Αποχαιρετήσαμε στις 14.3.2026 τον Γεώργιο Κοσμά, δικαστή ακέραιο, με ηθικό ανάστημα. Αγωνίστηκε σύμφωνα με τη συνείδησή του για την αποκατάσταση της δημοκρατίας και πριν από 56 χρόνια, ίδιες περίπου ανοιξιάτικες ημέρες, ήταν κατηγορούμενος στη «δίκη των 34».
Η προσωπικότητά του διαμορφώθηκε από τη δράση του ηπειρώτη πατέρα του, Βασίλειου, δικηγόρου, που πρωταγωνίστησε στο ιταλικό στρατοδικείο ως παραστάτης των διωκομένων κατά την Κατοχή και ειδικά στη «δίκη των 36» και της οργανώσεως «Μίδας 614». Συνεπεία της δράσεώς του συνελήφθη και φυλακίστηκε τα έτη 1943 και 1944.
Ο Γεώργιος Κοσμάς διορίστηκε ως εισηγητής του Συμβουλίου της Επικρατείας το 1963. Η σταδιοδρομία του όμως διεκόπη κατά τις εκκαθαρίσεις των μη αρεστών προς το στρατιωτικό καθεστώς του 1967, λίγες ημέρες μετά τη σύλληψή του, βάσει της 3/20.9.1969 αποφάσεως του Συμβουλίου Νομιμοφροσύνης ως «μη νομιμόφρων», επειδή: «1. Τυγχάνει μέλος ανατρεπτικής οργανώσεως “Δημοκρατική Αμυνα”. 2. Ελαβεν μέρος εις συνωμοτικάς συναντήσεις ηγετικών στελεχών. 3. Ανέλαβεν να αναπληρώση εις μέρος των καθηκόντων του τον Γεώργιον Κουβελάκην κατά την διάρκειαν της εις το εξωτερικόν απουσίας του. 4. Διέθεσεν κατ’ επανάληψιν το όχημά του υπ’ αριθμ. 131959 Ι.Χ. εις Γεώργιον Κουβελάκην, όστις χρησιμοποίησε τούτο διά μεταφοράν υλικών της οργανώσεως. 5. Παρέλαβεν εκ της επί της οδού… κατοικίας των αδελφών Μιχαλακέα, χρησιμοποιουμένης ως αποθήκης της οργανώσεως, προκηρύξεις ανατρεπτικού περιεχομένου, ας και διένειμεν».
Οπως αφηγείται ο Νικ. Κωνσταντόπουλος, ο Γεώργιος Κοσμάς δραστηριοποιήθηκε ως ενεργό μέλος της οργανώσεως με εντιμότητα και γενναιότητα για την επιτυχία των σκοπών της, σε προσπάθειες σχετικές με πολυγραφημένες προκηρύξεις και πυροκροτητές και μολονότι ήταν κοινωνός σημαντικών μυστικών της ουδέποτε τα αποκάλυψε παρά τις πιέσεις. Ο Γεώργιος Κουβελάκης, επιστήθιος φίλος του, μέλος της ίδιας οργανώσεως και συνάδελφός του στο δικαστήριο, κατά τον επικήδειό του εξιστόρησε περιστατικό που διαδραματίστηκε στην Αθήνα (στα γραφεία του ΕΟΤ στο μέγαρο ΜΤΣ) όταν ο Γεώργιος Κοσμάς προσφέρθηκε με προθυμία και ευτολμία να λάβει μέρος με το αυτοκίνητό του προκειμένου να μην υπάρξουν θύματα από λανθασμένη ενέργεια οργανώσεως.
Ο Γεώργιος Κοσμάς συνελήφθη στις 16.9.1969 ξημερώματα, ενώπιον της οικογενείας του, από την Ασφάλεια του Π. Μπάμπαλη και του Ευαγ. Μάλλιου με εντολή του Θ. Θεοφιλογιαννάκου. Κρατήθηκε για περίπου 40 ημέρες στο ΕΑΤ/ΕΣΑ και μετέπειτα στο ξενοδοχείο Πευκάκια στη Δροσιά Αττικής. Από τις αρχές του 1970 έως τις 12.4.1970 ήταν προφυλακισμένος με τους άλλους συλληφθέντες στις φυλακές Αβέρωφ. Εχαιρε της υπολήψεως των μελών της Δημοκρατικής Αμυνας και ήταν ιδιαίτερα αγαπητός από αυτά, όπως αφηγείται ο συγκρατούμενός του Νικ. Κωνσταντόπουλος. Για τον λόγο αυτόν, ο Γεώργιος Κοσμάς ήταν ένας από τους συλληφθέντες δικαστές τους οποίους οι προφυλακισμένοι αποφάσισαν να συνδράμουν ώστε να αθωωθούν.
Η «δίκη των 34» που κατηγορήθηκαν «για προσπάθεια ανατροπής του καθεστώτος» διεξήχθη ενώπιον του Εκτακτου Στρατοδικείου Αθηνών από 27.3.1970 έως 12.4.1970. Κατά τη δίκη, 32 από τους κατηγορουμένους προέβησαν σε γραπτή δήλωση για να ελαφρύνουν τη θέση του Σ. Καράγιωργα που αντιμετώπιζε την ποινή του θανάτου. Μετά την ανάγνωσή της, ο Γεώργιος Κοσμάς, κατηγορούμενος ως «συστασιώτης», ανέφερε ενώπιον του Στρατοδικείου με ευψυχία και παρρησία ότι «δεν υπέγραψα τη δήλωση με τους υπόλοιπους κατηγορουμένους διότι δεν είμαι μέλος της Δημοκρατικής Αμυνας, αλλά συμφωνώ απολύτως με το περιεχόμενό της» (κατά την εξιστόρηση του Νικ. Κωνσταντόπουλου).
Κατά την κράτησή του στερήθηκε την ελευθερία αλλά και τη χαρά της οικογενείας του, αλληλογραφώντας με την αγαπημένη του σύζυγο Σόφη με συνθηματικές – κωδικές φράσεις. Οπως αναφέρει σε συνέντευξή του στις 20.12.1997: «Στερήθηκα επί μήνες, κατά την περίοδο της συλλήψεώς μου, την επικοινωνία μου με τα παιδιά, που ήσαν μικρά τότε. Το μικρό [Ιωσηφίνα], μάλιστα, δεν είχε ακόμη περπατήσει, ούτε μίλαγε. Οταν το ξανάδα, μετά μερικούς μήνες, μιλούσε, περπατούσε. Ανάλογη ήταν και η εξέλιξη της μεγαλύτερης κόρης μου [Ελενας]».
Η πορεία του διασταυρώθηκε με την πορεία του πατέρα του ενώπιον στρατοδικείων δύο καθεστώτων που καθόρισαν την ιστορία της Ελλάδας κατά τον εικοστό αιώνα. Συλλειτουργός της Δικαιοσύνης ο πατέρας και λειτουργός της ο υιός, βρέθηκαν ενώπιον στρατοδικών ως υπερασπιστής των διωκομένων ο πρώτος και ως κατηγορούμενος ο δεύτερος και φυλακίστηκαν στις φυλακές Αβέρωφ, με διαφορά σχεδόν 30 ετών, υπέρμαχοι της ελευθερίας με το ίδιο αλύγιστο θάρρος και στο πλαίσιο δικών που έχουν παραμείνει στην Ιστορία με παρόμοια ονομασία (της μεν «δίκης των 36» ο πατέρας, της δε «δίκης των 34» ο υιός).
Μετά τη Μεταπολίτευση ο Γεώργιος Κοσμάς αποκαταστάθηκε αυτοδικαίως στο δικαστήριο. Συμμετείχε στην εκδίκαση σημαντικών υποθέσεων που σηματοδοτούν σειρά ετών προσφοράς του, με βάση τον νόμο και τις αξίες στις οποίες υπήρξε σταθερά προσηλωμένος. Ανθολογούνται οι υποθέσεις σχετικά με: τις εγγυήσεις της δικαστικής ανεξαρτησίας, την πρόσβαση των ενδιαφερομένων στους φακέλους τους πολιτικών φρονημάτων, τη διάθεση στα κόμματα χρόνου κατά την προεκλογική περίοδο στα ραδιοτηλεοπτικά μέσα, τη συγκρότηση του ΕΣΡ, την οργάνωση και λειτουργία των ΑΕΙ και το καθεστώς των μελών ΔΕΠ, τη σύναψη γάμου από τους στρατιωτικούς χωρίς άδεια.
Από τις 7.10.1994 διετέλεσε γενικός εισαγγελέας του Δικαστηρίου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. Εκπροσώπησε την Ελλάδα στη θέση αυτή για πρώτη φορά, υπερευδοκίμως και με τρόπο αρμόζοντα στις ευρωπαϊκές αρχές. Ξεχωρίζουν οι προτάσεις του σε σχέση με: τις θεμελιώδεις ελευθερίες, τα εκλογικά δικαιώματα στις δημοτικές εκλογές, την προστασία της μητρότητας, την προστασία των μισθωτών επί αφερεγγυότητας του εργοδότη, την ισότητα των αμοιβών ανδρών και γυναικών, τις παροχές για περίθαλψη και τα ορφανά, την πνευματική ιδιοκτησία, τον υγιή ανταγωνισμό. Με την προσφώνησή του από τον Δανό Ole Due, πρόεδρο του δικαστηρίου, αναγνωρίστηκε ότι κατά τη δικαστική του υπηρεσία στην Ελλάδα υπερασπίστηκε τις αρχές της δημοκρατίας με τίμημα τη σταδιοδρομία του και την προσωπική ελευθερία του. Επίσης τιμήθηκε με τον τίτλο του Μεγαλόσταυρου του Τάγματος της Αξίας του Μεγάλου Δουκάτου του Λουξεμβούργου.
Η αμηχανία του αποχαιρετισμού του και η αποτίμηση του τρόπου που προσέδωσε ευάξιο νόημα στον χρόνο του ώστε να μη συγκαταλεγεί με ματαιοσπουδία στα χαμένα, χρωματίζεται με τους σημειωμένους με μαρκαδόρο στίχους του Κωστή Παλαμά που, απομακρυνόμενος από το κοιμητήριο, παρατήρησα στην ιστορική οικία του στην Πλάκα: «Είν’ η ζωή αχαμνόδεντρο σ’ ένα γκρεμόν επάνω. Γλιστρώ, θα πέσω, πρόφτασα, κάποιο κλαρί του πιάνω».
Ο Δημήτριος Μακρής είναι αντιπρόεδρος του Συμβουλίου της Επικρατείας
