Χάλκη: Η διπλωματία του εφικτού

Σε όλη την ευρωπαϊκή νεωτερικότητα, η διαχείριση της εκπαίδευσης υπήρξε μόνιμη εστία τριβής ανάμεσα στο Κράτος και την Εκκλησία. Το σχολείο διέπλαθε τους αυριανούς πολίτες, κι ένα κράτος που φιλοδοξούσε να τους μορφώσει κατά το δικό του πρότυπο δύσκολα παρέδιδε το έργο αυτό σε χέρια θρησκευτικά. Στο κεμαλικό κράτος το εγχείρημα συμπυκνώθηκε κι οξύνθηκε.

Ο νόμος για την ενοποίηση της παιδείας, το 1924, υπήγαγε όλα τα σχολεία στο υπουργείο Παιδείας, κατήργησε τους μεντρεσέδες κι έκλεισε στα κρατικά τείχη την κατάρτιση του μουσουλμανικού κλήρου. Τα μειονοτικά σχολεία διατήρησαν το θρησκευτικό τους μάθημα, έχασαν, όμως, τον έλεγχο του προγράμματος, των διορισμών και των μαθημάτων της τουρκικής. Στον ίδιο ορίζοντα συγκεντρωτικής βιοπολιτικής, που ζητούσε να υπαγάγει ακόμη και τη σιωπηλή ωρίμαση της πίστεως στην κρατική επίβλεψη, βρέθηκε εγκλωβισμένη αργότερα και η Χάλκη.

Η ρήξη ήρθε το 1971. Τον Ιανουάριο εκείνης της χρονιάς, απόφαση του Συνταγματικού Δικαστηρίου υπήγαγε τα ιδιωτικά ανώτατα ιδρύματα στον κρατικό έλεγχο κι αξίωσε την ένταξή τους σε κρατικά πανεπιστήμια. Το Πατριαρχείο διέκρινε στη ρύθμιση προσβολή της θρησκευτικής αυτονομίας της Σχολής κι ανέστειλε τη λειτουργία του ανώτερου θεολογικού τμήματος σε ένδειξη διαμαρτυρίας. Το λύκειο έμεινε τυπικά ανοιχτό, σύντομα, όμως, άδειασε από μαθητές και το κτίριο βυθίστηκε στη σιωπή, ενώ το αίτημα για την επαναλειτουργία επανερχόταν σε κάθε κύκλο ελληνοτουρκικών επαφών χωρίς να καρποφορεί.

Η πρόσφατη συνάντηση του Πατριάρχη Βαρθολομαίου με τον Πρόεδρο Ερντογάν στο Προεδρικό Μέγαρο της Αγκυρας έβγαλε το ζήτημα από το τέλμα. «Μπήκε το νερό στο αυλάκι», ήταν η εκτίμηση κορυφαίων Ιεραρχών του Ιερού Κέντρου που συνόδευσαν τον Πατριάρχη. Το αυλάκι, εντούτοις, χρειάστηκε πάνω από πέντε δεκαετίες για ν’ ανοίξει.

Η σύγκρουση που κρατούσε τη Σχολή κλειστή δεν επιδεχόταν εύκολο συμβιβασμό. Το Φανάρι αναζητούσε έναν θεσμό που θα παρέμενε εντός της δικής του δικαιοδοτικής σφαίρας, ενώ θα διατηρούσε την υπερεθνική ακτινοβολία και την οργανική αυτοδυναμία της παλαιότερης μορφής του. Η Αγκυρα επικαλείτο την ενιαία κρατική εποπτεία της παιδείας και συνέδεε το ζήτημα με την αρχή της αμοιβαιότητας, με τα ανοιχτά ζητήματα της μουσουλμανικής μειονότητας στη Θράκη. Καμία αξίωση δεν ήταν παράλογη μέσα στους όρους της, κι όποια ρύθμιση τιμούσε ακέραιη τη μία προσέβαλλε, κατ’ ανάγκη, την άλλη.

Η διέξοδος που διαγράφεται τώρα ανήκει στην τάξη των ατελών συμβιβασμών, εκείνων που αφήνουν και τις δύο πλευρές με κάτι λιγότερο απ’ όσο ζητούσαν. Η πρόταση του Πατριαρχείου προβλέπει ένα μεταπτυχιακό πρόγραμμα διετούς φοίτησης για πτυχιούχους θεολογικών σχολών. Το παλιό σχήμα του πλήρους ιερατικού φυτωρίου μένει στην άκρη, κι έρχεται στη θέση του μια στενότερη μορφή, που επιτρέπει στο ίδρυμα ν’ ανασάνει ξανά και να καταρτίσει κλήρο, χωρίς να κλείνει τα ερωτήματα που χώριζαν επί δεκαετίες τους δύο συνομιλητές.

Η αξία αυτής της ρύθμισης δεν κρίνεται από την πληρότητά της. Ενας συμβιβασμός που αφήνει ανοιχτά τα θεμελιώδη ερωτήματα αντέχει συχνά περισσότερο από μια λύση που αξιώνει να τα τακτοποιήσει όλα μεμιάς. Εκεί που η εξουσία συναντά ανθρώπους με φόβους, ανάγκες και πεπερασμένη αντοχή, η πρόσκαιρη συμμετρία των πραγμάτων αποδεικνύεται ενίοτε πολυτιμότερη από την πανηγυρική ακαμψία της αρχής. Πέρα, ωστόσο, από τα νομικά και τα διπλωματικά, η Χάλκη υπήρξε πάντοτε τόπος μιας εμπειρίας που δύσκολα χωράει σε πρωτόκολλα. Ο τελευταίος Σχολάρχης της, ο Μητροπολίτης Σταυρουπόλεως Μάξιμος, είχε γράψει για την αναβίωση αυτού του πλούτου μέσα στο παρόν· «πότε ομιλεί κανείς καλύτερα για την Σχολή, όταν ομιλεί ή όταν σιωπά. Πάντως ένα είναι βέβαιον, ότι αυτοί που την εγνώρισαν δεν ημπορούν παρά να ομιλούν για την Σχολή. Και ομιλούν με πολύ συναίσθημα και πάθος […]. Αυτή η αναβίωσις μέσα στη στιγμή του παρόντος, του πλούτου του παρελθόντος που έχει σχέσι με την Σχολή και τη ζωή μας σ’ Αυτή, πρέπει να γίνη με μυστική ευλάβεια και σιωπή, όπως η μεγάλη είσοδος των Προηγιασμένων».

Ο Ευστάθιος Λιανός Λιάντης είναι αναπληρωτής καθηγητής Γεωπολιτικής της Θρησκείας και Θρησκευτικής Διπλωματίας του Πανεπιστημίου Αθηνών