Ηταν σαν να άνοιξε μια ρωγμή στον χρόνο, μέσα από την οποία πέρασε το φως και η ανατριχίλα: Συγκλονιστικές φωτογραφίες από την εκτέλεση των 200 της Καισαριανής την Πρωτομαγιά του 1944, πολύτιμα τεκμήρια που κανείς δεν γνώριζε την ύπαρξή τους, ήρθαν για πρώτη φορά στο φως 82 χρόνια μετά. Οι φωτογραφίες αναρτήθηκαν το βράδυ του Σαββάτου σε ηλεκτρονική δημοπρασία του ebay με πωλητή έναν βελγικό ιστότοπο που εκποιεί στρατιωτικά αρχεία της ναζιστικής Γερμανίας. Μένει βέβαια να αποδειχθεί η αυθεντικότητά τους, για την οποία χρειάζεται επιστημονική τεμκηρίωση.
Οι 200 εκτελεσμένοι της Καισαριανής απέκτησαν για πρώτη φορά πρόσωπα. Μέχρι προχθές δεν υπήρχε ούτε μία φωτογραφία της θυσίας τους παρά μόνο μαρτυρίες και ιστορικές αναφορές. Βαδίζουν με το ανάστημα ψηλά μέσα στη βαρβαρότητα, σίγουροι για τον ρόλο τους, ίδιοι τιτάνες της Ιστορίας. Είναι το μοναδικό οπτικό ντοκουμέντο από το «σύνορο του κόσμου» όπως αποκάλεσε ο Βάρναλης τον τοίχο της Καισαριανής.
«Μοναδικά τεκμήρια»
Κανείς δεν γνωρίζει ποιος τράβηξε αυτές τις οκτώ φωτογραφίες. Βρέθηκαν στο άλμπουμ ενός γερμανού υπολοχαγού, του Χέρμαν Χένερ από το Μπίρκενφελντ, ο οποίος είχε αποστρατευτεί το 1940, όμως μετά τη συνθηκολόγηση των Ιταλών ανακλήθηκε στο Τάγμα Οχυρού 1012 και με αυτό μετακινήθηκε στην Ελλάδα στα τέλη του 1943.
«Μία από τις πιο εμβληματικές στιγμές της Κατοχής και της Αντίστασης, μια σελίδα της εθνικής ιστορίας, αποκτά ήχο, παλμό, σχεδόν χρώμα», ανέφερε σε ανάρτησή του ο ιστορικός Ιάσονας Χανδρινός. «Είμαι συγκλονισμένος. Είναι τα μοναδικά οπτικά τεκμήρια για το γεγονός και όχι μόνο δεν είναι αφηρημένες λήψεις, αλλά κάδρα γεμάτα ευκρινείς μικρές λεπτομέρειες (…) κουρεμένοι γουλί φτάνουν με φορτηγά από το Χαϊδάρι. Τα πρόσωπα των μελλοθανάτων φαίνονται καθαρά. Εξω από την είσοδο του Σκοπευτηρίου, κάτι πεταμένα ρούχα (αυτών που προηγήθηκαν). Παράστημα στητό. Βλέμμα σταθερό. Μισάνοιχτα στόματα κατά το βάδισμα – κάτι τραγουδούν».
Στημένοι στον τοίχο δυο – τρεις από τους μελλοθανάτους φαίνεται να σηκώνουν το χέρι σε γροθιά. «Ο ψυχρός φακός του κατακτητή συναντά το αγέρωχο βλέμμα των κομμουνιστών αγωνιστών, όπως οδηγούνται σε ομάδες για να τουφεκιστούν. Εκτελούσε υπηρεσία προπαγανδιστικής τεκμηρίωσης; Ηθελε να τις δείχνει στα παιδιά του μετά τον Πόλεμο (…); Ή τον παρακίνησε κάποιος μικρός κρυφός θαυμασμός για τους εχθρούς που αντίκρισαν κατάματα και αλύγιστοι τον θάνατο;», σημειώνει ο Χανδρινός.
Οι 200 της Καισαριανής ήταν πατριώτες κομμουνιστές, πολιτικοί κρατούμενοι της δικτατορίας Μεταξά, που είχαν παραδοθεί στα χέρια των Ναζί. Εκτελέστηκαν από τους Γερμανούς στο πλαίσιο αντιποίνων για τη δολοφονική ενέδρα ανταρτών του ΕΛ.ΑΣ. στον υποστράτηγο Φραντς Κρεχ στους Μολάους Λακωνίας τον Απρίλιο του 1944.
Εγιναν σύμβολο της Αντίστασης ενώ ανάμεσά τους υπήρξαν ηρωικές μορφές, όπως ο Ναπολέων Σουκατζίδης και ο Αντώνης Βαρθολομαίος, που ξεχώρισαν για την αυτοθυσία τους, αφού αρνήθηκαν να εκτελεστεί άλλος στη θέση τους όπως τους είχε προτείνει ο γερμανός διοικητής του στρατοπέδου του Χαϊδαρίου, Καρλ Φίσερ.
Οι φωτογραφίες έχουν προκαλέσει έντονο ενδιαφέρον και μέσα σε λίγες ώρες η τιμή ορισμένων είχε ξεπεράσει τα 1.100 ευρώ. Ανακοίνωση για το θέμα εξέδωσε το ΚΚΕ το οποίο επισημαίνει: «Οι συγκεκριμένες φωτογραφίες αποτελούν το μοναδικό φωτογραφικό ιστορικό ντοκουμέντο αυτής της τεράστιας θυσίας, σύμβολο του ηρωικού αγώνα του λαού μας και αποτυπώνουν το ηθικό μεγαλείο των κομμουνιστών που βάδιζαν προς τον θάνατο αλύγιστοι με ακλόνητη την πίστη στο δίκιο του αγώνα για έναν κόσμο χωρίς καταπίεση και εκμετάλλευση. Θα πρέπει με ευθύνη του κράτους τα ντοκουμέντα αυτά να αποκτηθούν και να αποδοθούν εκεί που ανήκουν, στο μουσείο ΕΑΜικής Εθνικής Αντίστασης του Δήμου Καισαριανής, στον Δήμο Χαϊδαρίου και στο ΚΚΕ».
Με επιστολή του προς τον πρόεδρο της Βουλής Νικήτα Κακλαμάνη, ο Αλέξης Τσίπρας πρότεινε να αγοράσει το Ιδρυμα της Βουλής τις φωτογραφίες με τους εκτελεσθέντες στην Καισαριανή, «ως φόρο τιμής στην αντίσταση και τους νεκρούς της, αλλά και ως τεκμήριο του ηρωισμού με τον οποίο ο ελληνικός λαός αντιμετώπισε τη λαίλαπα της ναζιστικής κατοχής», όπως χαρακτηριστικά αναφέρει.
Φθορές στο Μνημείο
Υλικές φθορές προκάλεσαν άγνωστοι στο Μνημείο για τους 200 εκτελεσμένους της Καισαριανής λίγες ώρες μετά τη συγκινητική δημοσιοποίηση των φωτογραφιών.
Δύο ταυτοποιήσεις ύστερα από πολλές διασταυρώσεις
Από την πρώτη ώρα που δημοσιοποιήθηκαν ψηφιακά οι ανέκδοτες φωτογραφίες που αποδίδονται στις ώρες πριν από την εκτέλεση των 200 στην Καισαριανή την Πρωτομαγιά του 1944 από τις ναζιστικές δυνάμεις, οι πρώτες ταυτοποιήσεις μέσω συγγενικών προσώπων ξεκόνησαν. Επειδή ακριβώς το υλικό δεν έχει αναλυθεί και δεν είναι σε επίσημα χέρια ειδικών για την τεκμηρίωσή του, η ταυτοποίηση πραγματοποιείται με την οπτική της διάσταση. Συγγενείς και κληρονόμοι καλούνται ατύπως να αναγνωρίσουν πρόσωπα. Μια εκ των πραγμάτων επισφαλής διαδικασία αλλά και με ενδιαφέρον. Παραθέτουμε δύο ταυτοποιήσεις που δημοσιεύουμε ύστερα από πολλές διασταυρώσεις.
Βασίλης Παπαδήμας: Ο ψηλός άνδρας με το λευκό πουκάμισο
Στη φωτογραφία όπου οι άνδρες οδηγούνται στο απόσπασμα, ο ψηλός άνδρας με το λευκό πουκάμισο, δεύτερος στη διάταξη, είναι ο Βασίλειος Παπαδήμας. Ο μεγάλος αδελφός του γνωστού εκδότη και αντιστασιακού Δημήτρη Παπαδήμα (πέθανε το 2016). Ο Βασίλης γεννήθηκε στην Πύλο το 1909 και εργαζόταν στο εργοστάσιο της Ανώνυμης Εταιρείας Οινοπνευματοποιίας στη Γιάλοβα Μεσσηνίας. Πολέμησε στο αλβανικό μέτωπο. Στις 6 Αυγούστου 1941 συνελήφθη από ιταλούς καραμπινιέρους και έλληνες χωροφύλακες με βάση καταστάσεις ονομάτων που είχε παραδώσει η ελληνική κυβέρνηση στους κατακτητές. Μεταφέρθηκε στο στρατόπεδο του Ναυπλίου και στη συνέχεια της Λάρισας και εκτελέστηκε στην Καισαριανή (1η Μάη του 1944). Η μητέρα του Βασίλη πέθανε από εγκεφαλικό έπειτα από 40 μέρες από την εκτέλεση του γιου της. Εχει ενδιαφέρον πως και ο εκδότης Δημήτρης Παπαδήμας, που έφηβος ακόμη εντάχθηκε στην Αντίσταση, παραλίγο να είναι στους προς εκτέλεση στην Καισαριανή, ενώ στη συνέχεια εξορίστηκε στη Μακρόνησο.
Ηλίας Ρίζος : Το παιδί που χαμογελάει
To πρώτο νέο παιδί, αυτό που γελάει στη φωτογραφία που δημοπρατείται στο ebay, είναι ο Ηλίας Ρίζος του Δημητρίου. Ηταν αρτεργάτης σε βιοτεχνία με ζυμαρικά στη Λαμία (ιδιοκτησίας Παληός/Ράμμος). Για την ακρίβεια, επρόκειτο για μια μικρή βιοτεχνία με ζυμαρικά, κουλουράκια και ψωμί στην περιοχή του Αγίου Λουκά στη Λαμία (Κλαραίικα), κοντά στο σπίτι του Αρη Βελουχιώτη. Οταν μπήκαν οι Ιταλοί στην πόλη, οι έλληνες συνεργάτες τον παρέδωσαν και τον πήγαν αρχικά στις Φυλακές Λαμίας (σήμερα Ορφανοτροφείο Αρρένων) και κατόπιν στο Χαϊδάρι. Και τα αδέλφια του Αποστόλης και Βασιλική είχαν αντιστασιακή δράση και προσέκειντο στο ΚΚΕ.
