Σχέδια αντιμετώπισης επίθεσης εν καιρώ πολέμου «ξεθάβουν» τα μουσεία της Βρετανίας. Και ανατρέχουν σε αρχεία 80 και πλέον ετών, καθώς από το 1945 έχουν να βρεθούν αντιμέτωπα με το ερώτημα «ποια θα είναι η τύχη των πολιτιστικών θησαυρών σε περίπτωση πολέμου» και βεβαίως με την πρόκληση διαχείρισής τους.
Ο σχεδιασμός έκτακτης ανάγκης στα μουσεία και τα πολιτιστικά ιδρύματα εδώ και δεκαετίες εστίαζε στα μέτρα προστασίας απέναντι σε γνώριμους κινδύνους: κλοπή, πυρκαγιά, πλημμύρες, τρομοκρατία. Η κατάσταση, όμως, αλλάζει, σύμφωνα με όσα λέει στους βρετανικούς «Times» ο πρώην αξιωματικός της Μητροπολιτικής Αστυνομίας, επικεφαλής ειδικής ερευνητικής μονάδας για κλοπές και παράνομη διακίνηση αρχαιοτήτων και έργων τέχνης και μετέπειτα διευθυντής ασφάλειας στο Μουσείο Βικτωρίας και Αλβέρτου, Βέρνον Ράπλεϊ.
Η στιγμή που ο κώδωνας του κινδύνου ακούστηκε να ηχεί ήταν όταν ξέσπασε ο πόλεμος στην Ουκρανία. Και τότε διαπιστώθηκε πως τα μουσεία δεν έχουν επικαιροποιημένο σχεδιασμό για μια συμβατική επίθεση, καθώς βασίζονταν στην υπόθεση ότι ο επόμενος πόλεμος που θα επηρέαζε το Λονδίνο ή τη Βρετανία θα ήταν πυρηνικός και επομένως δεν θα άξιζε τον κόπο ο οποιοσδήποτε σχεδιασμός. «Πρέπει να εξετάσουμε την υπόθεση, όμως, ότι ίσως να μη γίνει πυρηνικός πόλεμος, αλλά συμβατικός με αεροπορικές επιδρομές ή πυραυλικά πλήγματα», εξηγεί ο Ράπλεϊ, που εργάζεται ως σύμβουλος ασφάλειας και προστασίας πολιτιστικής κληρονομιάς. Για να κατανοήσει το σύγχρονο πλαίσιο συναντήθηκε με εργαζομένους πολλών ειδικοτήτων, μεταξύ των οποίων με όσους ασχολούνται με τη στόχευση πυραύλων. Τα πιο σημαντικά εργαλεία όμως που αξιοποίησε ήταν σχέδια που εντοπίστηκαν στα αρχεία των μουσείων: έγγραφα της περιόδου 1933 – 1945 που περιέγραφαν ασκήσεις αεροπορικών επιδρομών και πλήρεις εκκενώσεις προς ανενεργούς σταθμούς του μετρό.
Σε σταθμούς μετρό
Τα σχέδια ήταν εξαιρετικά λεπτομερή για τα έργα τέχνης που μεταφέρθηκαν σε εγκαταλελειμμένους σταθμούς του μετρό, συλλογές μετακινήθηκαν προς την περιφέρεια και την Ουαλία και για εύθραυστα γλυπτά που προστατεύθηκαν με σακιά άμμου και σφραγίστηκαν, καθώς ο Ουίνστον Τσόρτσιλ είχε δώσει ρητή εντολή να μη φύγει κανένα έργο τέχνης εκτός Βρετανίας. Λίγο μετά την κήρυξη πολέμου, οι επιμελητές έπρεπε να αποφασίσουν ποια αντικείμενα θα μετακινηθούν και ποια θα αφεθούν στην τύχη των βομβαρδισμών – στρατηγική που παραμένει κεντρική μέχρι σήμερα.
Η εξέλιξη της τεχνολογίας, ωστόσο, επιβάλλει όχι μόνο την επικαιροποίηση των σχεδίων, αλλά και την προσθήκη μέτρων, μεταξύ άλλων, για την προστασία των βάσεων δεδομένων από επιθέσεις κακόβουλου λογισμικού. Εξετάζεται, επίσης, και η σύσταση ομάδας διαχείρισης κρίσεων και η εκπαίδευση προσωπικού για σενάρια που προβλέπουν τη διακοπή των επικοινωνιών.
Πόσο πιθανό είναι όμως το ενδεχόμενο να στοχοποιηθούν μουσεία στο πλαίσιο μιας πολεμικής σύρραξης; «Καθόλου απίθανο», απαντά ο Τομ Πίνφολντ, μέλος του διοικητικού συμβουλίου της βρετανικής επιτροπής για την προστασία πολιτιστικής κληρονομιάς σε περίπτωση ένοπλης σύγκρουσης ή καταστροφής. Τα πλέον πρόσφατα παραδείγματα είναι ενδεικτικά: περισσότερα από 2.000 πολιτιστικά ιδρύματα στην Ουκρανία έχουν υποστεί ζημιές, μεταξύ των οποίων 32 μουσεία και το Εθνικό Μουσείο του Σουδάν επλήγη σοβαρά στην αρχή του εμφυλίου πολέμου το 2023, γεγονός που οδήγησε σε μαζικές λεηλασίες.
