Νέα σελίδα θα γυρίσει σύντομα το κληρονομικό δίκαιο, καθώς το σύνθετο και πολυεπίπεδο σχέδιο νόμου τέθηκε ήδη σε δημόσια διαβούλευση και μετά τις 20 Απριλίου αναμένεται να πάρει τον δρόμο για τη Βουλή ώστε μετά την ψήφισή του να γίνει νόμος του κράτους.
Σκοπός του νομοσχεδίου, που θα τεθεί σε εφαρμογή από το νέο δικαστικό έτος, δηλαδή από τις 16 Σεπτεμβρίου 2026, ώστε να δοθεί ο χρόνος για την ομαλή μετάβαση στη νέα εποχή, είναι ο εκσυγχρονισμός και η προσαρμογή του κληρονομικού δικαίου στις σύγχρονες οικονομικές και κοινωνικές ανάγκες.
«ΤΑ ΝΕΑ» από τις πρώτες κιόλας συνεδριάσεις της Ομάδας Εργασίας, πριν ακόμα λάβει σάρκα και οστά το νέο νομοθέτημα, παρακολούθησαν βήμα βήμα τις αλλαγές που αφορούν, όπως φάνηκε, ένα ευρύτατο κομμάτι της κοινωνίας, με στόχο την ενημέρωση του αναγνωστικού κοινού. Οι έξι βασικοί άξονες στους οποίους κινούνται οι αλλαγές είναι:
α) Η αναμόρφωση της εξ αδιαθέτου κληρονομικής διαδοχής και της νόμιμης μοίρας.
β) Η αναθεώρηση του συστήματος για την ευθύνη του κληρονόμου για τις υποχρεώσεις της κληρονομίας.
γ) Η αναβάθμιση του θεσμού της δικαστικής εκκαθάρισης κληρονομίας.
δ) Η απλοποίηση της διευθέτησης των σχέσεων των συγκληρονόμων.
ε) Η εισαγωγή των νέων θεσμών κληρονομικού δικαίου, ήτοι των κληρονομικών συμβάσεων αιτία θανάτου και των κληρονομικών συμβάσεων παραίτησης από μελλοντικά δικαιώματα στην κληρονομία.
στ) Η κατάργηση θεσμών του κληρονομικού δικαίου που έχουν περιπέσει σε αχρησία.
Οικονομικές συνέπειες
Οι επερχόμενες αλλαγές αναμένεται να έχουν σημαντικές οικονομικές συνέπειες, καθώς εκτιμάται ότι θα επιφέρουν:
- Μείωση αποποιήσεων και επανένταξη αδρανών περιουσιακών στοιχείων στο οικονομικό πεδίο.
- Ενίσχυση της ρευστότητας του κληρονόμου και της εμπορευσιμότητας των ακινήτων, καθώς οι επενδυτές και οι αγοραστές λειτουργούν πλέον σε περιβάλλον μεγαλύτερης ασφάλειας.
- Στήριξη οικογενειακών επιχειρήσεων, που δεν κινδυνεύουν πια από άγνωστα χρέη· οι κληρονόμοι μπορούν να συνεχίσουν τη λειτουργία τους, διατηρώντας θέσεις εργασίας.
- Ενίσχυση των δημόσιων εσόδων από μεταβιβάσεις και επενδύσεις.
Από τις πρώτες κιόλας μέρες που το νομοσχέδιο τέθηκε σε δημόσια διαβούλευση καταγράφονται σχόλια, με πολίτες να ζητούν επί της ουσίας από το υπουργείο Δικαιοσύνης να υπάρξει μέριμνα μέσω μεταβατικών διατάξεων για να προστατευτούν πολίτες που κληρονόμησαν χρέη χωρίς να έχουν καμία ανάμειξη, τα προηγούμενα έτη, και έκαναν εκπρόθεσμες αποποιήσεις, πάντα στο πλαίσιο της ίσης μεταχείρισης.
Η διεύρυνση της ελευθερίας του διαθέτη, η διασφάλιση της πραγματικής του βούλησης, η ενίσχυση της ασφάλειας των συναλλαγών και η αξιοποίηση της περιουσίας προς όφελος της οικονομίας αποτέλεσαν την πυξίδα στις επιστημονικές ζυμώσεις των μελών της Ομάδας Εργασίας.
Οι βασικές αλλαγές
1. Η προσαρμογή της κληρονομικής διαδοχής στις σύγχρονες μορφές οικογένειας. Η σημερινή οικογενειακή πραγματικότητα δεν περιορίζεται στους στενούς συγγενικούς δεσμούς. Νέες μορφές συμβίωσης και οικογένειας δημιουργούν ουσιαστικές προσωπικές σχέσεις που το δίκαιο οφείλει να αναγνωρίσει. Η μεταρρύθμιση διευρύνει την προστασία σε πρόσωπα που, παρότι δεν είναι συγγενείς με την παραδοσιακή έννοια, αποτελούν μέρος της οικογενειακής ζωής του διαθέτη. Με τον τρόπο αυτό ενισχύεται ο σεβασμός στη βούλησή του και αντιμετωπίζονται οι σύγχρονες κοινωνικές ανάγκες.
Τα ίδια δικαιώματα επιζώντος συζύγου έχουν και εκείνοι που έχουν κάνει σύμφωνο ελεύθερης συμβίωσης. Με ειδική διάταξη, ο επιζών σύντροφος (όταν δεν υπάρχει σύμφωνο συμβίωσης) θα έχει πλήρες κληρονομικό δικαίωμα όταν δεν υπάρχουν άλλοι συγγενείς που έχουν κληρονομικό δικαίωμα. Με τις αλλαγές, η κληρονομία πάει στον επιζώντα σύντροφο, εφόσον ζούσαν μαζί τουλάχιστον τρία χρόνια. Ο σύντροφος οφείλει να κάνει αίτηση μέσα σε τέσσερις μήνες από τον θάνατο του διαθέτη για να κληρονομήσει τον θανόντα, ενώ μπορεί να χρησιμοποιεί την κοινή κατοικία τους για έναν χρόνο. Σε περίπτωση που έχουν παιδιά, τότε μπορεί στο κοινό σπίτι να μείνει η οικογένεια για μεγάλο διάστημα.
2. Ο εξορθολογισμός του θεσμού της νόμιμης μοίρας και της μετατροπής της σε ενοχική αξίωση. Με αυτόν τον τρόπο αποτρέπεται ο κατακερματισμός παραγωγικών ή επιχειρηματικών μονάδων και διευκολύνεται η ορθολογική μεταβίβαση της περιουσίας.
3. Η κάμψη της απόλυτης απαγόρευσης των κληρονομικών συμβάσεων. Η ισχύουσα απόλυτη απαγόρευση σύναψης κληρονομικών συμβάσεων δημιουργεί σημαντικές πρακτικές δυσχέρειες, ιδίως όταν η κληρονομία περιλαμβάνει οικογενειακές επιχειρήσεις ή παραγωγικά ακίνητα. Σε τέτοιες περιπτώσεις, ο κληρονομούμενος έχει εύλογο συμφέρον να διασφαλίσει ότι η επιχείρηση ή το ακίνητο θα περιέλθει στο πρόσωπο που διαθέτει τις αναγκαίες γνώσεις, την εμπειρία ή το πραγματικό ενδιαφέρον για τη συνέχιση και περαιτέρω ανάπτυξη της παραγωγικής δραστηριότητας. Για πρώτη φορά στην ελληνική έννομη τάξη θα επιτρέπεται η κατάρτιση κληρονομικών συμβάσεων. Η ρύθμιση αυτή επιτρέπει την ορθολογική και έγκαιρη οργάνωση των μεταθανάτιων περιουσιακών σχέσεων, συμβάλλοντας στην αποφυγή οικογενειακών προστριβών, στον περιορισμό του κατακερματισμού περιουσιακών μονάδων και στη μείωση των δικαστικών αντιδικιών.
4. Ο διαχωρισμός της κληρονομικής περιουσίας από την ατομική περιουσία του κληρονόμου – Η μεταρρύθμιση με τη μεγαλύτερη επίδραση στην οικονομία. Μέχρι σήμερα, ο κληρονόμος έφερε απεριόριστη ευθύνη για τα χρέη του κληρονομουμένου. Η αβεβαιότητα αυτή είχε ως αποτέλεσμα ατέρμονες αποποιήσεις κληρονομίας, ακόμη και περιουσιών με σημαντική οικονομική αξία. Με το νέο πλαίσιο, θεσπίζεται ο απόλυτος διαχωρισμός: τα χρέη εξοφλούνται αποκλειστικά από την κληρονομία και δεν επιβαρύνουν την ατομική περιουσία του κληρονόμου. Ετσι εκτιμάται ότι θα επέλθει μείωση αποποιήσεων και επανένταξη μεγάλου όγκου περιουσίας στην οικονομική δραστηριότητα.
5. Εξ αδιαθέτου διαδοχή. Το ποσοστό του επιζώντος συζύγου αυξάνεται στο 33% όταν κληρονομεί και υπάρχει μόνον ένα παιδί. Εάν υπάρχουν δύο παιδιά ή περισσότερα, τότε ο επιζών σύζυγος κληρονομεί το 25% και τα παιδιά το υπόλοιπο.
6. Ιδιόγραφες διαθήκες. Διατηρούνται οι ιδιόγραφες διαθήκες, ωστόσο για να ισχύσουν πρέπει να ελεγχθεί η γνησιότητά τους με μάρτυρες και πραγματογνώμονες, όταν προσκομίζονται σε συμβολαιογράφο από συγγενείς που δεν είναι παιδιά ή σύζυγοι. Το ίδιο θα γίνεται και όταν προσκομίζονται στον συμβολαιογράφο από παιδιά ή επιζώντα σύζυγο αν έχει περάσει ένας χρόνος από τον θάνατο του διαθέτη.
7. Διαθήκες ανηλίκων και αναπήρων. Για πρώτη φορά δίνεται η δυνατότητα η σύνταξη διαθήκης από πρόσωπο που έχει συμπληρώσει το 16ο έτος της ηλικίας του. Σε ό,τι αφορά τα άτομα με αναπηρία, θα μπορούν να συντάξουν διαθήκη με τη βοήθεια της τεχνολογίας, όπως φωνητική υποστήριξη. Σύμφωνα με άλλη διάταξη, απαγορεύεται η διαθήκη σε άτομα που νοσηλεύονται σε νοσοκομείο, οίκους ευγηρίας, ιδρύματα περίθαλψης και άλλα, με κληρονόμους άτομα που υπηρετούν ή έχουν άμεση σχέση με τη διοίκηση αυτών των ιδρυμάτων ή παρέχουν υπηρεσίες σε αυτά.
