Ηταν 19 Μαΐου 2017, μία μέρα πριν ο διάσημος μπασκετμπολίστας του ΝΒΑ Ενές Καντέρ συμπληρώσει τα 25 του χρόνια. Βρισκόταν στην Τζακάρτα, μέρος ενός ταξιδιού σε 17 χώρες, όπου οργάνωνε δωρεάν προπονήσεις μπάσκετ για παιδιά. Στις 2.30 τα ξημερώματα ένας συνεργάτης του τον ενημερώνει πως «κάποιοι τύποι πήγαν στο καμπ και σε έψαχναν. Εδειχναν επικίνδυνοι». Το πιο πιθανό, εξηγεί ο Καντέρ, ήταν πως η τουρκική κυβέρνηση πίεσε την Ινδονησία να με συλλάβει και να με εκδώσει. «Ηταν μία από εκείνες τις αποφάσεις που στην πραγματικότητα δεν είναι αποφάσεις: να φύγεις ή να ρισκάρεις να πέσεις στα χέρια του τούρκου δικτάτορα Ταγίπ Ερντογάν, ο οποίος είχε μετατρέψει τη ζωή μου σε κόλαση για χρόνια; Ημουν σχεδόν βέβαιος πως αυτός κρυβόταν πίσω απ’ όλα. Πάμε, είπα».
Ακολούθησε ένα περιπετειώδες ταξίδι στη Σιγκαπούρη και τη Ρουμανία με πράκτορες κατά πόδας, μέχρι να επιστρέψει στις ΗΠΑ, απ’ όπου και δεν έφυγε για τα επόμενα 4½ χρόνια, μέχρι να πάρει την αμερικανική υπηκοότητα και να προσθέσει στο επίθετό του τη λέξη Freedom, ελευθερία.
Με αυτή την περιπέτεια ξεκινά ο 33χρονος Ενές Καντέρ το βιβλίο για τη ζωή του που αυτές τις ημέρες κυκλοφορεί και στα ελληνικά με τίτλο «Ο δρόμος προς την Ελευθερία» με πρόλογο του Αρχιεπισκόπου Ιερώνυμου. Είναι μια από τις πολλές σε αυτή τη ζωή όπου το μπάσκετ και ο ακτιβισμός του εναλλάσσονται και αλληλοεπηρεάζονται. Το αθλητικό του ταλέντο αναγνωρίστηκε από νωρίς, έπαιξε σε αρκετές ομάδες του ΝΒΑ, έγινε γνωστός για την αντίθεσή του «στο βίαιο καθεστώς Ερντογάν», όπως το αποκαλεί, και ουσιαστικά αναγκάστηκε να σταματήσει πρόωρα την καριέρα του επειδή εξέφρασε, μεταξύ άλλων, την αντίθεσή του στην αντιμετώπιση από το Πεκίνο των διαδηλώσεων στο Χονγκ Κονγκ. Και μάλιστα με έναν ευφάνταστο τρόπο, με ειδικά σχεδιασμένα «αθλητικά παπούτσια διαμαρτυρίας». Καθώς έχει δεχθεί απειλές για τη ζωή του, ζει υπό την προστασία του FBI και η τουρκική κυβέρνηση τον έχει επικηρύξει ως «τρομοκράτη» με αμοιβή 500.000 δολάρια, για τις σχέσεις του με τον αποθανόντα ιμάμη Φετουλάχ Γκιουλέν.
Στο βιβλίο σας περιγράφετε πώς, μεγαλώνοντας στην Τουρκία, υπήρχαν πολλά στερεότυπα γύρω σας για τους «ξένους» – Εβραίους, Χριστιανούς, Αμερικανούς, Ελληνες. Τελικά μήπως αυτό είναι το θέμα του βιβλίου – η ανατροπή των στερεοτύπων;
Μεγαλώνοντας στην Τουρκία, τα στερεότυπα ήταν παντού. Για τους Εβραίους, τους Χριστιανούς, τους Αμερικανούς και τους Ελληνες. Συχνά παρουσιάζονταν όχι ως άτομα, αλλά ως ιδέες που έπρεπε να τις φοβόμαστε. Ο κίνδυνος των στερεοτύπων είναι ότι απλοποιούν τα ανθρώπινα όντα σε κάτι βολικό, και μόλις συμβεί αυτό, τότε η αδικία γίνεται εύκολη. Αυτό που με έκανε να αντισταθώ στη μισαλλοδοξία ήταν η έκθεση και η περιέργεια. Ο αθλητισμός έπαιξε τεράστιο ρόλο. Οταν προπονείσαι και αγωνίζεσαι δίπλα σε ανθρώπους από διαφορετικά υπόβαθρα, τα κλισέ καταρρέουν γρήγορα. Ενας συμπαίκτης δεν είναι πλέον «ο άλλος». Είναι κάποιος που ιδρώνει δίπλα σου, χάνει μαζί σου και μάχεται μαζί σου. Ημουν επίσης τυχερός που μεγάλωσα αγαπώντας την Ιστορία. Οταν μελετάς πολιτισμούς όπως η Ελλάδα, συνειδητοποιείς ότι η συζήτηση και η αμφισβήτηση της εξουσίας δεν είναι αδυναμίες. Είναι δυνατά σημεία. Η μισαλλοδοξία συχνά διδάσκεται. Η αντίσταση σε αυτήν πρέπει να μαθαίνεται συνειδητά.
Μπορείτε να θυμηθείτε τη στιγμή που αποφασίσατε να μιλήσετε, για πρώτη φορά, δημόσια για όσα συμβαίνουν στην Τουρκία; Επρεπε να λάβετε υπόψη ότι η οικογένειά σας είναι ακόμα εκεί. Και κάθε φορά που μιλάτε, σίγουρα τους σκέφτεστε.
Ηταν όταν συνειδητοποίησα ότι κάτι θεμελιώδες είχε αλλάξει υπό τον Ερντογάν. Οταν οι κατηγορίες για διαφθορά που αφορούσαν άτομα στον στενό κύκλο του Ερντογάν εμφανίστηκαν το 2013, αντί για διαφάνεια, υπήρξε σιωπή. Δημοσιογράφοι που προσπάθησαν να καλύψουν το θέμα, μαζί με απλούς πολίτες, άρχισαν να συλλαμβάνονται και να φυλακίζονται. Οι άνθρωποι έχαναν την ελευθερία τους όχι επειδή διέπρατταν εγκλήματα, αλλά επειδή έθεταν ερωτήσεις. Αυτό ήταν το σημείο καμπής για μένα. Η οικογένειά μου ήταν, και εξακολουθεί να είναι, πάντα στις σκέψεις μου, δεν τους έχω δει εδώ και 11 χρόνια και υφίστανται διάφορες διώξεις. Κάθε φορά που μιλάω, φέρω αυτή την ευθύνη. Αλλά το να βλέπω αθώους ανθρώπους να πηγαίνουν στη φυλακή κατέστησε σαφές ότι η σιωπή δεν ήταν πλέον μια ασφαλής ή ηθική θέση. Δεν επέλεξα την εξορία. Επέλεξα τη συνείδηση, και η εξορία ήταν η συνέπεια.
Προσπαθώ να φανταστώ εκείνο το 17χρονο παιδί που μόλις έφτασε στο Σικάγο και του είπαν να παίξει – στο γυμναστήριο του περίφημου Τιμ Γκρόβερ – με μεγάλους του μπάσκετ όπως ο ΛεΜπρον Τζέιμς και ο Κέβιν Ντουράντ. Είναι το όνειρο κάθε παιδιού που αγαπά το μπάσκετ. Τι θυμάστε από εκείνη την εποχή;
Αυτό που θυμάμαι περισσότερο δεν είναι ο ενθουσιασμός. Ηταν το σοκ. Μόλις που μιλούσα αγγλικά και ξαφνικά βρέθηκα στο Σικάγο περιτριγυρισμένος από άντρες που είχα δει μόνο στην τηλεόραση, παίκτες που ήταν ήδη θρύλοι για μένα. Οι προπονήσεις ήταν σκληρές. Δεν υπήρχε προστασία για το αν είσαι νέος, ούτε υπομονή για λάθη. Θυμάμαι να σκέφτομαι: εδώ εξαφανίζονται οι δικαιολογίες. Η εμπειρία με δίδαξε πειθαρχία και ταπεινότητα. Εκείνο το καλοκαίρι δεν με έκανε διάσημο. Με έκανε σοβαρό. Και αυτό άλλαξε τα πάντα.
Τελικά, το μπάσκετ, και ιδιαίτερα το επαγγελματικό, δεν αφορά μόνο τις αθλητικές ικανότητες. Η ιστορία σας είναι μια ιστορία για το πόσοι μη αθλητικοί παράγοντες εμπλέκονται στη «βιομηχανία» του μπάσκετ.
Ακριβώς. Η αθλητική ικανότητα είναι μόνο το εισιτήριο εισόδου. Ολα τα άλλα καθορίζουν αν θα επιβιώσεις. Το επαγγελματικό μπάσκετ είναι ένα οικοσύστημα. Το ταλέντο έχει σημασία, αλλά το ίδιο και η πειθαρχία, η ψυχική αντοχή, οι τραυματισμοί, τα συμβόλαια, οι ατζέντηδες, οι αφηγήσεις των μέσων ενημέρωσης και μερικές φορές δυνάμεις που δεν μπορείς να ελέγξεις. Δύο παίκτες με την ίδια ικανότητα μπορούν να καταλήξουν σε εντελώς διαφορετικά μέρη ανάλογα με αυτούς τους παράγοντες. Τελικά, το μπάσκετ με δίδαξε κάτι μεγαλύτερο από το ίδιο το παιχνίδι. Η επιτυχία δεν έχει να κάνει μόνο με το τι μπορείς να κάνεις σωματικά. Έχει να κάνει με το ποιος είσαι διατεθειμένος να είσαι όταν το σύστημα σε δοκιμάζει.
Ζείτε διαρκώς υπό προστασία, επικηρυγμένος από την τουρκική κυβέρνηση. Πώς αντιμετωπίζετε τον φόβο;
Δεν ζω τη ζωή μου με φόβο. Πιστεύω πραγματικά ότι κάνω το έργο του Θεού και πιστεύω ότι ο Θεός με στηρίζει. Αυτή η πίστη μού δίνει ηρεμία. Αυτό δεν σημαίνει ότι είμαι απρόσεκτος. Πρέπει να ζήσω το υπόλοιπο της ζωής μου με την επικήρυξη των 500.000 δολαρίων που έβαλε η τουρκική κυβέρνηση για το κεφάλι μου. Επηρεάζει τον τρόπο που ταξιδεύω, τον τρόπο που σχεδιάζω τις μέρες μου και τον τρόπο που προστατεύω τους ανθρώπους γύρω μου. Αλλά δεν με καθορίζει. Οι απειλές δεν προέρχονται μόνο από την Τουρκία. Προέρχονται και από άλλα αυταρχικά συστήματα κατά των οποίων έχω μιλήσει, συμπεριλαμβανομένης της Κίνας, της Ρωσίας, του Ιράν και άλλων. Οταν αμφισβητείς δικτατορίες, δεν δημιουργείς μόνο έναν εχθρό. Παίρνεις θέση ενάντια σε μια ολόκληρη νοοτροπία.
Γι’ αυτό θέλω να το πω ξεκάθαρα: Είμαι βαθιά ευγνώμων στην Ελλάδα. Κάθε φορά που έρχομαι εδώ, νιώθω ασφαλής. Νιώθω ευπρόσδεκτος. Η ελληνική κυβέρνηση με έκανε να νιώθω σαν στο σπίτι μου, όχι ως σύμβολο, αλλά ως άνθρωπο. Αυτό το αίσθημα ασφάλειας μου επιτρέπει να συνεχίσω να κάνω αυτό που πιστεύω ότι είναι σωστό.
Ονειρεύεστε την ημέρα που θα επιστρέψετε στην Τουρκία; Πώς τη φαντάζεστε;
Ναι. Ονειρεύομαι εκείνη την ημέρα συνέχεια. Φαντάζομαι να προσγειώνομαι και να αναπνέω τον αέρα με τον οποίο μεγάλωσα. Περπατώντας στους δρόμους που με διαμόρφωσαν. Κάθομαι ξανά σε ένα τραπέζι με την οικογένειά μου. Θέλω να τους αγκαλιάσω και να τους πω ότι τους αγαπώ από κοντά, όχι μέσω οθονών ή μηνυμάτων. Το πρόβλημά μου δεν είναι με την Τουρκία. Το πρόβλημά μου δεν είναι με τον αγαπημένο μου τουρκικό λαό και τη σημαία μου. Αυτά τα πράγματα ζουν στην καρδιά μου, όπου κι αν βρίσκομαι. Το πρόβλημά μου είναι με το βάναυσο καθεστώς του Ταγίπ Ερντογάν. Αυτός είναι ο μόνος διαχωρισμός. Η αγάπη για τη χώρα σου δεν σημαίνει σιωπή όταν την κρατούν όμηρο. Οταν φαντάζομαι την επιστροφή, δεν φαντάζομαι εκδίκηση ή νίκη. Φαντάζομαι φυσιολογική ζωή. Οικογενειακά δείπνα. Γέλια. Ελευθερία χωρίς φόβο. Πιστεύω ότι θα έρθει αυτή η μέρα.
Θέλω να ευχαριστήσω τον ελληνικό λαό. Η Ελλάδα άνοιξε την αγκαλιά της σε τούρκους πρόσφυγες που αναγκάστηκαν να ξεφύγουν από το καθεστώς Ερντογάν. Αυτή η συμπόνια έχει μεγαλύτερη σημασία από την πολιτική. Είναι κάτι που δεν θα ξεχάσω ποτέ. Θέλω επίσης να πω κάτι πολύ ξεκάθαρα. Οι Τούρκοι αγαπούν τους Ελληνες. Είστε οι γείτονές μας, η κοινή μας ιστορία, ο κοινός μας πολιτισμός. Από πολλές απόψεις, είστε ο πιο στενός μας καθρέφτης. Οσο ο Ερντογάν παραμένει στην εξουσία, η πραγματική φιλία μεταξύ των χωρών μας είναι πολύ δύσκολη. Αλλά όταν τελειώσει αυτή η εποχή, πιστεύω ακράδαντα ότι θα έρθουν καλύτερες μέρες. Μέρες ειρήνης, σεβασμού και ειλικρινούς συνεργασίας.
Μέχρι τότε, θέλω οι Ελληνες να γνωρίζουν το εξής: έχετε μια ξεχωριστή θέση στην καρδιά μου. Νιώθω τη ζεστασιά σας κάθε φορά που έρχομαι εδώ. Νιώθω την ανθρωπιά σας. Και σας αγαπώ που στέκεστε στο πλευρό των ανθρώπων, όχι της εξουσίας. Αυτό κάνουν οι αληθινοί γείτονες. Σας ευχαριστώ.
Ο Αταμάν, το ΝΒΑ και ο Αντετοκούνμπο
Το 2015 δεν κληθήκατε στην εθνική ομάδα της Τουρκίας για το Ευρωπαϊκό Πρωτάθλημα, με τον προπονητή Εργκίν Αταμάν να λέει ότι δεν ζητήσατε συγγνώμη από τους συμπαίκτες σας για «προηγούμενα γεγονότα». Ηταν αθλητική ή πολιτική απόφαση;
Ο Εργκίν Αταμάν είναι καλός προπονητής όσον αφορά τα αποτελέσματα, αλλά κατά την προσωπική μου άποψη, είναι απαίσιος άνθρωπος. Μόλις άρχισα να μιλάω δημόσια για τα προβλήματα στην Τουρκία, όλα άλλαξαν. Πιστεύω ακράδαντα ότι η εντολή ήρθε από την κορυφή, από τον κύκλο του Ερντογάν, να σταματήσουν να με καλούν στην εθνική ομάδα. Ποτέ δεν πλήγωσα τους συμπαίκτες μου. Δεν υπήρχε τίποτα για το οποίο να ζητήσω συγγνώμη. Ολα αφορούσαν τη φίμωση κάποιου που αρνήθηκε να μείνει σιωπηλός. Η απόφαση παρουσιάστηκε ως αθλητική αλλά στην πραγματικότητα ήταν πολιτική. Και όλοι οι εμπλεκόμενοι το γνώριζαν.
Πώς είναι η ατμόσφαιρα στα αποδυτήρια του NBA; Υπάρχει συντροφικότητα, αντιπαλότητα, κινήσεις στα παρασκήνια;
Τα αποδυτήρια του NBA είναι ένα μείγμα επαγγελματισμού και κανονικότητας. Ολοι γνωρίζουν ότι τα λεπτά συμμετοχής κερδίζονται, τα συμβόλαια έχουν σημασία και τίποτα δεν είναι εγγυημένο. Υπάρχει αντιπαλότητα, υπάρχει εγωισμός και πάντα υπάρχουν υπολογισμοί στο παρασκήνιο. Αλλά μέρα με τη μέρα, ειδικά σε μια μεγάλη σεζόν, η ατμόσφαιρα είναι συχνά πολύ χαλαρή. Μόλις αποκτήσεις αρκετή εμπειρία, συνειδητοποιείς ότι η διαρκής ένταση δεν είναι βιώσιμη. Οι τύποι βλέπουν κινούμενα σχέδια, τρώνε ποπ κορν, αστειεύονται, παίζουν χαρτιά. Μερικοί παίκτες κοιμούνται πριν από τα παιχνίδια.
Αυτή η αντίθεση είναι που το ορίζει. Μπορείς να γελάσεις με κάποιον στα αποδυτήρια, να μοιραστείς φαγητό και στη συνέχεια να τον ανταγωνιστείς για τον ρόλο σου τη στιγμή που θα μπεις στο γήπεδο. Η συντροφικότητα και ο ανταγωνισμός συνυπάρχουν. Στην ουσία πρόκειται για μια ομάδα ανθρώπων που προσπαθούν να επιβιώσουν μαζί σε μια απαιτητική σεζόν. Τα αποδυτήρια είναι το σημείο όπου η πίεση πέφτει για μια στιγμή πριν όλα γίνουν ξανά σοβαρά.
Γιόκιτς, Αντετοκούνμπο, Σενγκούν. Πώς βλέπετε τον καθένα από αυτούς;
Ειλικρινά χαίρομαι πολύ που βλέπω όλο και περισσότερους διεθνείς παίκτες να κατακτούν το NBA. Αν κοιτάξετε τους τελευταίους MVP, είναι όλοι εκτός Ηνωμένων Πολιτειών. Αυτό λέει κάτι σημαντικό για το πόσο παγκόσμιο έχει γίνει το παιχνίδι και με κάνει περήφανο.
Ο Νίκολα Γιόκιτς ανήκει ήδη στην ιστορία του ΝΒΑ. Αυτό που τον κάνει ξεχωριστό δεν είναι μόνο το ταλέντο, αλλά ο τρόπος που κατανοεί το παιχνίδι. Ελέγχει τον ρυθμό, τον χώρο και τη λήψη αποφάσεων σαν σκακιστής. Δεν χρειάζεσαι αθλητική εκρηκτικότητα όταν το μυαλό σου είναι πάντα ένα βήμα μπροστά. Εχει αλλάξει τον τρόπο που σκεφτόμαστε τι σημαίνει να είσαι σέντερ.
Ο Γιάννης Αντετοκούνμπο αντιπροσωπεύει κάτι διαφορετικό. Είναι δυναμικός, εργατικός και έχει ανάπτυξη. Εχτισε τον εαυτό του χρόνο με τον χρόνο. Αυτό που τον διαφοροποιεί δεν είναι μόνο η φυσική κυριαρχία, αλλά και η νοοτροπία του. Διεκδικεί κάθε κατοχή. Αυτή η νοοτροπία είναι ο λόγος που βρίσκεται στην κορυφή.
Ο Αλπερέν Σενγκούν είναι μέρος του επόμενου κύματος. Εχει αίσθηση για το παιχνίδι που δεν μπορείς να διδάξεις. Κίνηση, επαφή, ένστικτο πάσας, δημιουργικότητα στο ποστ. Παίζει με χαρά και ευφυΐα. Εχει ακόμα πολλά να αποδείξει, αλλά τα θεμέλια είναι πολύ δυνατά.
