Η «θεωρία του τρελού»

Θα χτυπήσει; Δεν θα χτυπήσει; Εκεχειρία. Η «θεωρία του τρελού» (The Madman Theory) είχε προ πολλού εξαφανιστεί από την επικαιρότητα. Τη διατύπωσε πρώτος ο Ρίτσαρντ Νίξον (Οκτώβριος 1969 ή Απρίλιος 1971) ως «στρατηγική του τρελού».

Το νόημα ήταν πως απέναντι στο κομμουνιστικό μπλοκ της εποχής, ο Νίξον ήθελε να μη διαπραγματεύεται ως δεδομένος και ορθολογικός συνομιλητής αλλά ως ανορθολογικός και απρόβλεπτος.

Θεωρούσε ότι έτσι οι αντίπαλοι θα φοβόντουσαν να προκαλέσουν τις ΗΠΑ διότι δεν θα ήθελαν να διακινδυνεύουν μια απρόβλεπτη αμερικανική απάντηση.

Το εφάρμοσε στις διαπραγματεύσεις με το Βόρειο Βιετνάμ αλλά φυσικά δεν γλίτωσε την ήττα από το Νότιο Βιετνάμ. Ακόμη και η τρέλα έχει τα όριά της.

Μετά και για πολλά χρόνια, οι τρελοί και οι θεωρίες τους εξαφανίστηκαν από τη διεθνή πολιτική. Τους ξαναθυμηθήκαμε τώρα με την κυβέρνηση Τραμπ.

Η οποία φαίνεται ότι αποφάσισε να αναστήσει τη «θεωρία του τρελού» που είχε πλασάρει ο Νίξον. Γράφτηκαν βιβλία και άρθρα από το παλαιότερο του Harvey Simon (2013) έως το πιο πρόσφατο που αναφέρεται ειδικά στον Τραμπ του Jim Sciutto (2020).

Η βασική ιδέα είναι η ίδια και στηρίζεται στον ανορθολογισμού του απρόβλεπτου. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο Τραμπ και οι υπουργοί του την υπηρετούν με αξιοθαύμαστη συνέπεια. Αλλά τα αποτελέσματα είναι ακόμη δυσδιάκριτα.

Φυσικά δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι οι «ιδεολόγοι του τραμπισμού» κινούνται πάντα κάπου στα όρια της γραφικότητας.

Η «Monde» (4/4) έκανε ειδικό αφιέρωμα με το ερώτημα «Στοχαστές ή απατεώνες» και δεν σας λέω το συμπέρασμα – ακόμη περισσότερο που οι Γάλλοι έχουν την τάση να θεωρούν ασήμαντους αγύρτες όσους στοχαστές δεν είναι δικοί τους…

Ούτως ή άλλως όμως η «θεωρία του τρελού» φαίνεται να έχει αναβιώσει στα χέρια του αμερικανού προέδρου. Και να έχει αναβιώσει συνειδητά. Ολη η καθημερινή λογοδιάρροια και επιθετικότητα δεν προκύπτει τυχαία.

Το Ιράν ας πούμε δέχεται καθημερινά ένα κύμα απειλών με κάθε ευκαιρία και για κάθε ακροατήριο.

Ενώ την ίδια στιγμή οι ΗΠΑ εξομαλύνουν τις σχέσεις τους με τη Βενεζουέλα που ήταν ο προηγούμενος χειρότερος εχθρός τους.

Μόλις τρεις μήνες μετά την κινηματογραφική απαγωγή του Μαδούρο, αίρουν τις κυρώσεις κατά της διαδόχου του Ντέλσι Ροντρίγκες με τον Τραμπ να δηλώνει «πολύ ικανοποιημένος μαζί της» («Le Monde», 4/4).

Είναι αλήθεια ότι εν τω μεταξύ το Καράκας άνοιξε τον πετρελαϊκό και ορυκτό τομέα του στους ξένους επενδυτές.

Αποδίδει λοιπόν η στρατηγική του τρελού; Αυτό τουλάχιστον φαίνεται στην περίπτωση της Βενεζουέλας. Αλλά πουθενά αλλού έως τώρα.

Η Γροιλανδία που θα κατακτούσε ο Τραμπ ξεχάστηκε, ο Καναδάς αφέθηκε στην ησυχία του, η Γάζα απλώς εξαφανίστηκε από τα πρωτοσέλιδα, στην Ουκρανία η κατάσταση μοιάζει παγωμένη και αν ο πόλεμος στο Ιράν εξελίσσεται κάπως καλύτερα μάλλον οφείλεται στο Ισραήλ παρά «στον καλύτερο στρατό του κόσμου».

Ενα πρόσφατο εξώφυλλο του «Economist» έδειχνε τον πρόεδρο της Κίνας Σι να χαμογελάει αδιόρατα με τη γνωστή συμβουλή του Βοναπάρτη «Ποτέ μη διακόπτεις τον εχθρό σου όταν κάνει λάθη» (4/4).

Και δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι ο Πούτιν τρίβει τα χέρια του όσο ξεφεύγει από τη δύσκολη θέση στην οποία είχε περιέλθει με την Ουκρανία.

Συνολικά η κατάσταση του πλανήτη είναι πολύ χειρότερη από τη μέρα που ο Τραμπ ανέλαβε την προεδρία, χωρίς όμως να είναι καλύτερη για τις ΗΠΑ.

Συνεπώς η «θεωρία του τρελού» μάλλον δεν αποδίδει τα αναμενόμενα αποτελέσματα.

Και η εξήγηση είναι απλή. Παραπέμπει στο ανέκδοτο με τον τύπο που οδηγεί στην Εθνική Οδό και ακούει στο ραδιόφωνο:

– Προσοχή, προσοχή, ένας τρελός οδηγεί ανάποδα στην Εθνική Οδό.

Και εκείνος μονολογεί:

– Τι ένας; Ολοι ανάποδα οδηγούν εδώ…

Αν είσαι ο μοναδικός τρελός στην ομήγυρη μπορείς να πουλάς τρέλα. Τι κάνεις όμως αν κυκλοφορούν και άλλοι; Και από ό,τι μπορώ να κρίνω ούτε οι μουλάδες του Ιράν φημίζονται για τον ορθολογισμό τους.

Φυσικά κανείς δεν μπορεί να αγνοήσει τον συσχετισμό που καταφανώς είναι υπέρ των ΗΠΑ. Αλλά αν φέρει αποτελέσματα αυτό θα είναι χάρη στον συσχετισμό και όχι χάρη στην τρέλα που πουλάει ο ένας ή ο άλλος.

Και ένα τελευταίο στοιχείο. Η «θεωρία του τρελού» όπως αποδόθηκε στον Νίξον λειτουργούσε (υποτίθεται) αποτρεπτικά. Ηταν δηλαδή ένα επιχείρημα εκφοβισμού του αντιπάλου για να μην καταλήξουμε στον πόλεμο.

Στο Ιράν όμως ο πόλεμος γίνεται. Συνεπώς η αποτροπή δεν λειτούργησε και αν κάτι κουβεντιάζουμε τώρα είναι τρόποι για να αποκατασταθεί μια τάξη ante bellum.

Φυσικά δεν έχω αυταπάτες. Συμφωνώ με τους Γάλλους ότι για τους «ιδεολόγους του τραμπισμού» τα όρια μεταξύ στοχαστή και απατεώνα είναι δυσδιάκριτα.

Είναι εντυπωσιακές άλλωστε η άγνοια και η προχειρότητα που επικρατούν στο επιτελείο μιας μεγάλη δύναμης. Σε σημείο που όταν ακούς τον Τραμπ να διαμαρτύρεται επειδή οι σύμμαχοι δεν συμπράττουν σε έναν πόλεμο για τον οποίο ουδείς τους ρώτησε, αναρωτιέσαι αν ο τρελός της θεωρίας είναι θεωρητικό εύρημα ή αν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα.

Οι προσωπικές επιθέσεις κατά του Εμανουέλ Μακρόν ή κατά του Ζελένσκι ή κατά του Κιρ Στάρμερ κινούνται στα όρια της απρέπειας. Για να είμαι ειλικρινής, δεν θυμάμαι άλλη περίπτωση ηγέτη δυτικής δημοκρατίας που να δίνει την εντύπωση κουτσομπόλας.

Η ουσία είναι ότι ποτέ άλλοτε pρόεδρος των ΗΠΑ δεν κατανάλωσε τόσες επιθέσεις και τόση ενέργεια εναντίον των μελών μιας Συμμαχίας της οποίας οι ΗΠΑ θεωρητικά ηγούνται.

Δεν ξέρω λοιπόν αν όλα αυτά εντάσσονται στη «στρατηγική του τρελού». Αλλά (ακόμη χειρότερα) δεν είναι προφανές τι αποδίδουν και πού αποβλέπουν.

Εκτός ίσως από την εξυπηρέτηση μιας μεγαλομανούς ματαιοδοξίας. Που δεν ωθεί τον πλανήτη να γίνει καλύτερος.