαετιών, ικανό για να συγκροτήσει μια εποχή, βλέπουμε ότι διασπάστηκαν όλοι οι πολιτικοί χώροι. Η Δεξιά αποτελείται πλέον από δύο πτέρυγες, την ακροδεξιά και τη νεοφιλελεύθερη, το κέντρο είτε κατέρρευσε είτε απορροφήθηκε ένθεν κακείθεν, και η Αριστερά, πέραν της παραδοσιακής αντιδιαστολής δογματικής και ανανεωτικής, απέκτησε πολλές διαφοροποιήσεις.

Την ίδια κατάσταση βλέπουμε και στη Γαλλία, στην οποία καθρεφτιζόταν πάντα το δικό μας πολιτικό σύστημα, αλλά και στις άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Η κραταιά Αγγλία αλλάζει πρωθυπουργούς κάθε ενάμιση χρόνο. Οι δυτικές κοινωνίες, στον βαθμό που κατέρρευσε το δυτικό αξιακό σύστημα, δύσκολα βρίσκουν ισορροπία. Κι όποιος κοροϊδεύει και περιγελά τον άλλο, θα τα υποστεί ο ίδιος.

Ως προς τις ειδικότερες συνθήκες της Αριστεράς, θα πρέπει να δούμε κι εδώ, μια σειρά διαψεύσεις. Το όνειρο της μεγάλης κοινωνικής επανάστασης κατέρρευσε το 1989. Το σοσιαλιστικό πείραμα, έχοντας ως κύριο πρωταγωνιστή το κράτος, αντί δημοκρατίας παρήγαγε δικτατορίες. Αλλά και το αντίπαλο μεταρρυθμιστικό πείραμα απέτυχε. Πολλοί από τη γενιά μου, κι εγώ ο ίδιος, είδαμε με τα μάτια μας πώς ο εκσυγχρονισμός του σοσιαλισμού του ΠΑΣΟΚ, έγινε εκσυγχρονισμός του καπιταλισμού, καταπίνοντας αμάσητα τα εγχειρίδια του νεοφιλελευθερισμού στην οικονομία, στην παιδεία, στην υγεία κλπ. Και το είδαμε σε όλη την Ευρώπη. Στη δεκαετία του ’90 υπήρχαν σε όλες σχεδόν τις χώρες και στην ηγεσία της ΕΕ, σοσιαλιστές. Πού ‘ν’ τοι τώρα; Πού πήγε ο «Τρίτος δρόμος»;

Στα χρόνια μου είδαμε την ανάδυση της πολιτισμικής Αριστεράς και την αντιπαλότητά της με την κοινωνική Αριστερά. Και την υποστηρίξαμε έως ότου σπάσαμε όλοι τα μούτρα μας στην υπόθεση των ταυτοτήτων που είναι σαν τις μπάμπουσκες, τις ρώσικες κούκλες. Μόλις ανοίγεις τη μία βγαίνει η άλλη, ακόμη πιο θυμωμένη από την προηγούμενη. Τελευταίο επεισόδιο, οι καβγάδες τρανς-φεμινιστριών.

Διαπιστώσαμε κάποια στιγμή ότι τα αριστερά κόμματα έμειναν με τα μεσαία στρώματα, ενώ τα λαϊκά στρώματα αγκάλιασαν τα ακροδεξιά. Και άρχισε πάλι μια στροφή στο κοινωνικό. Ο Μαμντάνι στη ΝΥ λειτούργησε ως ισχυρό παράδειγμα. Αλλά εντέλει και το πείραμα αυτό δεν μπορεί να πειράξει τους ίδιους τους μηχανισμούς παραγωγής και αναδιανομής του παραγόμενου πλούτου. Το είχαμε διαπιστώσει βέβαια αυτό και στην Ελλάδα την εποχή της κρίσης. Παρά την αριστερή κυβέρνηση που ήθελε να σώσει την κοινωνία από την καταστροφή όπου την οδηγούσαν ο συνδυασμός κρίσης και φαρμάκου για την κρίση, τα όριά της ήταν σαφή. Ηταν η ΕΕ. Είναι ασύστολο και ενσυνείδητο ψέμα ότι η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ ήθελε να βγάλει τη χώρα από το ευρώ. Ωστόσο η ίδια η προσπάθειά της να το διατηρήσει εντός, έθετε τα όρια της πολιτικής παρέμβασης.

Τα μεγάλα ζητήματα: Αν από τη μια έχεις μια χώρα στην οποία μειώνεται ο πληθυσμός, και από την άλλη τεράστια πίεση από ολόκληρες ηπείρους με νεανικό υπερπληθυσμό, δεν χρειάζεται να ξέρεις τίποτε περισσότερο από τη θεωρία των συγκοινωνούντων δοχείων για να καταλάβεις που οδηγούνται τα πράγματα. Τα διευκολύνεις, με αποτέλεσμα να αποκοπείς από έναν φοβικό πληθυσμό, ή τα δυσκολεύεις με κίνδυνο να ταυτιστείς με ότι πιο αντιδραστικό; Τέλος η τεχνητή νοημοσύνη και οι κοινωνικές μεταβολές που θα επιβάλει. Ποια κυβέρνηση μεσαίας και μικρής χώρας μπορεί να τις ελέγξει; Πρόκειται για μείζονες δυνάμεις που διασαλεύουν τα θεμέλια της αντιπροσώπευσης. Κυρίως των κομμάτων που δεν έχουν ως ασφαλή οδηγό το follow the money, αλλά επιμένουν στην αντιμετώπιση προβλημάτων.

Επιμονή είναι το κλειδί. Γι’ αυτό από τον Μαρξ, πίσω στον ντε Σαντ που έλεγε: «Ακόμη μια προσπάθεια πολίτες!»

Ο Αντώνης Λιάκος είναι ομότιμος καθηγητής Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών