Γ’ Νεκροταφείο Αθηνών: Τόπος ιστορίας και συλλογικής μνήμης

Δεν εντυπωσιάζει τους επισκέπτες του με μαρμάρινους αγγέλους ή περίτεχνα ταφικά γλυπτά· η δύναμή του κρύβεται αλλού: ανάμεσα σε λιτά μνήματα και ξεθωριασμένα ονόματα, επιβιώνει η μνήμη μιας πόλης που γνώρισε την Κατοχή, την πείνα, την προσφυγιά και την Αντίσταση.

Το Γ’ Νεκροταφείο Αθηνών, το μεγαλύτερο νεκροταφείο των Βαλκανίων, αποτελεί εδώ και λίγες μέρες μέλος του Δικτύου των Σημαντικών Κοιμητηρίων της Ευρώπης. Ταπεινά μνήματα, ανώνυμες ιστορίες, ίχνη πόνου αλλά και αξιοπρέπειας συνθέτουν ένα ανοιχτό «αρχείο» της σύγχρονης ιστορίας της Αθήνας. Αυτή η ανθρώπινη διάστασή του – άρρηκτα συνδεδεμένη με τη συλλογική μνήμη της πόλης – του χάρισε μια θέση στον χάρτη της Πολιτιστικής Διαδρομής Κοιμητηρίων του Συμβουλίου της Ευρώπης.

«Το Γ’ Νεκροταφείο της Αθήνας είναι ένα… ζωντανό νεκροταφείο, όσο παράδοξο κι αν ακούγεται αυτό», λέει η Ζέτα Αντωνοπούλου, προϊσταμένη του Τμήματος Πολιτιστικής Κληρονομιάς του Δήμου Αθηναίων, η οποία συνέταξε τον φάκελο της υποψηφιότητας. Η φράση της αποτυπώνει με ακρίβεια αυτό που αισθάνεται όποιος περιηγείται στον χώρο: εκεί η Ιστορία συνεχίζει να «αναπνέει» μέσα από τις σιωπηλές αφηγήσεις των ανθρώπων του.

Ο πόλεμος

Το νεκροταφείο ιδρύθηκε τον Μάιο του 1939, στο τότε κτήμα Μερκάτη, σε μια περίοδο κατά την οποία η Αθήνα άλλαζε πρόσωπο. Η πρωτεύουσα εξαπλωνόταν προς τα δυτικά, καθώς νέες συνοικίες είχαν δημιουργηθεί μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή. Η Νίκαια, ο Κορυδαλλός, το Αιγάλεω και οι γύρω περιοχές γέμιζαν από οικογένειες προσφύγων που προσπαθούσαν να ξαναχτίσουν τη ζωή τους μέσα σε δύσκολες κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες.

Λίγους μόλις μήνες μετά την ίδρυσή του, ο πόλεμος μεταμορφώνει το Γ’ Νεκροταφείο σε έναν από τους πιο δραματικούς «καθρέφτες» της πόλης. Ο χώρος γίνεται τόπος εκτελέσεων από τις ιταλικές δυνάμεις κατοχής ενώ κατά τη διάρκεια της γερμανικής Κατοχής φιλοξενεί μαζικά τα θύματα του μεγάλου λιμού που θερίζει την Αθήνα τον χειμώνα του 1941-42. Υπολογίζεται ότι περισσότεροι από 300.000 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους από την πείνα, ενώ τουλάχιστον 1,5 εκατομμύριο αρρώστησαν σοβαρά.

Την ίδια περίοδο, μέσα στον χώρο του νεκροταφείου λειτουργούν φυτώρια, η παραγωγή των οποίων ενισχύει τα παιδικά συσσίτια της Κατοχής. Το Γ’ Νεκροταφείο γίνεται έτσι το σκηνικό μιας σχεδόν αδιανόητης συνύπαρξης: του θανάτου και της προσπάθειας για επιβίωση.

Οι μαρτυρίες

Οι μαρτυρίες της εποχής περιγράφουν ένα νεκροταφείο που ασφυκτιά. Οι νεκροί μεταφέρονται με κάρα, συχνά στοιβάζονται πολλοί μαζί σε ομαδικούς τάφους, ενώ οικογένειες αναζητούν απελπισμένα τους ανθρώπους τους ανάμεσα σε σορούς θυμάτων της πείνας. Κάποιοι, μάλιστα, ρίχνουν τους νεκρούς τους πάνω από τη μάντρα του κοιμητηρίου για να διατηρήσουν το πολύτιμο ατομικό δελτίο σίτισης. Το Γ’ Νεκροταφείο συνδέεται με σκοτεινές στιγμές της Ιστορίας.

«Σε αντίθεση με το Α’ Νεκροταφείο Αθηνών, όπου δεσπόζουν περίτεχνα ταφικά μνημεία, οικογενειακά μαυσωλεία και έργα σπουδαίων γλυπτών, το Γ’ Νεκροταφείο χαρακτηρίζεται από λιτότητα. Δεν έχει να παρουσιάσει επιβλητικά καλλιτεχνικά μνημεία και δεν θα μπορούσε άλλωστε να το κάνει. Κι αυτό επειδή το Α’ Νεκροταφείο χτίστηκε τον 19ο αιώνα, όταν επικρατούσε μια διαφορετική αντίληψη για τον θάνατο. Το Γ’ Νεκροταφείο συνέπεσε με την περίοδο της Κατοχής και κλήθηκε να εξυπηρετήσει εντελώς διαφορετικές ανάγκες. Είναι ταπεινό, ίσως για κάποιους απλοϊκό, αλλά βαθιά φορτισμένο συναισθηματικά», εξηγεί η Ζέτα Αντωνοπούλου.

Εκτελεσμένοι αντιστασιακοί στην Καισαριανή, στο Χαϊδάρι, στην Κοκκινιά, στο Αιγάλεω μεταφέρονταν όλοι εκεί. Θύματα των γερμανικών και ιταλικών δυνάμεων κατοχής, άνθρωποι που σκοτώθηκαν σε μπλόκα ή σε επιχειρήσεις αντιποίνων στις συνοικίες της δυτικής Αθήνας και του Πειραιά βρήκαν επίσης εκεί τον τελευταίο τόπο ανάπαυσής τους.

Από τα πρώτα χρόνια της λειτουργίας του, το νεκροταφείο οργανώθηκε με τρόπο που να μπορεί να φιλοξενεί ακόμη και νεκρούς ιταλούς και γερμανούς στρατιώτες, ενώ τμήμα του παραχωρήθηκε για τη δημιουργία συμμαχικού κοιμητηρίου. Εντός του χώρου λειτουργεί επίσης, αυτόνομα, το εβραϊκό κοιμητήριο, που διατηρεί ζωντανή τη μνήμη της εβραϊκής κοινότητας της Αθήνας και των θυμάτων του Ολοκαυτώματος.

Μικρή πολιτεία

Σήμερα, η αχανής έκταση του Γ’ Νεκροταφείου μοιάζει με μικρή πολιτεία, χωρισμένη σε τομείς, με φαρδείς διαδρόμους, κυπαρίσσια και χαμηλά μνήματα που μοιάζουν να χάνονται στον ορίζοντα. Ανάμεσά τους δεσπόζει ο μεγάλος σταυρός κάτω από τον οποίο βρίσκεται ένα διμερές κοινοτάφιο: από τη μία οι εκτελεσμένοι στην Καισαριανή την Πρωτομαγιά του 1944 και από την άλλη τα θύματα της Κοκκινιάς. Ασπρόμαυρα πορτρέτα και πλάκες προκαλούν δέος. Κομβική θέση στο Νεκροταφείο έχει επίσης το Μνημείο Εθνικής Αντίστασης, του Χρήστου Μέλλιου που στήθηκε εκεί το 1988 και υπενθυμίζει τους αγώνες ενάντια στον φασισμό και την Κατοχή. Υπάρχουν επίσης μνημεία αφιερωμένα στα θύματα του Μπλόκου της Κοκκινιάς και της Σφαγής του Αιγάλεω, που σημάδεψαν βαθιά τις εργατικές συνοικίες της Αθήνας.

Στον χώρο δεν κυριαρχεί τόσο η ατομική μνήμη όσο η συλλογική. Παρ’ όλ’ αυτά, ορισμένα από τα μνήματά του φιλοξενούν προσωπικότητες που πρωταγωνίστησαν στους αγώνες του ελληνικού λαού. Εδώ βρίσκεται ο τάφος του ιστορικού στελέχους του ΚΚΕ και αντιστασιακού Νίκου Μπελογιάννη, που έμεινε γνωστός διεθνώς ως «ο άνθρωπος με το γαρίφαλο», της συντρόφου του, Ελλης Παππά, αλλά και της Αθηνάς Χατζηεσμέρ, της προσφυγοπούλας ΕΠΟΝίτισσας που βασανίστηκε και εκτελέστηκε από τους Γερμανούς αρνούμενη να καταδώσει τους συντρόφους της.

Συγκίνηση προκαλεί επίσης ο ομαδικός τάφος θυμάτων της Κατοχής (1941 – 1944), όπως και ο τάφος της Ηρώς Κωνσταντοπούλου, της νεαρής ΕΠΟΝίτισσας που εκτελέστηκε σε ηλικία μόλις 17 ετών και έγινε σύμβολο της νεανικής αντίστασης στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Εδώ είναι θαμμένος και ο Γεώργιος Ιβάνωφ-Σαΐνοβιτς, μια μορφή που αγγίζει τα όρια του θρύλου. Γεννημένος με ρωσοπολωνική καταγωγή, έφτασε σε παιδική ηλικία στην Ελλάδα στις αρχές της δεκαετίας του 1920, όταν η μητέρα του παντρεύτηκε τον έλληνα έμπορο Ιωάννη Λαμπριανίδη. Αθλητής του Ηρακλή Θεσσαλονίκης και αργότερα μέλος της ελληνικής Αντίστασης, οργάνωσε δίκτυο κατασκοπείας και σημαντικές επιχειρήσεις δολιοφθοράς εναντίον των δυνάμεων του Αξονα. Συνελήφθη και εκτελέστηκε στην Καισαριανή τον Ιανουάριο του 1943.

Στο Νεκροταφείο έχουν ενταφιαστεί και άλλες προσωπικότητες της Ελλάδας όπως ο Νίκος Σκαλκώτας και ο Μάρκος Βαμβακάρης.

«Διαδρομή Μνήμης»

«Η ιστορία του Γ’ Νεκροταφείου δεν ήταν ιδιαίτερα γνωστή στο ευρύ κοινό μέχρι τον Οκτώβριο του 2024, όταν το Τμήμα Πολιτιστικής Κληρονομιάς του Δήμου Αθηναίων, η Αναπτυξιακή Αθήνας και αρκετοί ερευνητές δημιουργήσαμε τη “Διαδρομή Μνήμης 1940-1944: Οσοι δεν πρόλαβαν”», λέει η Ζέτα Αντωνοπούλου. «Μέσα από αυτή τη διαδρομή προσπαθήσαμε να αναδείξουμε ακριβώς αυτή τη διάσταση του χώρου: το νεκροταφείο ως τόπος ιστορίας, δημόσιας μνήμης και στοχασμού. Τα θύματα του λιμού αποτελούν μια από τις πιο συγκινητικές πτυχές αυτής της ιστορίας και θελήσαμε να τιμήσουμε τη μνήμη τους, να αποδώσουμε τιμή στα επώνυμα αλλά κυρίως στα ανώνυμα θύματα της περιόδου. Περίπατος μνήμης για το κοινό θα πραγματοποιηθεί στο Γ’ Νεκροταφείο και την Κυριακή 24 Μαΐου».

Η βιωματική αυτή διαδρομή, που σχεδιάστηκε με μουσειολογική προσέγγιση από την Ελίτα Νεοφύτου και οριοθετείται από ενημερωτικές πινακίδες και στάσεις μνήμης, αποτέλεσε τη βάση για την ένταξη του Γ’ Νεκροταφείου στο Δίκτυο των Σημαντικών Κοιμητηρίων της Ευρώπης. Η επίσημη ανακοίνωση θα γίνει στις 24 Ιουνίου, στο συνέδριο της ASCE στο Τορίνο. Ως τότε, το Γ’ Νεκροταφείο θα συνεχίζει να αφηγείται μέσα στη σιωπή του την ιστορία μιας ολόκληρης πόλης.