Σενάριο πρώτο: Μας κορόιδεψαν. Μας νανούρισαν με την ωραία ιδέα των «ήρεμων νερών» και ενώ εμείς οργανώναμε το Ανώτατο Συμβούλιο Συνεργασίας, μελετούσαμε τις προοπτικές για κοινές διοικητικές δράσεις και επιχειρηματικές ευκαιρίες και φτιάχναμε προγράμματα για την περαιτέρω διεύρυνση του όγκου των μεταξύ μας εμπορικών συναλλαγών, αυτοί απεργάζονταν νέα σχέδια για την υλοποίηση της αναθεωρητικής τους πολιτικής, βάζοντας συνεχώς νέες απαιτήσεις πάνω στο τραπέζι, φαλκιδεύοντας τα δικαιώματα που γεννώνται από το δίκαιο της θάλασσας για τις ζώνες των νησιών του Αιγαίου, ακόμη και για την ίδια την ελληνική κυριαρχία σε αυτά.
Δίπλα στη συνειδητή προσπάθεια να ξαναγραφεί η ιστορία και οι συμβάσεις της Λωζάννης του 1923 για τα νησιά του Βορείου Αιγαίου και των Παρισίων του 1948 για τα Δωδεκάνησα, ανακαλύπτοντας νέες αναγνώσεις σε παλαιά κείμενα και δημιουργώντας γκρίζες ζώνες κυριαρχίας στο Αιγαίο, έρχεται και η ρητή παράβαση των θεμελιωδών κανόνων του διεθνούς δικαίου. Αντί να πάρουν πίσω την παράνομη όσο και ευθεία απειλή χρήσης βίας, που συνιστά το casus belli, αν η Ελλάδα ασκήσει το συμβατικό όσο και εθιμικό δικαίωμά της να επεκτείνει την αιγιαλίτιδά της ζώνη στο Αιγαίο στα 12 μίλια, ακούμε ήδη δηλώσεις να μη διανοηθούμε τυχόν επέκταση έστω και ένα μέτρο πέραν των σημερινών έξι μιλίων ενώ η εξουσιοδότηση στον πρόεδρο να διακηρύσσει Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη (ΑΟΖ) και «ειδικές περιοχές» στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο επιδιώκει να αφήσει τα ελληνικά νησιά ως κερασάκια σε μια τουρκική τούρτα θαλάσσιας δικαιοδοσίας.
Σενάριο δεύτερο: Το προτεινόμενο τουρκικό νομοσχέδιο για τις θαλάσσιες ζώνες δεν είναι τίποτα άλλο από μια κωδικοποίηση όλων όσα έχουν κατά καιρούς υποστηριχθεί από τη γειτόνισσα. Σε αυτό ακούγεται ότι καταγράφεται η αμφισβήτηση των εθιμικών κανόνων που περιέχονται στη Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας και προβλέπουν πλήρεις θαλάσσιες ζώνες: 12 μίλια αιγιαλίτιδας, υφαλοκρηπίδα αυτοδικαίως και ΑΟΖ με ρητή προκήρυξη γύρω από κάθε κομμάτι ξηράς, είτε πρόκειται για νησιά είτε για την ηπειρωτική χώρα. Η δυνατότητα προκήρυξης ΑΟΖ φαίνεται να περιλαμβάνεται στον χάρτη του θαλάσσιου χωροταξικού σχεδιασμού, που κατέθεσαν οι τουρκικές αρχές στην UNESCO τον Ιούνιο 2025, αν και εκεί μπορεί κανείς να διακρίνει μια λογική προσωρινής γραμμής αφού για την οριστική οριοθέτηση απαιτείται συμφωνία των δύο πλευρών – θα μπορούσε ενδεχομένως να θεωρήσει και μια προσπάθεια αντιγραφής του νόμου Μανιάτη, με τη σημαντική διαφορά της «ενθυλάκωσης» (κατά τον όρο αγαπημένου φίλου) των νησιών σε αυτή.
Από τον Δεκέμβριο του 2023 και τη Διακήρυξη των Αθηνών, η Ελλάδα κατέθεσε χάρτη θαλάσσιου χωροταξικού σχεδιασμού εκπληρώνοντας τις υποχρεώσεις της έναντι της Ευρωπαϊκής Ενωσης κατ’ εφαρμογή της Οδηγίας 2014/89/ΕΕ. Προχώρησε επίσης στην οριοθέτηση δύο θαλάσσιων πάρκων στο Ιόνιο και στο Αιγαίο, ανταποκρινόμενη στη δέσμευσή της να χαρακτηρίσει ως το 2030 το 30% των χωρικών υδάτων της ως προστατευόμενες περιοχές ενώ ήδη η Chevron, η Exxon και η Energean Oil εκκινούν επιχειρήσεις έρευνας και εκμετάλλευσης σε τεμάχια στο Βόρειο Ιόνιο, δυτικά της Πελοποννήσου και νότια από την Κρήτη – τα οποία παραδόξως φαίνεται να συνορεύουν αντίστοιχα τεμάχια στην υφαλοκρηπίδα της Λιβύης. Επρόκειτο για τη δεύτερη πράξη επεμβάσεων στον θαλάσσιο χώρο, μετά την οριοθέτηση των θαλασσίων ζωνών στο Ιόνιο με την Ιταλία, την ανακήρυξη και μερική οριοθέτηση ΑΟΖ στη Μεσόγειο με την Αίγυπτο, σε μια προσπάθεια να υπερκερασθεί το τουλάχιστον πρωτότυπο τουρκολιβυκό μνημόνιο που μοιράζει θαλάσσιες περιοχές περιγράφοντας μείζονα ελληνικά νησιά, τη χάραξη ευθειών γραμμών βάσης και την επέκταση της αιγιαλίτιδας ζώνης στη Δυτική Ελλάδα στα 12 ναυτικά μίλια.
Τίποτα από όλα αυτά δεν θα μπορούσε να γίνει αν η Διακήρυξη των Αθηνών διαβαζόταν απλώς ως μια απόπειρα να παγώσουν οι διαφορές στο Αιγαίο. Αντιθέτως, θα μπορούσε να επιχειρηματολογήσει κανείς ότι μας έδωσε τον αναγκαίο χρόνο για να προετοιμασθεί μια πλήρης πολιτική για τον ελληνικό θαλάσσιο χώρο και φυσικά να ενισχυθεί η αμυντική του κάλυψη, ώστε να μη βρεθεί ξανά στις δυσχερείς καταστάσεις του καλοκαιριού του 2020.
Εύκολα θα μπορούσε να δει κανείς μια τουρκική αντίδραση σε αυτό που η γειτόνισσα αναγιγνώσκει ως απόπειρα περικύκλωσης, στην οποία αισθάνεται ότι πρέπει να αντιδράσει. Η αλήθεια είναι ότι συνήθως πράττει αυτά που λέει – αν και η υπερβολική κινητικότητα διαρροών συνοδευόμενων από επιθεωρήσεις και διαγγέλματα στα συνοριακά φυλάκια περί την Αδριανούπολη φαίνεται να επιδιώκει τη μέγιστη δυνατή δημοσιότητα χωρίς υποχρεωτικά την ίδια ουσία. Θα επιβαρύνει ένας ενδεχόμενος νέος νόμος τυχόν διαπραγματεύσεις στο Αιγαίο; Ναι, αναμφίβολα. Μόνο που οι διαπραγματεύσεις χρειάζονται ένα κοινό πλαίσιο αναφοράς και καλή πίστη μεταξύ των μερών – και εμείς αυτά δεν τα είχαμε ποτέ.
Η Μαρία Γαβουνέλη είναι καθηγήτρια Διεθνούς Δικαίου στη Νομική Σχολή του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών και μέλος του διοικητικού συμβουλίου του ΕΛΙΑΜΕΠ
